લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1063-1082

વિદિશાયા અદૂરભવં નગરં વૈદિશમ્ ॥
જનપદે લુપ્

જનપદે વાચ્યે ચાતુરર્થિકસ્ય લુપ્ ॥
લુપિ યુક્તવદ્વ્યક્તિવચને

લુપિ સતિ પ્રકૃતિવલ્લિઙ્ગવચને સ્તઃ । પઞ્ચાલાનાં નિવાસો જનપદઃ પઞ્ચાલાઃ। કુરવઃ । અઙ્ગાઃ। વઙ્ગાઃ । કલિઙ્ગાઃ ॥
વરણાદિભ્યશ્ચ

અજનપદાર્થ આરમ્ભઃ । વરણાનામદૂરભવં નગરં વરણાઃ ॥
કુમુદનડવેતસેભ્યો ડ્મતુપ્

ઝયઃ

ઝયન્તાન્મતોર્મસ્ય વઃ । કુમુદ્વાન્ । નડ્વાન્ ॥
માદુપધાયાશ્ચ મતોર્વો ઽયવાદિભ્યઃ

મવર્ણાવર્ણાન્તાન્મવર્ણાવર્ણોપધાચ્ચ યવાદિવર્જિતાત્પરસ્ય મતોર્મસ્ય વઃ । વેતસ્વાન્ ॥
નડશાદાડ્ડ્વલચ્

નડ્વલઃ । શાદ્વલઃ ॥
શિખાયા વલચ્

શિખાવલઃ ॥
ઇતિ ચાતુરર્થિકાઃ ॥ 4 ॥
અથ શૈષિકાઃ
શેષે

અપત્યાદિચતુરર્થ્યન્તાદન્યોર્ઽથઃ શેષસ્તત્રાણાદયઃ સ્યુઃ । ચક્ષુષા ગૃહ્યતે ચાક્ષુષં રૂપમ્ । શ્રાવણઃ શબ્દઃ । ઔપનિષદઃ પુરુષઃ । દૃષદિ પિષ્ટા દાર્ષદાઃ સક્તવઃ । ચતુર્ભિરુહ્યં ચાતુરં શકટમ્ । ચતુર્દશ્યાં દૃશ્યતે ચાતુર્દશં રક્ષઃ । "તસ્ય વિકારઃઽ; ઇત્યતઃ પ્રાક્ શેષાધિકારઃ ॥
રાષ્ટ્રાવારપારાદ્ઘખૌ

આભ્યાં ક્રમાદ્ ઘખૌ સ્તઃ શેષે । રાષ્ટ્રે જાતાદિઃ રાષ્ટ્રિયઃ। અવારપારીણઃ। (અવારપારાદ્વિગૃહીતાદપિ વિપરીતાચ્ચેતિ વક્તવ્યમ્ ) । અવારીણઃ। પારીણઃ। પારાવારીણઃ। ઇહ પ્રકૃતિવિશેષાદ્ ઘાદયષ્ટ્યુટ્યુલન્તાઃ પ્રત્યયા ઉચ્યન્તે તેષાં જાતાદયોર્ઽથવિશેષાઃ સમર્થ વિભક્તયશ્ચ વક્ષ્યન્તે ॥
ગ્રામાદ્યખઞૌ

ગ્રામ્યઃ । ગ્રામીણઃ ॥
નદ્યાદિભ્યો ઢક્

નાદેયમ્ । માહેયમ્ । વારાણસેયમ્ ॥
દક્ષિણાપશ્ચાત્પુરસસ્ત્યક્

દાક્ષિણાત્યઃ । પાશ્ચાત્યઃ । પૌરસ્ત્યઃ ॥
દ્યુપ્રાગપાગુદક્પ્રતીચો યત્

દિવ્યમ્ । પ્રાચ્યમ્ । અપાચ્યમ્ । ઉદીચ્યમ્ । પ્રતીચ્યમ્ ॥
અવ્યયાત્ત્યપ્

(અમેહક્વતસિત્રેભ્ય એવ ) । અમાત્યઃ । ઇહત્યઃ । ક્વત્યઃ । તતસ્ત્યઃ । તત્રત્યઃ । ( ત્યબ્નેર્ધ્રુવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ) । નિત્યઃ ॥
વૃદ્ધિર્યસ્યાચામાદિસ્તદ્વૃદ્ધમ્

યસ્ય સમુદાયસ્યાચાં મધ્યે આદિર્વૃદ્ધિસ્તદ્વૃદ્ધસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
ત્યદાદીનિ ચ

વૃદ્ધસંજ્ઞાનિ સ્યુઃ ॥
વૃદ્ધાચ્છઃ

શાલીયઃ । માલીયઃ । તદીયઃ । ( વા નામધેયસ્ય વૃદ્ધસંજ્ઞા વક્તવ્યા ) । દેવદત્તીયઃ, દૈવદત્તઃ ॥
ગહાદિભ્યશ્ચ

ગહીયઃ ॥
યુષ્મદસ્મદોરન્યતરસ્યાં ખઞ્ ચ