Laghubhāgavatāmṛta · Chapter 1.5
iti avatāra-tat-sthāna-nirūpaṇam |
pañcamaḥ paricchedaḥ
parāvasthā-nirūpaṇam
atha kṛṣṇo nara-bhrātur avatāra iti kvacit |
upendrasyeti ca kvāpi bhrātāsau nātikovidām
yathā skānde -
dharma-putro harer aṃśau nara-nārāyaṇābhidhau |
candra-vaṃśam anu prāpya jātau kṛṣṇārjunāv ubhau
śrī-caturthe ca (4.1.59) -
tāv imau vai bhagavato harer aṃśāv ihāgatau |
bhāra-vyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadu-kurūdvahau
etad-upodbodhakaṃ śrī-daśame (10.69.16) --
sampūjya devarṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo
nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena |
vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛtam iṣṭayā taṃ
prāha prabho bhagavate karavāma he kim
upendrāvatāratvaṃ ca yathā harivaṃśe śakra-vacane (2.70.34) -
aindraṃ vaiṣṇavam asyaiva mune bhāgam ahaṃ dadau |
yavīyāṃsam ahaṃ premnā kṛṣṇaṃ praśyāmi nārada
iti |
tad etad ubhayatvaṃ na bhavet kṛṣṇe virodhataḥ |
aṃśatvaṃ hi tayor uktaṃ parāvasthatvam asya tu
nara-bhrātur ihāṃśatvaṃ ete cāṃśeti vakṣyate |
upendrasya tathātvaṃ ca harivaṃśe'pi dṛśyate
tathā hi devarṣi-vacanam (2.71.21-23) -
adityā tapasā viṣṇur mahātmārādhitaḥ purā |
vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ |
tayoktas tvādṛśaṃ putram icchāmīti surottama
tenoktaṃ bhuvane nāsti mat-samaḥ puruṣo'paraḥ |
aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalv aham eva te
iti |
atha kṛṣṇe parāvastha-bhāvo'gre vakṣyate sphuṭam |
parāvasthaś c a sampūrṇāvasthaḥ śāstre prakīrtitaḥ ||
tasmād-aṃśatvam evāsya viruddhaṃ sphuṭam īkṣate
arthagatyantaraṃ teṣāṃ vacanānāṃ ca dṛśyate
tatra dharma-putrāv ity ādau kārikā -
nara-nārāyaṇau prāpyety ātma-sātkṛtya tau svayam |
kṛṣṇārjunau candra-vaṃśam anu prakaṭatāṃ gatau
tāv imāv ity ādi kārikā -
kartārau tau harer aṃśau nara-nārāyaṇāv iha |
dvāparānte karma-bhūtau āyātau kṛṣṇa-phālgunau
sampūjyety ādau kārikāḥ -
sarvādāv upadeṣṭṛtvād yaḥ purāṇarṣir ucyate |
nārāṇāṃ puruṣāṇāṃ yas trayāṇām āśrayaḥ sa tu ||
nareṣ martya-lokeṣu sahacārī bhavan svayam |
tad-dharmam anukṛtyātra pūjayāmāsa taṃ munim ||
nārāyaṇākhyenāṃśena kṛṣṇo yadyapi tad-guruḥ |
nāradaṃ pūjayāmāsa tathāpi kṣatra-līlayā
aindram ity ādau kārikā -
indras tu nātikauvidyānmatsarāc coktavān idam |
tasmāt kṛṣṇasya no tat-tad-rūpatvaṃ ghaṭate kvacit
atha parāvarasthāḥ | yathā pādme -
nṛsiṃha-rāma-kṛṣṇeṣu ṣāḍguṇyaṃ paripūritam |
parāvasthās tu te tasya dīpād-utpanna-dīpavat
tatra śrī-nṛsiṃhaḥ (from Bhāvārtha-dīpikā 1.1.1, 10.87.1) -
prahlāda-hṛdayāhlādaṃ bhaktāvidyā-vidāraṇam |
śarad-indu-ruciṃ vande pārīndra-vadanaṃ harim
vāgīśā yasya vadane lakṣmīr yasya ca vakṣasi |
yasyāste hṛdaye saṃvit taṃ nṛsiṃham ahaṃ bhaje
gambhīra-garjitārambha-stambhitāmbhoja-sambhavaḥ |
saṃrambhaḥ stambha-putrasya muninojjṛmbhito nṛpe
yathā śrī-saptame (7.8.32-33) --
saṭāvadhūtā jaladāḥ parāpatan
grahāś ca tad-dṛṣṭi-vimuṣṭa-rociṣaḥ |
ambhodhayaḥ śvāsa-hatā vicukṣubhur
nirhrāda-bhītā digibhā vicukruśuḥ
dyaus tat-saṭotkṣipta-vimāna-saṅkulā
protsarpata kṣmā ca padābhipīḍitā |
śailāḥ samutpetur amuṣya raṃhasā
tat-tejasā khaṃ kakubho na rejire
iti |
ugro'py anugra evāyaṃ svabhaktānāṃ nṛkeśarī |
keśarīva svapotānām anyeṣām ugra-vigrahaḥ
[*From Śrīdhara Svāmī's commentary to 7.9.1.]
asya śrī-divya-siṃhasya parmānanda-tundilaḥ |
śrīman-nṛsiṃhatāpanyāṃ mahimā prakaṭīkṛtaḥ
nṛsiṃhasya bhaved vāso jana-loke mahātmanaḥ |
sarvopariṣṭāc ca tathā viṣṇuloke prakīrtitaḥ
śrī-rāghavendraḥ -
pūrvato'py eṣa niḥśeṣa-mādhuryāmṛta-candramāḥ |
bhāti sad-guṇa-saṅghena tuṅgaḥ śrī-raghu-puṅgavaḥ
pādme -
vandāmahe maheśānaṃ hara-kodaṇḍa-khaṇḍanam |
jānakī-hṛdayānanda-candanaṃ raghunandanam
asya janmotsavaṃ brūte śrī-rāmārcana-candrikā
uccasthe graha-pañcake sura-gurau sendau navamyāṃ tithau
lagne karkaṭake punar vasumate meghaṃ gate pūṣaṇi |
nirdagdhuṃ nikhilāḥ palāśa-samidho medhyādayodhyāraṇer
āvirbhūtam abhūd apūrva-vibhavaṃ yat kiñcid ekaṃ mahaḥ
ekādaśe (11.5.34) --
tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ
dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam |
māyā-mṛgaṃ dayitayepsitam anvadhāvad
vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam
śrī-navame (9.11.20-21) -
nedaṃ yaśo raghupateḥ sura-yācñayātta-
līlā-tanor adhika-sāmya-vimukta-dhāmnaḥ |
rakṣo-vadho jaladhi-bandhanam astra-pūgaiḥ
kiṃ tasya śatru-hanane kapayaḥ sahāyāḥ
yasyāmalaṃ nṛpa-sadaḥsu yaśo 'dhunāpi
gāyanty agha-ghnam ṛṣayo dig-ibhendra-paṭṭam
taṃ nākapāla-vasupāla-kirīṭa-juṣṭa-
pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye
iti |
atra kārikā --
āttā prakaṭitā līlātanurlīlāmayī tanuḥ |
yena tasyeti sāmyeti svārthe ṣyañ pratyayo mataḥ ||
dhāma-svarūpaṃ vijñeyam adhikena samena ca |
vimuktaṃ dhāma yasyeti māhātmyaṃ sarvato'dhikam |
yasyādhikaḥ samaś cātra kvāpi nāstīti niścayaḥ
nāka-pālā mahendrādyā vasupā vasudhādhipāḥ
vāsudevādi-rūpāṇām avatārāḥ prakīrtitāḥ |
viṣṇu-dharmottare rāma-lakṣmaṇādyāḥ kramādamī
pādme tu rāmo bhagavān nārāyaṇa itīritaḥ |
śeṣaś cakraṃ ca śaṅkhaś ca kramāt syur lakṣmaṇādayaḥ
madhya-deśa-sthitāyodhyā-pure 'sya vasatiḥ smṛtā |
mahā-vaikuṇṭhaloke ca rāghavedrasya kīrtitā
śrī-kṛṣṇaḥ | bilvamaṅgale -
santv avatārā bahavaḥ puṣkara-nābhasya sarvatobhadrāḥ |
kṛṣṇād anyaḥ ko vā latāsv api premado bhavati
paramaiśvarya-mādhurya-pīyūṣāpūrva-vāridhiḥ |
devakī-nandanas tv eṣa puraḥ paricariṣyate
yasya vāsaḥ purāṇādau khyātaḥ sthāna-catuṣṭaye |
vraje madhupure dvāra-vatyāṃ goloka eva ca
nanu siṃhāsya-rāmābhyāṃ sāmyam asyāgataṃ sphuṭam |
iti viṣṇupurāṇīya-prakriyātra vilokyate
tatra maitreya-praśnaḥ caturthe'ṃśe (4.15.1-2)
hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā |
avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api
nālabhat tatra caiveha sāyujyaṃ sa kathaṃ punaḥ |
samprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau
śrī-parāśarottaram (4.15.4-17) -
daityeśvarasya vadhāyākhila-lokotpatti-sthiti-vināśa-kāriṇā pūrvaṃ tanu-grahaṇaṃ
kurvatā nṛsiṃha-rūpam āviṣkṛtam || tatra ca hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan
na manasy abhūt || niratiśaya-puṇya-samudbhūtam etat sattva-jātam iti |
raja-udreka-preritaikāgra-matis tad-bhāvanāyogāt tato'vāpta-vadha-haitukīṃ
niratiśayām evākhila-trailokyādhikya-dhāriṇīṃ daśānanatve bhoga-sampadam
avāpa
na tu sa tasminn anādi-nidhane para-brahma-bhūte bhagavaty anālambini kṛte
manasas tal-layam avāpa
evaṃ daśānanatve'py anaṅga-parādhīnatayā jānakī-samāsakta-cetasā bhagavatā
dāśarathi-rūpa-dhāriṇā hatasya tad-rūpa-darśanam evāsīt nāyam acyuta ity āsaktir
vipadyato'ntaḥ-karaṇe mānuṣa-buddhir eva kevalam asyābhūt | punar apy
acutavinipāta-mātra-phalam akhilabhūmaṇḍala-ślāghya-cedi-rāja-kule janma
avyāhataiśvaryaṃ śiśupālatve'py avāpa
tatra tv akhilānām eva sa bhagavan-nāmnāṃ tvaṅkāra-kāraṇam abhavat | tataś ca
tat-kāla-kṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyuta-nāmnām anavaratam aneka-janmasu
vardhita-vidveṣānubandhi-citto vinindana-santarjanādiṣūccāraṇam akarot | tac ca
rūpam utphulla-padma-dalāmalākṣamaty-ujjvala-pīta-vastra-dhāry
amala-kirīṭa-keyūra-hāra-kaṭakādi-śobhitam
udāra-catur-bāhu-śaṅkha-cakra-gadādharam atiprarūḍha-vairānubhāvād
aṭana-bhojana-snānāsana-śayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu nānyaatropayayāv asya
cetasaḥ
tatas tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātma-vadhāya
yāvad-bhagavad-dhasta-cakrāṃśu-mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṃ
brahma-bhūtam apagata-dveṣādi-doṣaṃ bhagavantam adrākṣīt
tāvac ca bhagavac-cakreṇāśu vyāpāditas tat-smaraṇa-dagdhākhilāgha-sañcayo
bhagavatāntam upanītas tasminn eva layam upayayau
etat tavākhilaṃ mayābhihitam | ayaṃ hi bhagavān kīrtitaś ca saṃsmṛtaś ca
dveṣānubandhenāpi akhila-surāsurādi-durlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta
samyag-bhaktimatām iti
noktaṃ parāśareṇātra sthitau tau pārṣadāv iti |
kintūbhayos tayor āsīj janma-trayam itīritam
ataḥ sarveṣu kalpeṣu na tau pārṣada-jau matau |
anyathā na tayoḥ pātaḥ prati-kalpaṃ samañjasaḥ
parāśareṇa yad gadyaṃ maitreyāyottarīkṛtam |
ślokīkṛtya tad evedaṃ saṅkṣepeṇa vilikhyate
nṛsiṃha-rūpaṃ hariṇā yad āviṣkṛtam adbhutam |
hiraṇyakaśipor asmin viṣṇu-buddhir na niścitā
kintv eṣa puṇya-sampannaḥ ko'pīti kṛta-niścayaḥ |
raja-udriktatā-nunna-matis tad-bhāva-yogataḥ
tato'vāpta vināśaika-hetukām akhilottamām |
avāpa bhoga-sampattiṃ rāvaṇatve sudurlabhām
viṣṇutvān niścayān nātidveṣān nāveśa-santatiḥ |
tāṃ vinā ca bhavet dveṣo narakāyaiva veṇavat
kintv asya sampat-samprāptis tat-kareṇa mṛteḥ param |
evam āhaiva-śabdena tat-sādguṇyam anusmaran
āveśābhāvato doṣānāśāc chuddham apaśyataḥ |
prakaṭe'pi para-brahma-rūpe tatrāsya no layaḥ
rāvaṇatve mahākāma-parādhīnīkṛtātmanaḥ |
tadvan manuṣya-dhīr asya śrī-rāme'bhūn mṛtāv api
ato'sau cedirājatve punar āpottamāṃ śriyam
tatra kṛṣṇe samastānām eva nāmnāṃ ramāpateḥ |
kāraṇāni pravṛttes tu nimittāny abhavaṃs tadā
tena niścitya taṃ viṣṇuṃ svasya dvir-maraṇaṃ yataḥ |
atidveṣān mahāveśāt tāni nāmāni sarvaśaḥ |
jajalpa satataṃ śaśvan nindā-santarjanādiṣu
rūpaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā viṣṇur eveti niścayāt |
nāmavat tac ca sarvatra sarvadā caiva saṃsmaran ||
dagdha-tad-dveṣajāghaudhaḥ kṣipte cakre ca tad-rucā |
apeta-daitya-bhāvo'nte tathā saṃskṛta-dṛṣṭikaḥ |
tadā tūjjvalam adrākṣīt paraṃ brahma narākṛti
tadaiva cakra-ghātena daitya-dehe vināśite |
tad eva brahma paramam anulīnatvam āyayau
ity uktvāpy atra bakyāder mokṣam apy arbha-līlayā |
amokṣaṃ kālanemyāder anyatrāpīśa-ceṣṭayā |
muniḥ smṛtvā punaḥ prākhyat ayaṃ hi bhagavān iti
[ViP 4.15.17]
hi prasiddham ayaṃ kṛṣṇo bhagavān svayam eva yat |
prīṇatāṃ dviṣatāṃ cātaś cetāṃsy ākarṣati drutam |
tasmāt kīrtita ity ādi māhātmyam citram atra na
iti vijñāya gadyānāṃ hārdaṃ sauhārdataḥ sphuñam |
tasmāt sa eva kaimutyād bhajanīyatayeṣyate
athākhilānāṃ nāmnāṃ ca pravṛttau kāraṇaṃ śṛṇu
lakṣmīśa-nāmāny evātra pravṛtter hetu-sāmyataḥ |
tathaiva hetubhedāc ca vartante yadu-puṅgave
daityāriḥ puṇḍarīkākṣaḥ śārṅgī garuḍa-vāhanaḥ |
pītāmbaraś cakra-pāṇiḥ śrīvatsāṅkaś caturbhujaḥ |
ity ādīny atra nāmāni pravṛtter hetu-sāmyataḥ
vasudevasya putratvāt vāsudevo nigadyate |
madhu-vaṃśe yato jātaḥ kathyate mādhavas tataḥ
śrī-hari-vaṃśe'pi (2.7.36)[* According to the critical edition, this is 51.36 or verse 3473.
The GM edition quotes it as 63.36.] -
sa ca tenaiva nāmnātra kṛṣṇo vai dāma-bandhanāt |
goṣṭhe dāmodara iti gopībhiḥ parigīyate
tatraiva (158.30-32)[* Alternative numbering given in KṛṣṇaS 57 is 101.30-32. I haven't
yet been able to find these verses in the critical or Gita Press editions.] -
adho'nena śayānena śakaṭāntara-cāriṇā |
rākṣasī nihatā raudrī śakunī-veśa-dhāriṇī ||
pūtanā-nāma sā ghorā mahākāyā mahābalā |
viṣa-digdhaṃ stanaṃ kṣudrā prayacchantī janārdane
dadṛśur nihatāṃ tatra rākṣasīṃ vana-gocarāḥ |
punar jāto'yam ity āhur uktas tasmād adhokṣajaḥ ||
iti
eṣo'dhaḥ śakaṭasyākṣe punar jāta ivety ataḥ |
adhokṣaja iti prāhur iti ṭīkā kṛtoditam
tatraiva (2.9.45)[* Alternative numberings HV 62.43 or 4005.] --
ahaṃ kilendro devānāṃ tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ |
govinda iti lokās tvāṃ gāsyanti bhuvi śāśvatam
tatraiva (2.9.46) -
mamopari yathendratvaṃ sthāpito gobhir īśvaraḥ |
upendra iti kṛṣṇa tvāṃ gāsyanti divi devatāḥ
śrī-viṣṇu-purāṇe (5.16.23) -
yasmāt tvayaiva duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana |
tasmāt keśava-nāmnā tvaṃ loke jñeyo bhaviṣyasi
iti |
ity ādiny atra nāmāni pravṛtter hetu-bhedataḥ |
eṣāṃ pravṛtter hetutvam anyad eva ramāpatau
kiṃ cāsurāṇāṃ dviṣatāṃ kṛṣṇam aprāpya nānyataḥ |
kuto'pi muktir ity ākhyād eva-kāra-dvayena saḥ
tathā hi śrī-gītāyāṃ (16.19-20)
tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu
āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani |
mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim
iti |
māṃ kṛṣṇa-rūpiṇaṃ yāvan nāpnuvanti mama dviṣaḥ |
tāvad evādhamaṃ yoniṃ prāpnuvantīti hi sphuṭam
tasmāt trayāṇām evāyaṃ śreṣṭha ity atra vismayaḥ |
ko vā syāt na tathā yasmāt svabhāvo'nyatra dṛśyate
ato manvakṣara-manoḥ kalpe svāyambhuvāgame |
pūjyante'syāvṛtitvena rāma-siṃhānanādayaḥ
nanv idaṃ śrūyate śāstre mahā-vārāha-vākyataḥ |
sarve nityāḥ śāśvatāś ca dahās tasya parātmanaḥ |
hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit ||
paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ |
sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇā sarva-doṣa-vivarjitāḥ
kiṃ ca nārada-pañcarātre -
maṇir yathā vibhāgena nīla-pītādibhir yutaḥ |
rūpa-bhedam avāpnoti dhyāna-bhedāt tathā vibhuḥ
iti |
tasmāt kathaṃ tāratamyaṃ teṣāṃ vyākhyāyate |
atrocyate pareśvatvāt pūrṇā yadyapi te'khilāḥ |
tathāpy akhila-śaktīnāṃ prākaṭyaṃ tatra no bhavet
aṃśatvaṃ nāma śaktīnāṃ sadālpāṃśa-prakāśitā |
pūrṇatvaṃ ca svacchayaiva nānā-śakti-prakāśitā
śaktir aiśvarya-mādhurya-kṛpā-tejo-mukhā guṇāḥ |
śakter vyaktis tathāvyaktis tāratamyasya kāraṇam
śaktiḥ samāpi pūryādi-dāhe dīpāgni-puñjayoḥ |
śītādy-ārti-kṣayenāgni-puñjād eva sukhaṃ bhavet
evam eva guṇādīnām āviṣkārānusārataḥ |
bhava-dhvaṃsena saukhyaṃ syāt bhaktādīnāṃ yathāyatham
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca tathāṃśatvam utāṃśitā |
tasminn ekatra nāyuktam acintyānanta-śaktitaḥ
tatraikatve'pi pṛthak prakāśitā, yathā śrī-daśame (10.69.2)--
citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak |
gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat
pṛthaktve'py ekarūpatāpattiḥ, yathā pādme -
sa devo bahudhā bhūtvā nirguṇaḥ puruṣottamaḥ |
ekībhūya punaḥ śete nirdoṣo harir ādikṛt
iti |
yathā śrī-daśame (10.40.7) -
yajanti tva-mayās tvāṃ vai bahu-mūrty-eka-mūrtikam
iti |
kaurme ca --
asthūlaś cānaṇuś caiva sthūlo'ṇuś caiva sarvataḥ |
avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktākta-locanaḥ |
aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho'bhidhīyate
tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryaḥ kathañcana |
guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ
śrī-ṣaṣṭha-skandhe [6.9.33-35] ca mitho viruddhācintya-śaktitvaṃ yathā gadyeṣu -
duravabodha ivāyaṃ tava vihāra-yogo yad aśaraṇo'śarīra idam
anavekṣitāsmat-samavāya ātmanaivāvikriyamāṇena sa-guṇam aguṇaḥ sṛjasi harasi
pāsi
atha tatra bhavān kiṃ deva-dattavad iha guṇa-visarga-patitaḥ pāratantryeṇa
svakṛta-kuśalākuśalaṃ phalam upādadāti | aho svid ātmārāma upaśama-śīlaḥ
samañjasa-darśana upāste iti ha vāva na vidāmaḥ
na hi virodha ubhayaṃ bhagavaty aparigaṇita-guṇa-gaṇe īśvare
anavagāhya-māhātmye'rvācīna-vikalpa-vitarka-vicāra-pramāṇābhāsa-kutarka-ś
āstra-kalitāntaḥ-karaṇāśaya-duravagraha-vādināṃ vivādānavasare
uparata-samasta-māyā-maye kevala evātma-māyām antardhāya ko nv artho
durghaṭa iva bhavati svarūpa-dvayābhāvāt sama-viṣama-matīnāṃ matam anusarasi
yathā rajju-khaṇḍaḥ sarpādi-dhiyām
vinā śarīra-ceṣṭatvaṃ vinā bhūmyādi-saṃśrayam |
vinā sahāyāṃs te karmāvikriyasya sudurgamam
ukto guṇa-visargeṇa devāsura-raṇādikaḥ |
tasmin patita āsaktaḥ pāratantryas tu tad bhavet |
yadāśriteṣu deveṣu pāravaśyaṃ kṛpākṛtam
tena svakṛtam ātmīya-kṛtaṃ śubha-śubhetarat |
sukha-duḥkhādi-rūpaṃ kiṃ phalaṃ svīkurute bhavān
ātmārāmatayā kiṃvā tatrodāstetarām iti |
na vidmaḥ kintu naivedaṃ viruddham ubhayaṃ tvayi
tatra hetur bhagavatīty ādi proktaṃ pada-dvayam |
tathaiveśvara ity ādi-padānāṃ pañcakaṃ matam
bhagavattvena sārvajñaṃ sad-guṇatvaṃ tathānyataḥ |
brahmatvaṃ kevalatvena labhyate tatra ca sphuṭam
yadyapi brahmatā-hetoḥ sarvatra syāt taṭasthatā |
tathāpy ādi-guṇa-dvayyā bhaved bhatānukūlatā
nanv ekasya svarūpasya dvairūpyaṃ katham ekadā |
tatrāha arvācīneti tādṛśānāṃ hi vādinām |
vivādasyānavasare tasya tāvad agocare
ato'cintyātma-śaktiṃ tāṃ madhyekṛtyātra durghaṭaḥ |
ko nv arthaḥ syād viruddho'pi tathaivāsyā hy acintyatā |
sā ca nānāviruddhānāṃ kāryāṇām āśrayān matā
śrutes tu śabda-mūlatvād iti ca brahma-sūtra-kṛt |
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet |
iti skānda-vacas tac ca maṇyādiṣv api dṛśyate
tādṛśīṃ ca vinā śaktiṃ na sidhyet parameśatā |
yataś cānavagāhyatvenāsya māhātmyam ucyate
ajñānam indra-jālaṃ vā vīkṣyate yatra kutracit |
ato na pāramaiśvaryaṃ tena tasya prasidhyati
tac ca tasya na hīty āha sphuṭaṃ coparatety adaḥ |
tathā bhagavatīty ādi-padānāṃ ṣaṭ-tayasya ca |
bhavet prayoga-tātparyam atra niṣphalam eva hi
tasmān na śāstra-yuktibhyām ubhayaṃ tad virudhyate |
tathāpy uccāvaca-dhiyām anevaṃ-tattva-vedinām |
matānusārato bhāsi rajjūvat tvaṃ tathā tathā
nanu bhoḥ kevalaṃ jñānaṃ brahma syād bhagavān punaḥ |
nānādharmeti tatrāpi svarūpa-dvaym īkṣyate ||
iti prāha svarūpeti tat-svarūpasya naiva hi |
kadāpi dvaitam ekasya dharma-dvayam idaṃ dhruvam
tato virodhas tac-chakti-vilāsānāṃ yad īkṣyate |
tad evācintyam aiśvaryaṃ bh”ṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam
iyam eva virodhoktis tṛtīye'pi ca dṛśyate ||
karmāṇy anīhasya bhavo 'bhavasya te
durgāśrayo 'thāri-bhayāt palāyanam |
kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ
svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha
iti |
tat tan na vāstavaṃ cet syāt vidyāṃ buddhi-bhramas tadā |
na syād evety acintyaiva śaktir līlāsu kāraṇam ||
yathā yathā ca tasyecchā sā vyanakti tathā tathā
evaṃ prāsaṅgikaṃ procya prakṛtārtho nirūpyate |
nanu yaḥ prakṛti-svāmī yo'ntaryāmī ca puruṣaḥ |
tābhyām adhikatā nāsya kaṃsārer upapadyate
tathā hi śrī-prathame (1.3.1-5) --
jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahad-ādibhiḥ |
sambhūtaṃ ṣoḍaśa-kalam ādau loka-sisṛkṣayā
yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṃ vitanvataḥ |
nābhi-hradāmbujād āsīd brahmā viśva-sṛjāṃ patiḥ
yasyāvayava-saṃsthānaiḥ kalpito loka-vistaraḥ |
tad vai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvam ūrjitam
paśyanty ado rūpam adabhra-cakṣuṣā
sahasra-pādoru-bhujānanādbhutam |
sahasra-mūrdha-śravaṇākṣi-nāsikaṃ
sahasra-mauly-ambara-kuṇḍalollasat
etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam |
yasyāṃśāṃśena sṛjyante deva-tiryaṅ-narādayaḥ
iti |
atra kārikāḥ -
ādau sarvāvatārāgre bhagavān puruṣottamaḥ |
mahat-tattvādibhiḥ kṛtvā bhuvanānāṃ sisṛkṣayā
pauruṣaṃ puruṣākāram athavā puruṣābhidham |
rūpam ānanda-cin-mūrtiṃ jagṛhe prādurācarat
arthaḥ sambhūta-śabdasya samyak satyam itīratiḥ |
sambhūtaṃ yuktam iti vā bhuvanānāṃ sisṛkṣayā |
ṣoḍaśaiva kalā yasmiṃs tat ṣoḍaśa-kalaṃ matam
tāḥ ṣoḍaśa-kalāḥ proktā vaiṣṇavaiḥ śāstra-darśanāt |
śaktitvena ca tā bhakti-vivekādiṣu sammatāḥ
śrīr bhūḥ kīrtir ilā līlā kāntir vidyeti saptakam |
vimalādyā navety etā mukhyāḥ ṣoḍaśa śaktayaḥ
iti |
tad idaṃ pauruṣaṃ rūpaṃ trividhaṃ pūrvam īritam |
tatra procya mahat-sraṣṭṛ-rūpam aṇḍa-stham ucyate
yasyājāṇḍa-praveśena śayānasya tad ambhasi |
nābhihradāmbujād āsīd iti suvyaktam eva hi
yasya nābhi-hradābjasyāvayavāḥ karṇikādayaḥ |
saṃsthānāny atra vidyā-sa-viśeṣās tais tu kalpitaḥ |
lokānāṃ sarva-jagatāṃ vistāro vitatiḥ kila
sa śete yena rūpeṇa tac chuddhaṃ sattvam ūrjitam
paśyantīty-ādi-padyena tad evedaṃ viśiṣyate |
etad-rūpaṃ tu nānāvatārāṇām udayāspadam
yathaikādaśe (11.4.3) --
bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam
avāpa nārāyaṇa ādidevaḥ
atra sārdha-kārikā -
nārāyaṇo'tra parama-vyomeśānaḥ sa ātmanā |
puṃsvarūpeṇa sṛṣṭais tair bhūtaiḥ sṛṣṭvā virāṭ-tanum |
viṣṭaḥ svāṃśena tenaiva samprāptaḥ puruṣābhidhām
prastute tu kim āyātam ity āśaṅkya nigadyate |
so'sya garbhodaśayyasya vilāso yaś caturbhujaḥ |
śete praviśya lokābjaṃ viṣṇv-ākhyaḥ kṣīra-vāridhau
ayaṃ ca sthāvarāntānāṃ syrādīnāṃ śarīriṇām |
hṛdy-antaryāmitāṃ prāpto nānā-rūpa iva sthitaḥ
tṛtīyaṃ sarva-bhūta-stham iti viṣṇor yad ucyate |
rūpaṃ sātvata-tantre tad-vilāso'syaiva sammataḥ
[* See above 1.2.9, quote from Sātvata-tantra.]
ataḥ kṣīrāmbudhes tīre kṛtopasthānakaḥ suraiḥ |
eṣa evāvatīrṇo'bhūt kṛṣṇākhya iti yujyate
athātra pūrva-pakṣe vaḥ siddhāntaḥ pratipadyate |
yathā śrī-daśame teṣu sureṣv evāśarīragīḥ
vasudeva-gṛhe sākṣād bhagavān puruṣaḥ paraḥ |
janiṣyate tat-priyārthaṃ sambhavantu sura-striyaḥ
iti (BhP 10.1.23)
atra kārikāḥ -
puruṣasya paratvena sākṣāc ca bhagavān iti |
etasyaiva mahat-sraṣṭā so'ṃśa ity abhiviśrutaḥ
atra śrī-svāmi-pādānām api sammatir īkṣyate |
yad aṃśabhāgenety asya vyākhyāṃ kurvadbhir eva taiḥ ||
aṃśena bhāgo māyāyā yenety aṃśo'sya puruṣaḥ |
bhāgo bhajanam ity evaṃ pūrṇatāsya sphuṭīkṛtā
kiṃ ca tatraiva devakyā kṛte stotre nirūpitam
yathā (10.85.31) --
yasyāṃśāṃśāṃśa-bhāgena
viśvotpatti-layodayāḥ |
bhavanti kila viśvātmaṃs
taṃ tv ādyāhaṃ gatiṃ gatā
atra kārikā -
yasyāṃśaḥ puruṣasya syād aṃśaḥ prakṛtis tu sā |
tasyā aṃśā guṇās teṣāṃ bhāgenāsyodbhavādayaḥ
kiṃ ca tatraiva (10.14.14)
nārāyaṇas tvaṃ na hi sarva-dehinām
ātmāsy adhīśākhila-loka-sākṣī |
nārāyaṇo'ṅgaṃ nara-bhū-jalāyanāt
tac cāpi satyaṃ na tavaiva māyā
iti |
atra kārikāḥ -
jagat-trayeti padyena śrī-nārāyaṇatāṃ vadan |
kṛṣṇasyātha svayaṃ dṛṣṭvā paramaiśvaryam adbhutam ||
paryāptyājāṇḍa-niyutaṃ svayaṃ bhītibharākulaḥ |
nārāyaṇas tvaṃ nety āha sāparādha ivātmabhūḥ
he adhīśety ajāṇḍaugha-sthitāntaryāmi-puruṣāḥ |
īśās tebhyo'dhiko'dhīśo hi yataḥ sarva-dehinām ||
samaṣṭīnāṃ savikuṇṭha-jīvānāṃ tvaṃ prakāśakaḥ |
teṣām akhila-lokānāṃ sākṣī draṣṭāpy asi svayam
ato yo narabhū-nīrāyaṇān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
sa te'ṅgam aṃśaḥ pūrṇasya cini-māyā-śakti-vaibhavaiḥ |
cātuṣpādikam aiśvaryaṃ tava tasya tu pādikam
viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśeneti te vacaḥ |
tac cāṃśatvaṃ bhavet satyaṃ virāḍvan na tu māyikam
śrī-brahma-saṃhitāyāṃ (5.48) -
yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya
jīvanti loma-vilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ |
viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
ataḥ puruṣa evāsya kṛṣṇasyāṃśo bhaved yadi |
tad-vilāsas tu nitarāṃ bhavet kṣīrābdhi-nāyakaḥ
nanu dvitīya-skandhe tu yo'vatīrṇo yadoḥ kule |
kiṃ vidhātrā sa hi sita-kṛṣṇa-keśatayoditaḥ
tathā hi (2.7.26)
bhūmeḥ suretara-varūtha-vimarditāyāḥ
kleśa-vyayāya kalayā sita-kṛṣṇa-keśaḥ |
jātaḥ kariṣyati janānupalakṣya-mārgaḥ
karmāṇi cātma-mahimopanibandhanāni
iti |
maivaṃ bhoḥ śrūyatām asya padyasārtho vidhīyate |
kalayā śilpa-naipuṇya-viśeṣa-vidhinā sitāḥ |
baddhāḥ kṛṣṇā atiśyāmāḥ keśā yeneti vigrahaḥ |
sa evetyasya vaidagdhī-viśeṣotkarṣa īritaḥ
kiṃvā yaḥ kalayāṃśena syāt sita-śyāma-keśakaḥ |
sa evātrāvatīrṇo'bhūt śrī-līlā-puruṣottamaḥ
kiṃ ca -
mārkaṇḍeyena vajrāya viṣṇudharmottare sphuṭam |
layābdhistho'niruddho'yaṃ pitā te iti kīrtitam
tatra vajra-praśnaḥ - (1.79.1)
kas tv asau bāla-rūpeṇa kalpānteṣu punaḥ punaḥ |
dṛṣṭo yo na tvayā jñātas tatra kautūhalaṃ mama
mārakaṇḍeyottaram - (1.79.2-3)
bhūyo bhūyas tva asau dṛṣṭo mayā devo jagat-patiḥ |
kalpa-kṣaye na vijñātaḥ sa mayā mohitena vai
kalpa-kṣaye vyatīte tu taṃ tu devaṃ pitāmahāt |
aniruddhaṃ vijānāmi pitaraṃ te jagat-patim
iti |
atra kārikā --
anyathā munivarṣe'yam avadiṣyad idaṃ tadā |
taṃ śrī-kṛṣṇaṃ vijānāmi prapitāmaham eva te
ataḥ keśāvatāratva-bhramo'py ārāt parāhataḥ
nanv astu puruṣādibhyaḥ śraiṣṭhyaṃ tasyāgha-vidviṣaḥ |
kintu śrī-vāsudevo'tra sarvaiśvarya-niṣevitaḥ |
tripāt-pāda-vibhūtyoś ca nānā-rūpa iva sthitaḥ ||
unmīlad-bāla-mārtaṇḍa-parārdha-madhura-dyutiḥ |
kvacin nava-ghana-śyāmaḥ kvacij jāmbunada-prabhaḥ ||
mahā-vaikuṇṭha-nāthasya vilāsatvena viśrutaḥ |
paramātmā bala-jñāna-vīrya-tejobhir anvitaḥ
mahāvasthākhyayā khyātaṃ yad-vyūhānāṃ catuṣṭayam |
tasyādyo'yam tathopāsyaś citte tad-adhidaivatam |
tathā viśuddha-sattvasya yaś cādhiṣṭhānam ucyate
nijāṃśo yasya bhagavān śrī-saṅkarṣaṇa īṣyate |
yasya saṅkarṣaṇo vyūho dvitīya iti sammataḥ |
jīvaś ca syāt sarva-jīva-prādurbhāvāspadatvataḥ
pūrṇa-śārada-śubhrāṃśu-parārdha-madhura-dyutiḥ |
upāsyo'yam ahaṅkāre śeṣa-nyasta-nijāṃśakaḥ ||
smarārāter adharmasya sarpāntaka-sura-dviṣām |
antaryāmitvam āsthāya jagat-saṃhāra-kārakaḥ
vyūhas tṛtīyaḥ pradyumno vilāso yasya viśrutaḥ |
yaḥ pradyumno buddhi-tattve buddhimadbhir upāsyate ||
stuvatyā ca śriyā devyā niṣevyate ilāvṛte |
śuddha-jāmbunada-prakhyaḥ kvacin nīla-ghana-cchaviḥ ||
nidānaṃ viśva-sargasya kāma-nyasya-nijāṃśakaḥ |
vidheḥ prajāpatīnāṃ rāgināṃ ca smarasya ca |
antaryāmitvam āpannaḥ sargaṃ samyak karoty asau
vyūhas turyo'niruddhākhyo vilāso yasya śasyate |
yo'niruddho manas-tattve manīṣibhir upāsyate ||
nīla-jīmūta-saṅkāśo viśva-rakṣaṇa-tatparaḥ |
dharmasyāyaṃ manūnāṃ ca devānāṃ bhūbhujāṃ tathā |
antaryāmitvam āsthāya kurute jagataḥ sthitim
mokṣadharme tu manasaḥ syāt pradyumno'dhidaivatam |
aniruddhas tv ahaṅkārasyeti tatraiva kīrtitam
sarveṣāṃ pañcarātrāṇām apy eṣā prakriyā matā
pādme tu parama-vyomnaḥ pūrvādye dik-catuṣṭaye |
vāsudevādayo vyūhaś catvāraḥ kathitāḥ kramāt
tathā pāda-vibhūtau ca nivasanti kramādi me |
jalāvṛti-stha-vaikuṇṭha-sthita vedavatī-pure ||
satyordhve vaiṣṇave loke nityākhye dvārakā-pure |
śuddhodād uttare śveta-dvīpe cairāvatī-pure |
kṣīrāmbudhi-sthitānte kroḍa-paryaṅka-dhāmani
sātvatīye kvacit tantre nava vyūhāḥ prakīrtitāḥ |
catvāro vāsudevādyā nārāyaṇa-nṛsiṃhakau ||
hayagrīvo mahā-kroḍo brahmā ceti navoditāḥ |
tatra brahmā tu vijñeyaḥ pūrvokta-vidhayā hariḥ
kintu vyūhās tu catvāro rājad-bhuja-catuṣṭayāḥ |
ajasra-paramaiśvaryam arṣādāpairbhūṣitāḥ
atrāpi vāsudevo'yaṃ sampūrṇānanda-samplavaḥ |
aiśvaryādau nirviśeṣaḥ parama-vyoma-nāyakāt |
ādyānām api sarveṣām ādibhūtaḥ suparvaṇām
ity āśaṅke sa evāyaṃ kṛṣṇākhyaḥ sann avātarat |
vāsudevatayā yasmāt sarvatraiṣa suviśrutaḥ
naivaṃ yuktaṃ śṛṇu tataḥ samādhānaṃ vidhīyate |
ādya-vyūhād api śreṣṭhaḥ kathyate devakī-sutaḥ
tathā śrī-daśame -
ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam
atra kārike -
puṃ-nāmnaḥ puruṣasyaite śrī-varāha-ṛṣādayaḥ |
aṃśāḥ atrāvatārāḥ syuḥ kumārādyāḥ kalā matāḥ ||
tu-bhinnopakrame kṛṣṇo bhagavān puruṣottamaḥ |
svayam ity apayātāsya vāsudevāvatāratā
śrī-daśame caivam evoktam (10.14.2) -
asyāpi deva vapuṣo mad-anugrahāya
svecchāmayasya na tu bhūtamayasya ko'pi |
neśe mahi tv avasituṃ manasā'ntareṇa
sākṣāt tavaiva kim utātma-sukhānubhūteḥ
iti |
atra kārikāḥ -
devaḥ sva-nāmni deveti khyātaṃ yasya vapuḥ sa hi |
vyūhānām ādimo vāsudevo deva-vapur mataḥ ||
tato'pi mahi māhātmyaṃ sākṣād evātra te sataḥ |
ko vidhātāpy avasituṃ jñātuṃ neśe'smi na kṣamaḥ |
kim utāho ātma-sukhānubhūter brahma-rūpataḥ
evam artho'sya padyasya kaimutya-nyāya-saṃsthitaḥ
nyūne'dhike ca kaimutyaṃ tatra nyūne bhaved yathā |
kaustubhas tu mahā-tejāḥ sūrya-koṭi-śatād api |
ayaṃ kim uta vaktavyaṃ pradīpād dīptimān iti
athādhike yathā dhvāntaiḥ śakyo dīpo'pi nārditum |
sa tu mārtaṇḍa-koṭībhiḥ sama`y kim uta kaustubhaḥ
ato nyūnād api nyūne kaimutyam iha tu sthitam
mayy evānugraho yasyety anugraha-bharo yataḥ |
mayy eva vihito bhūyān apūrvāścarya-darśanāt
svecchāmayasya bhaktānāṃ kāmāyākhila-karmaṇaḥ |
na tu bhūtamayasyeti puruṣatvaṃ ca khaṇḍitam |
yad eṣa sarva-jīvānāṃ puruṣaḥ paramāśrayaḥ
āntareṇa niruddhena manasety ekatānatā |
jñātuṃ syān mahimā śakyo yadyapy ebhir viśeṣaṇaiḥ |
jñātuṃ tathāpi neśe'smīty acintyaiśvaryatoditā
jānatā vāsudevāc ca brahmataś cādhikādhikam |
māhātmyaṃ kṛṣṇa-candrasya viriñcena samarthitam
ato manv-akṣara-manor dhyāne svāyambhuvāgame |
catvāro vāsudevādyāḥ kṛṣṇasyāvṛtir īritāḥ
kramādi-dīpikāyāṃ ca vasv-akṣara-manor vidhau |
gokuleśāvṛtitvena vāsudevādayo matāḥ
nanu śraiṣṭhyaṃ mukundasya brahmato yujyate katham |
yad brahma śrībhāgaator aikyam eva prasidhyate
puruṣaṃ paramātmā ca brahma ca jñānam ity api |
sa eko bhagavān eva śāstreṣu bahudhocyate
tathā ca skānde --
bhagavān paramātmeti procyate'ṣṭāṅga-yogibhiḥ |
brahmety upaniṣan-niṣṭhair jñānaṃ ca jñāna-yogibhiḥ
śrī-prathame ca (1.2.11) -
vadanti tat tattva-vidas tattvaṃ yaj jñānam advayam |
brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate
iti |
satyam uktaṃ śṛṇu tatas tṛtīye kāpilaṃ vacaḥ
yathā (3.32.33) -
yathendriyaiḥ pṛthag-dvārair artho bahu-guṇāśrayaḥ |
eko nāneyate tadvad bhagavān śāstra-vartmabhiḥ
iti |
atra kārikāḥ -
tat tat śrī-bhagavaty eva svarūpaṃ bhuvi vidyate |
upāsanānusāreṇa bhāti tat-tad-upāsake
yathā rūpa-rasādīnāṃ guṇānām āśrayaḥ sadā |
kṣīrādir eka evārtho jñāyate bahudhendriyaiḥ
dṛśā śuklo rasanayā madhuro bhagavāṃs tathā |
upāsanābhir bahudhā sa eko'pi pratīyate
jihvayaiva yathā grāhyaṃ mādhuryaṃ tasya nāparaiḥ |
yathā cakṣur-ādīni gṛhṇanty arthaṃ nijaṃ nijam
tathānyā bāhya-karaṇa-sthānīyopāsanākhilā |
bhaktis tu cetaḥ sthānīyā tat tat sarvārhta-lābhataḥ
iti pravara-śāstreṣu tasya brahma-svarūpataḥ |
mādhuryādi-guṇādhikyāt kṛṣṇasya śreṣṭhatocyate
tathā ca śrī-daśame (10.14.6-7)
tathāpi bhūman mahimā-guṇasya te
viboddhum arhaty amalāntar-ātmabhiḥ
avikriyā svānubhavād arūpato
hy ananya-bodhyātmatayā na cānyathā
guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ;
hitāvatīrṇasya ka īśire 'sya |
kālena yair vā vimitāḥ sukalpair;
bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ
iti |
nanu prākṛta-rūpatvān mṛga-tṛṣṇopamā-juṣām |
guṇānāṃ gaṇanā na syād iti kātra vicitratā
maivaṃ guṇānām etasya prākṛtatvaṃ na vidyate |
teṣāṃ svarūpa-bhūtatvāt sukharūpatvam eva hi
tathā ca brahma-tarke -
guṇaiḥ svarūpa-bhūtais tu guṇy asau harir īśvaraḥ |
na viṣṇor na ca muktānāṃ kvāpi bhinno guṇo mataḥ
śrī-viṣṇu-purāṇe (1.9.43)
sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ |
sa śuddhaḥ sarva-śuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu
tathā ca tatraiva (6.5.79)
jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṃsy aśeṣataḥ |
bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ
pādme ca (6.255.39-40) -
yo'sau nirguṇa ity uktaḥ śāstreṣu jagad-īśvaraḥ |
prākṛtair heya-saṃyuktair guṇair hīnatvam ucyate
prathame ca (1.16.30) --
ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ |
prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit
iti |
ataḥ kṛṣṇo'prākṛtānāṃ guṇānāṃ niyutāyutaiḥ |
viśiṣṭo'yaṃ mahāśaktiḥ pūrṇānanda-ghanākṛtiḥ
brahma-nidharmakaṃ vastu nirviśeṣam amūrtikam |
iti sūryopamasyāsya kathyate tat prabhopamam
tathā ca śrī-gītāsu (14.26-27) -
māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate
brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca
iti |
atra kārikāḥ -
sa brahma-bhāvam āsādya līlāvigraham āśrayam |
mānānanda-ghanaṃ premṇā bhajed ity ayam āśrayaḥ
bhakter avyabhicārāyāḥ prema-sevaiva yat phalam |
kevalaṃ brahma-bhāvas tu vidveṣeṇāpi labhyate
nanu te yādavasyāsya bhajanād brahmatā katham |
ity āha brahmaṇo hīti hi yato'haṃ puras tava ||
sthito'yaṃ vividhānanda-pūrṇa-cid-ghana-vigrahaḥ |
brahmaṇaś cit-svarūpasya pratiṣṭhā paramāśrayaḥ |
ravis tejo-ghanākāraḥ karaughasya yathā bhavet
avyayenāmṛteneha nitya-muktir udīryate |
śāśvatena tu dharmeṇa bhagavad-dharma ucyate
aikāntika-sukhenātra prema-bhakti-rasotsavaḥ |
yena mokṣa-sukhasyāpi tiraskāro vidhīyate
kiṃ ca brahma-saṃhitāyām (5.40) -
yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi-
koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam |
tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
iti |
atra kārike -
niṣkalādi-svarūpaṃ tat brahmāṇḍārbuda-koṭiṣu |
vibhūtibhir dharādyābhir bhinnaṃ bhedam upāgatam ||
sadā prabhāva-yuktasya brahma yasya prabhā bhavet |
taṃ govindaṃ bhajāmīti padyasyārthaḥ sphuṭīkṛtaḥ
nanu bhos tava bhāvo'yaṃ jñāta eva mayā dhruvam |
paravyoma-pateḥ śaurir avatāras tayocyate
janmādi-līlā-prākaṭyāt avatāratayāpy asau |
prokto vilāsa eva syāt sarvotkarṣātibhūmataḥ
yaḥ para-vyoma-nāthaḥ syād asamānordha-vaibhavaḥ |
śruti-smṛti-mahātantra-varṇitotkarṣa-sauṣṭhavaḥ |
loka-sṛṣṭeḥ purā brāhme kalpe yaḥ parameṣṭhine |
mahāvaikuṇṭha-lokasthaṃ svam ātmānam adarśayat
tathā hi śrī-dvitīya-skandhe (2.9.9-16) --
tasmai sva-lokaṃ bhagavān sabhājitaḥ
sandarśayām āsa paraṃ na yat-param
vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṃ
sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam
pravartate yatra rajas tamas tayoḥ
sattvaṃ ca miśraṃ na ca kāla-vikramaḥ |
na yatra māyā kim utāpare harer
anuvratā yatra surāsurārcitāḥ
śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ
piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ |
sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi-
praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ |
pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ
parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ
bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate
lasad-vimānāvalibhir mahātmanām |
vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ
savidyud abhrāvalibhir yathā nabhaḥ
śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ
karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ |
preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugair
vigīyamānā priya-karma gāyatī
dadarśa tatrākhila-sātvatāṃ patiṃ
śriyaḥ patiṃ yajña-patiṃ jagat-patim |
sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ
sva-pārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum ||
bhṛtya-prasādābhimukhaṃ dṛg-āsavaṃ
prasanna-hāsāruṇa-locanānanam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ catur-bhujaṃ
pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā ||
adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ
vṛtaṃ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ |
yuktaṃ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ
sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram
iti |
atra kārikāḥ -
yad yataḥ param utkṛṣṭaṃ padam anyan na hi kvacit |
saṅkleśāḥ pañcavidyādyā vimoho nirvivekatā ||
sādhvasaṃ pātato bhītir na santy etāni yatra tam |
sva-dṛṣṭam ātmanaḥ sākṣāt kāras tadvadbhir īḍitam
rajas tamaś ca no yatra sattvaṃ sadhryak tayor na ca |
guṇā yatra prakṛtijā na satnīti pradarśitam ||
na kāla-vikramo yatra sarva-vidhvaṃsa-kāritā |
paraṃ mūlam anarthānāṃ yatra māyaiva nāsti hi ||
apare tatra kim uta vikārā mahad-ādayaḥ |
ato vaikuṇṭha-lokasya kathitā nitya-siddhatā
harer anuvratā yatra śyāmāruṇa-harit-sitāḥ |
tat-tad-varṇam upāsyeśaṃ tat-sārūpyam upāgatāḥ |
athavā nitya-siddhatvāt tad-rucām apy anāditā
śrīḥ sampad-rūpiṇī mūrtā yatra padmāṃśa-sambhavā |
mānaṃ sevāṃ racayati vividhābhir vibhūtibhiḥ ||
kusumākāra-śabdena ṛtūnām adhipo mataḥ |
tena tasyānugair grīṣma-varṣādyair ṛtubhiś ca yā ||
viśeṣād gīyamānāpi priyakarmaiva gāyatī |
śatrantena padenātra tiṅ-antā lakṣitā kriyā
tatreśvaraṃ dadarśāsau kathambhūtaṃ dṛg-āsavam |
sāndrānandair dṛśāṃ suṣṭhu mādakatvāt sa āsavaḥ
pītāṃśuka-padenāsya dhvanyate śyāma-varṇatā
adhyarhaṇīya-śabdena mahā-yogākhya-pīṭhakam |
śrī-pādmottara-khaṇḍoktam atraivāgre pravakṣyate
catasro hlādinī-kīrti-karuṇā-tuṣṭayaḥ smṛtāḥ |
śaktayaḥ ṣoḍaśātraiva pūryam eva pradarśitāḥ
vidyāyāḥ pañca-parvāṇi sāṅkhyādīny atra pañca ca
tāni pañcarātre --
sāṅkhya-yogau tu vairāgyaṃ tapo bhaktiś ca keśave |
pañca-parveti vidyeyaṃ yayā vidvān hariṃ viśet
iti |
ity etābhir vṛtaṃ pañca-viṃśatyā śaktibhiḥ sadā |
bhagair aiśvarya-dharmādyaiḥ svaira-sādhāraṇodayaiḥ ||
itaratra viriñcy-ādāv adhruvair assthiraiḥ kṛśaiḥ |
sva eva dhāmni vaikuṇṭhe ratiṃ vidadhataṃ sadā |
kiṃ vā svarūpa-bhūtatvāt śriyas tasyāḥ svadhāmatā
tathā ca bhārgava-tantre -
śakti-śaktimatoś cāpi na vibhedaḥ kathañcana |
avibhinnāpi svecchādi-śabdair api vibhāṣyate ||
iti
kiṃ ca pādmottara-khaṇḍe (6.255.57-64)
pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī |
vedāṅgasvedajanita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā
tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṃ sanātanam |
amṛtaṃ śāśvataṃ nityam anantaṃ paraṃ padam ||
śuddha-sattva-mayaṃ divyam akṣaraṃ brahmaṇaḥ padam ||
aneka-koṭi-sūryāgni-tulya-varcasam avyayam ||
sarva-vedamayaṃ śubhraṃ sarva-pralaya-varjitam |
hiraṇmayaṃ mokṣapadaṃ brahmānanda-sukhāhvayam ||
samānādhikya-rahitam ādy-anta-rahitaṃ śubham ||
tejasāty-adbhutaṃ ramyaṃ nityam ānanda-sāgaram |
evam ādi-guṇopetaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||
na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |
yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ hareḥ
tad viṣṇoḥ paramaṃ dhāma śāśvataṃ nityam acyutam |
na hi varṇayituṃ śakyaṃ kalpa-koṭi-śatair api
tatraivāgre (6.256.9-21) -
śrī-śārṅgi-bhakti-sevaika-rasabhoga-vivardhitāḥ |
mahātmano mahābhāgā bhagavat-pāda-sevakāḥ
tad viṣṇoḥ paramaṃ dhāma yānti prema-sukha-pradam |
nānā-janapadākīrṇaṃ vaikuṇṭhaṃ tad dhareḥ padam |
prakāraiś ca vimānaiś ca saudhai ratnamayair vṛtam
tan madhye nagarī divyā sāyondhyeti prakīrtitā |
maṇi-kāñcana-citrāḍhya-prākārais toraṇair vṛtā |
caturdvāra-samāyuktā ratna-gopura-saṃvṛtā
caṇḍādi-dvāra-pālaiś ca kumudādyaiḥ surakṣitā |
caṇḍa-pracaṇḍau prāg-dvāre yāmye bhadra-subhadrakau |
vāruṇyāṃ jaya-vijayau saumye dhātṛ-vidhātarau
kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīko'tha vāmanaḥ |
śaṅku-karṇaḥ sarva-netraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ |
ete dik-patayaḥ proktāḥ pūryām atra śubhānane
koṭi-vaiśvānara-prakhya-gṛha-paṅktirbhir āvṛtā |
ārūḍha-yauvanair nityair divya-nārī-narair yutā
antaḥpuras tu devasya madhye pūryā manoharam |
maṇi-prākāra-saṃyuktaṃ vara-toraṇa-śobhitam |
vimānair gṛhamukhyaiś ca prāsādair bahubhir vṛtam |
divyāpasarogaṇaiḥ strībhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam
madhye tu maṇḍapaṃ divyaṃ rājasthānaṃ mahotsavam |
māṇikya-stambha-sahasra-juṣṭaṃ ratna-mayaṃ śubham |
nitya-muktaiḥ samākīrṇaṃ sāma-gānopaśobhitam
madhye siṃhāsanaṃ ramyaṃ sarva-veda-mayaṃ śubham |
dharmādidaivatair nityair vṛtaṃ vedamayātmakaiḥ |
dharma-jñāna-mahaiśvarya-vairāgyaiḥ pāda-vigrahaiḥ
tatraiva (6.256.23-54) -
vasanti madhyame tatra vahni-sūrya-sudhāṃśavaḥ |
kūrmaś ca nāgarājaś ca vainateyas trayīśvaraḥ ||
chandāṃsi sarva-mantrāś ca pīṭha-rūpatvam āsthitāḥ |
sarvākṣaramayaṃ divyaṃ yoga-pīṭham iti smṛtam
tan-madhye'ṣṭa-dalaṃ padmam udayārka-sama-prabham |
tan-madhye karṇikāyāṃ tu sāvitryāṃ śubha-darśane |
īśvaryā saha deveśas tatrāsīnaḥ paraḥ pumān
indīvara-dala-śyāmaṃ sūrya-koṭi-sama-prabhaḥ |
yuvā kumāraḥ snigdhāṅgaḥ komalāvayavair yutaḥ
phulla-raktāmbuja-nibha-komalāṅghri-karābjavān |
prabuddha-puṇḍarīkākṣaḥ subhrū-latāyugāṅkitaḥ
sunāsaḥ sukapolāḍhyaḥ suśobha-mukha-paṅkajaḥ |
muktāphalābhadastāḍhyaḥ susmitādhara-vidrumaḥ
paripūrṇendu-saṅkāśa-susmitānana-paṅkajaḥ |
taruṇāditya-varṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitaḥ
susnigdha-nīla-kuṭila-kuntalair upaśobhitaḥ |
mandāra-pārijātāḍhyaḥ -kavarī-kṛta-keśavān
prātar udyat-sahasrāṃśu-nibha-kaustubha-śobhitaḥ |
hāra-svarṇa-sragāsakta-kambu-grīva-virājitaḥ
siṃha-skandha-nibhaiḥ proccaiḥ pīnair aṃsair virājitaḥ |
pīna-vṛttāyata-bhujaiś caturbhir upaśobhitaḥ
aṅgulīyaiś ca kaṭakaiḥ keyūrair upaśobhitaḥ |
bālārka-koṭi-saṅkāśaiḥ kaustubhādyaiḥ subhūṣaṇaiḥ |
virājita-mahā-vakṣā vana-mālā-vibhūṣitaḥ
vidhātur janana-sthāna-nābhi-paṅkaja-śobhitaḥ |
bālātapa-nibha-ślakṣṇa-pīta-vastra-samanvitaḥ
nānā-ratna-vicitrāṅghri-kaṭakābhyāṃ virājitaḥ |
sajyotsna-candra-pratima-nakha-paṅktibhir āvṛtaḥ
koṭi-kandarpa-lāvaṇyaḥ saundarya-nidhir acyutaḥ |
divya-candana-liptāṅgo vana-mālā-vibhūṣitaḥ ||
śaṅkha-cakra-gṛhītābhyām udbāhubhyāṃ virājitaḥ |
varadābhaya-hastābhyām itarābhyāṃ tathaiva ca
vāmāṅka-saṃsthitā devī mahā-lakṣmīr maheśvarī |
hiraṇya-varṇā hariṇī suvarṇa-rajata-srajā
sarva-lakṣaṇa-sampannā yauvanārambha-vigrahā |
ratna-kuṇḍala-saṃyuktā nīlākuñcita-śīrṣajā
divya-candana-liptāṅgī divya-puṣpopaśobhitā |
mandāra-ketakī-jātī-puṣpāñcita-sukuntalā
subhrūḥ sunāsā suśroṇī pīnonnata-payodharā |
paripūrṇendu-saṅkāśa-susmitānana-paṅkajā
taruṇāditya-varṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitā |
tapta-kāñcana-varṇābhā tapta-kāñcana-bhūṣaṇā
hastaiś caturbhiḥ saṃyuktā kanakāmbuja-bhūṣitā |
nānā-ratna-vicitrāḍhya-kanakāmbuja-mālayā |
hāra-keyūra-kaṭakair aṅgurīyaiś ca bhūṣitā
bhuja-yugma-dhṛtodagra-padma-yugma-virājitā |
gṛhīta-mātuluṅgākhya-jāmbūnada-karāñcitā
evaṃ nityānapāyinyā mahālakṣmyā maheśvaraḥ |
modate parama-vyomni śāśvate sarvadā prabhuḥ
pārśvayor avanī-līle samāsīne śubhānane |
aṣṭa-dikṣu dalāgreṣu vimalādyāś ca śaktayaḥ
vimalotkarṣiṇī jñānā kriyā yogā tathaiva ca |
prahvī satyā tatheśānā mahiṣyaḥ paramātmanaḥ ||
gṛhītvā cāmarān divyān sudhākara-sama-prabhān |
sarva-lakṣaṇa-sampannā modante patim acyutam
divyāpsarogaṇāḥ pañca-śata-saṅkhyāś ca yoṣitaḥ |
antaḥpura-nivāsinyaḥ sarvābharaṇa-bhūṣitāḥ ||
padma-hastāś ca tāḥ sarvāḥ koṭi-vaiśvānara-prabhāḥ |
sarva-lakṣaṇa-sampannāḥ śītāṃśu-sadṛśānanāḥ |
tābhiḥ parivṛto rājā śuśubhe paramaḥ pumān
ananta-vihagādhīśa-senāny-ādyaiḥ sureśvaraiḥ |
anyaiḥ parijanair nityair muktaiś ca parisaṃvṛtaḥ |
modate ramayā sārdhaṃ bhogaiśvaryaiḥ paraḥ pumān
atra kārikāḥ -
arthataḥ śabdataś cātra yat punaḥ punar ucyate |
tad-asambhāya-vastutvāt pratītyai hetuvādinām
śrīśa-niśvāsa-rūpāṇāṃ vedānāṃ tatra mūrtatā |
tatas tad-aṅgato jātāḥ svedāḥ parama-pāvanāḥ
tripād-vibhūter dhāmatvāt tripādbhūtaṃ tu tat padam |
vibhūtir māyikī sarvā proktā pādātmikā yataḥ
amṛtaṃ suṣṭhu madhuraṃ śāśvatas tu muhur navam |
śuddha-sattvas tu tat proktaṃ sattvam aprākṛtaṃ tu tat |
nityākṣarādi-śabdais tu ṣaḍ-bhāva-parivarjanam
kiṃ cānutthāpitānām api kārikāḥ -
ādyam āvaraṇaṃ dikṣu pūrvādiṣu kilāṣṭasu |
vyūhair lakṣmyādi-sahitair vāsudevādibhir matam
pūryo lakṣmyāḥ sarasvatyā rateḥ kānter anukramāt |
vidikṣu parama-vyomna āgneyyādiṣu kīrtitāḥ
keśavādyair iha caturviṃśatyā tu dvitīyakam |
aṣṭāsu kila kāṣṭhāsu teṣāṃ jñeyaṃ trayaṃ trayam
daśabhir matsya-kūrmādyair daśa-dikṣu tṛtīyakam
satyācyutānanta-durgā-viṣvaksena-gajānanaiḥ |
śaṅkha-padma-nidhibhyāṃ ca turyam aṣṭāsu dikṣv idam
ṛg-vedādi-catuṣkeṇa sāvitryā garuḍena ca |
tathādharma-sakhābhyāṃ ca pañcamaṃ pūrvavan matam
śaṅkha-cakra-gadā-padma-khaḍga-śārṅga-halais tathā |
mūṣaleṇa ca ṣaṣṭhaṃ syād indrādyai saptamaṃ tathā
sādhyā marud-gaṇais caiva viśvadevās tathaiva ca |
nityāḥ sarve pare dhāmni ye cānye tridivaukasaḥ |
te vai prākṛtanāke'smin na nityās tridiveśvarāḥ
vāsudevādi-mūrtīnāṃ saptates tu caturyujaḥ |
lokās tu tāvat-saṅkhyākāḥ pare dhāmni cakāsati
triṣu puṃso'vatāreṣu rudrāt padmabhavāt tathā |
bhṛgvādikṛtanirdhārād viṣṇur eva mahattamaḥ ||
kiṃ punaḥ puruṣas tatra vāsudevo'tra kintarām |
tatrāpi kintamāṃ so'yaṃ mahā-vaikuṇṭhanāyakaḥ
sadāśivākhyo yaḥ śambhuḥ sa caiśānyāvṛtir matā
ato bruve'nayoḥ prāyo vailakṣaṇyaṃ dvayor na hi |
dīpottha-dīpa-tulyatvāt syād vilāsa-vilāsinoḥ
maivaṃ vādīr mahāvādin adhunā tvam apeśalaḥ |
gahanaiśvarya-vijñāna-rasāsvādayor asi
sarva-vedāntataḥ sāraṃ veda-kalpataroḥ phalam |
śrī-bhāgavatam evātra pramāṇaṃ sarvato varam
tathā hi śrī-tṛtīye (3.2.21)
svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ
svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ |
baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ
kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ
iti |
atra kārikāḥ -
vidyete nānyasāmyātiśayau yatreti vigrahe |
sarvebhyas tat-svarūpebhyaḥ kṛṣṇotkarṣa-nirūpaṇāt |
ādhikyaṃ parama-vyoma-nāthād apy asya darśitam
svayaṃ-padena cāsyānya-nairapekṣam udīritam
rāmo'py adhika-sāmyābhyāṃ mukta-dhāmety avādi yat |
tatra svayaṃ-padābhāvāt kṛṣeenaikyena tasya tat |
nara-līlādi-sādharmyāt preṣṭhaṃ rūpaṃ tad asya yat
tathā hi brahmāṇḍe śrī-kṛṣṇa-vākyam -
antaraṅga-svarūpā me matsya-kūrmādayas tv amī |
sarvātmanāyam atrāpi śrīmad-daśarathātmajaḥ
iti |
svayaṃ tv asāmyātiśayaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam |
ity asya paramaiśvarya-viśeṣasyānuvarṇane |
padasya svayam ity asya dviruktir bodhayaty asau |
kṛṣṇasyānya-svarūpaikyāt ādhikyaṃ neti sarvathā
try-adhīśa iti goloka-mathurā-dvārakābhidham |
yat pada-tritayaṃ tasya so'dhipatvād adhīśvaraḥ |
prakṛtīśa-virāḍ-antaryāmi-kṣīrābdhi-śāyinām |
trayāṇām uparīśo'yaṃ try-adhīśa iti vā smṛtaḥ
svārājya-lakṣmyā tatrāpi prāpta-sarva-samīhitaḥ |
svenātmanā svayā vāṅ-bhūtayā śakti-varyayā |
rājatīti svarāṭ tasya bhāvaḥ svārājyam ucyate ||
tad eva lakṣmīḥ sarvātiśāyinī sampad etayā |
āptāḥ samastāḥ kāmā yaṃ kāmāḥ preṣṭhārtha-siddhayaḥ
cireti tu cirāyuṣkā lokapāḥ padmajādayaḥ |
teṣāṃ kirīṭa-koṭībhir mukuṭānāṃ śatārbudhaiḥ |
īḍite saṃstute pāda-pīṭhe yasyeti vigrahaḥ
hīrādi-ratna-mukuṭaiḥ pāda-pīṭābhighaṭanāt |
janitena svanaughena bāḍham utprekṣitā stutiḥ
sva-sva-karmaṇy avasthityā tais tair brahmādi-lokapaiḥ |
ājñāpālanam evāsya baler haraṇam ucyate
athātra prakriyā khyātā paruāṇy eṣā vilikhyate
brahmāṇḍānām anantānāṃ prāyo nānāvidhātmanām |
vṛndāni bhagavac-chaktau vicitrāṇi cakāsati
śata-koṭi-pramāṇāni yojanānāṃ tu kānicit |
ajāṇḍāni virājante śakti-vaicitryato hareḥ
kānicic ca nikharveṇa teṣāṃ padmāyutena ca |
tat-parārdha-śatenāpi vistṛtāni tu kānicit
madhye teṣām ajāṇḍeṣu keṣucid viṃśatiḥ kṛtā |
bhuvanānāṃ ca pañcāśat kutracit sapatatis tathā |
śataṃ sahasram ayutaṃ lakṣaṃ kvacana rājati
brahmādyā lokapās teṣu nānā-rūpāś cakāsati |
paramardhi-sahasreṇa sevyamānāḥ samantataḥ ||
kvacid indrādayas teṣu mahākalpa-śatāyuṣaḥ |
mahākalpa-parārdhāyur-bhājo brahmādayas tathā
te te brahma-sureśādyāḥ kathitāś ciralokapāḥ |
stutāṅghri-pīṭhaḥ kṛṣṇo'yaṃ teṣāṃ mukuṭa-koṭibhiḥ
ekadā dvārakā-puryāṃ sudharmāyāṃ murāntake |
virājati tam āgatya dvārādhyakṣo nyavedayat |
didṛkṣr deva-pādābjaṃ brahmā dvāre'vatiṣṭhate
āgataḥ katamo brahmā dvārīti paripṛccha tam |
ity acyuta-giraṃ śṛṇvan etya dvārādhipaḥ punaḥ ||
pṛṣṭvā brahmānam āgatya kṛṣṇāgre ca tam abravīt |
āgataḥ sanakādīnāṃ janakaś caturānanaḥ
ānayeti harer vācā tena brahmā praveśitaḥ |
praṇaman daṇḍavat pṛṣṭaḥ kṛṣṇena kim ihāgataḥ |
tvam iti prāha taṃ brahmā devāgamana-kāraṇam |
vakṣye paścād yadātthādya brahmā karama ity adaḥ |
jñātum icchāmi tan nātha brahmā nānyo'sti mad yataḥ
atha smitvā mukundena dvāravatyāṃ drutaṃ tadā |
smṛtvā brahmāṇḍa-koṭibhyo loka-pālāḥ samāgatāḥ |
aṣṭavakrāś catuḥṣaṣṭhi-vaktrāḥ śata-mukhās tathā |
sahasra-vaktrā lakṣāsyāḥ koṭi-vaktrā viriñcayaḥ |
rudrāś ca viṃśati-mukhās tathā pañcāśad-ānanāḥ |
śata-vaktrāḥ sahasrāsyā lakṣa-bāhu-śiro-bhṛtaḥ ||
purandarāś ca lakṣālakṣā niyutākṣās tathāpare |
apare loka-pālāś ca vividhākṛti-bhūṣaṇāḥ ||
kṛṣṇasya purataḥ prāptāḥ pāda-pĪṭham avānaman |
tān dṛṣṭvā vismayāt tasmin unmamāda caturmukhaḥ
kiṃ ca -
viṣṇu-dharmottare proktaṃ sarve brahmāṇḍa-maṇḍalāḥ |
deśato jīvataś cāpi tulya-rūpa bhavanty amī
tathā hi -
eka-rūpās tathaivāṇḍāḥ sarva eva nareśvara |
tulya-deśa-vibhāgāś ca tulyajantava eva ca
iti |
virodhe'tra samutpanne samādhānaṃ vidhīyate
yataḥ śrī-kaurme -
virodho vākyayor yatra nāprāmāṇyaṃ tad iṣyate |
yathāviruddhatā ca syāt tathārthaḥ kalpyate tayoḥ
iti |
yugapat sakalāṇḍāni jātu saṃharate hariḥ
tathā hi śrī-viṣṇu-dharmottare (1.77.9) -
anantāni tavoktāni yāny aṇḍāni mayā purā |
sarvāṇi tāni saṃhṛtya sama-kālaṃ jagat-patiḥ |
prakṛtau tiṣṭhati tadā sā rātris tasya kīrtitā
iti |
ataḥ saṃhṛtya sarvāṇi punar aṇḍāny asau sṛjan |
viṣamāṇi sṛjej jātu kadācic ca samāny api
ity aupodghātikaṃ procya prakṛtaṃ parilikhyate
kiṃ ca tatraiva (3.2.12) -
yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga-
māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam |
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ
paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam
iti |
atra kārikāḥ -
yad bimbaṃ martya-līlānāṃ bhaved aupāyikaṃ param |
pūrva-padya-sthitaṃ bimbaṃ yat-padenānukṛṣyate
vividhāścarya-mādhurya-vīryaiśvaryādi-sambhavāt |
svasya devādi-līlābhyo martya-līlā manoharāḥ
dhvanyate bimba-śabdena sad-guṇāvali-śālinām |
sakala-sva-sva-rūpāṇāṃ mūlatvaṃ tasya sarvathā
atas tad eva niḥśeṣa-guṇa-rūpāspadatvaḥ |
vicitra-nara-līlānām atiyogyam udīryate
svayogamāyā cic-chaktir balaṃ tasyāḥ samarthatā |
etad-darśayatā sākṣāt-kurvatā prakaṭīkṛtam ||
aho madīya-cic-chakteḥ prabhāvaṃ paśyatādbhutam |
divyātidivya-lokeṣu yad-gandho'pi na sambhavet |
taj-jagan-mohanaṃ rūpaṃ yayāviṣkṛtam īdṛśam |
sva-yoga-māyety ādyasya bhāvo'yam iti gamyate
svasyātmano'pi parama-vyomeśādyātma-darśinaḥ |
vismāpanaṃ naavoddāma-camatkṛtikaraṃ param
saubhagardhir mahāścarya-saundarya-paramāvadhiḥ |
tasyāḥ paraṃ padaṃ nityotkarṣa-sampad-varāspadam
yat tu kaustubha-mīnendra-kuṇḍalādyaṃ hi bhūṣaṇam |
tasyāpi bhūṣaṇāny aṅgāny asyeti sati vigrahe |
tasya śrī-vigrahasyedam asamordhatvam īritam
sac-cid-ānanda-sāndratvāt dvayor evāviśeṣataḥ |
aupacārika evātra bhedo'yaṃ deha-dehinoḥ
tathā ca śrī-kaurme -
deha-dehi-bhidā cātra neśvare vidyate kvacit
iti |
kiṃ ca śrī-daśame śrī-pura-strīṇām uktau (10.44.14) -
gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ
lāvaṇya-sāram asamordham ananya-siddham |
dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam
ekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya
iti |
tathā hi śrī-baladevaṃ prati śrī-kṛṣṇoktau (10.15.8) -
dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat-
pāda-spṛśo drumalatāḥ karajābhimṛṣṭāḥ |
nadyo'drayaḥ khaga-mṛgāḥ sadayāvalokair
gopyo'ntareṇa bhujayor api yat-spṛhā śrīḥ
iti |
atra kārikāḥ --
śrī-vṛndāvana-tad-vāsi-mādhuryollola-cetasā |
tat-stave hariṇārabdhe nijokarṣāvasāyinam |
tam ālocya tato rāmam apadiśya vyadhāyi saḥ
ato'tra naiva tātparyaṃ rāmotkarṣānuvarṇane |
sakhya-bhāvāt tadā rāme narmaṇaivedam īritam
bhujāntaraṃ tu vakṣas te tena dhanyā vrajāñganāḥ |
yat-spṛhā vakṣase yasmai śrīr apy ācarati spṛhām
yat-spṛhaiva paraṃ tasyā na tu tat-prāpti-yogyatā
sadā vakṣaḥ-sthalasthāpi vaikuṇṭeśitur indirā |
kṛṣṇoraḥ-spṛhayāsyaiva rūpaṃ vivṛṇute'dhikam
paurāṇikam upākhyānam atra saṅkṣipya likhyate
śrīḥ prekṣya kṛṣṇa-saundaryaṃ tatra lubdhā tatas tapaḥ |
kurvatīṃ prāha tāṃ kṛṣṇaḥ kiṃ te tapasi kāraṇam ||
vijihīrṣe tvayā goṣṭhe gopī-rūpeti sābravīt |
tad durlabham iti proktā lakṣmīs taṃ punar abravīt ||
svarṇa-rekheva te nātha vastum icchāmi vakṣasi |
evam astv iti sā tasya tad-rūpā vakṣasi sthitā
yathoktaṃ śrī-daśame nāgapatnībhiḥ (10.16.36) -
yad-vāñchayā śrīr lalanācarat tapo
vihāya kāmān suciraṃ dhṛta-vratā
iti |
nāmno'pi mahimetasya sarvato'dhika īryate
yathā śrī-brahmāṇḍe -
sahasra-nāmnāṃ puṇyānāṃ trir āvṛtya tu yat phalam |
ekāvṛttyā tu kṛṣṇasya nāmaikaṃ tat prayacchati
skānde ca -
madhura-madhuram etan maṅgalaṃ maṅgalānāṃ
sakala-nigama-vallī-sat-phalaṃ cit-svarūpam |
sakṛd api parigītaṃ śraddhayā helayā vā
bhṛgu-vara nara-mātraṃ tārayet kṛṣṇa-nāma ||
iti
ataḥ svayaṃ-padādibhyo bhagavān kṛṣṇa eva hi |
svayaṃ-rūpa iti vyaktaṃ śrīmad-bhāgavatādiṣu
yathoktaṃ śrī-brahma-saṃhitāyāṃ (5.1, 5.39)
īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ saccidānanda-vigrahaḥ |
anādir ādir govindaḥ sarva-kāraṇa-kāraṇam
rāmādi-mūrtiṣu kalā-niyamena tiṣṭhan
nānāvatāram akarod bhuvaneṣu kintu
kṛṣṇaḥ svayaṃ samabhavat paramaḥ pumān yo
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
iti |
tasmāt parama-vaikuṇṭha-nātho'py asya vilāsakaḥ
ato militvā śrutibhiḥ sva-sāro yaḥ stavaḥ kṛtaḥ |
tat tātparya-kṛtī kṛṣṇam eva devarṣir ānamat
namas tasmai bhagavate kṛṣṇāya ityādi
(10.87.46)
nanv eṣa dvāparasyānte prādurbhūto yadūdvahaḥ |
sa vaikuṇṭheśvaro'hādis tad-vilāsaḥ kathaṃ bhavet
maivam asyādi-śūnyasya janma-līlāpy anādikā |
svacchandato mukundena prākaṭyaṃ nīyate muhuḥ
tathā ca śrī-tṛtīye (3.2.15)
sva-śānta-rūpeṣv itaraiḥ sva-rūpair
abhyardyamāneṣv anukampitātmā |
parāvareśo mahad-aṃśa-yukto
hy ajo 'pi jāto bhagavān yathāgniḥ
iti |
atra kārikāḥ -
sve bhaktāḥ sve ca te śānta-rūpāś cety atra vigrahaḥ |
śāntis tan-niṣṭhatā buddheḥ śāntās tan-niṣṭha-buddhayaḥ
teṣu sūra-sutādyeṣu nandādiṣu ca sādhuṣu |
itarais tad-viruddhais tu kaṃsādyair asurādibhiḥ ||
svarūpaiḥ suṣṭhv arūpair ity arūpatvaṃ virūpatā |
ghorātivikaṭākārair ity arthaḥ sphuṭam īritaḥ
abhyardyamāneṣv abhitaḥ kriyamāṇamahāritṣu |
anukampāyutamanāḥ pare māyānvayojjhitāḥ |
golokamukhyā avare māyikājāṇḍa-maṇḍalāḥ |
pareṣām avareṣāṃ ca teṣām īśo'dhināyakaḥ
syur mahānto'tiparama-mahattamatayā smṛtāḥ |
te paravyoma-nāthaś ca vyūhāś ca vasu-saṅkhyakāḥ
vāsudevādayo vyūhāḥ paravyomeśvarasya ye |
tebhyo'py utkarṣabhājo'mī kṛṣṇa-vyūhāḥ satāṃ matāḥ ||
ity ete parama-vyoma-nātha-vyūhaiḥ sahaikatām |
svavilāsair ihābhyetya prādurbhāvam upāgatāḥ
aṃśās tasyāvatārā ye prasiddhāḥ puruṣādayaḥ |
tathā śrī-jānakī-nātha-nṛṣiṃha-kroḍa-vāmanāḥ |
nārāyaṇo nara-sakhā hayaśīrṣājitādayaḥ
ebhir yuktaḥ sadā yogam avāpyayan avasthitaḥ
ato vṛndāvane tat-tal-līlā-prakaṭatekṣate
vaikuṇṭheśvara-līlātra darśitā yā viriñcaye |
seśvarāṇām ajāṇḍānāṃ koṭir vṛndāvane'dbhutā |
saiva jñeyā yataḥ svāṃśa-dvāraivāsau prakāśitā
vāsudevādi-līlās tu mathurā dvārakādiṣu |
tat-tad-rūpair vrajāntas tu bālyehābhiś ca darśitāḥ |
yathā śrī-dāmni tārkṣyatvaṃ prāpte so'pi caturbhujaḥ |
ādityeṣv atha labdheṣu babhau dvādaśabhir bhujaiḥ
tathā sāṅkarṣaṇī līlā daitya-saṃhārakāpi ca |
mūrtayo māthure bhānti śrī-pradyumnī̀aniruddhayoḥ |
yāḥ śrī-gopāla-tāpanyāṃ vārāhādiṣu ca śrutaḥ
evaṃ puruṣa-līlānāṃ prākaṭyam iha māthure |
ananta-śāyi-rūpābhiḥ kriyate suṣṭhu mūrtibhiḥ
yadā yadā ca sā līlā kṛṣṇena prakaṭīkṛtā |
bhavvet tat-tad-upākhyānaṃ purāṇeṣv iti viśrutam
yāni rāmādi-rūpāṇi prāduścakre svakeliṣu |
tāny ādhiṣṭhāna-rūpeṇa rājante'dyāpi māthure
go-parārdha-payaḥ-pūrair janitaḥ kṣīra-vāridhiḥ |
mamanthājitarūpas taṃ gopair devāsurīkṛtaiḥ
ateva brahmāṇḍe -
yo vaikuṇṭhe caturbāhur bhagavān puruṣottamaḥ
ya eva śvetadvīpeśo naro nārāyaṇaś ca yaḥ |
sa eva vṛndāvana-bhū-vihārī nanda-nandanaḥ
etasyaivāpare'nantā avatārā manoharāḥ |
mahāgner iha yadvat syur ulkāḥ śata-sahasraśaḥ |
tatraiva līnā ekatvaṃ vrajeyus te harau tathā
iti |
iti siddhā prabhor asya mahad-aṃśais tu yuktatā
ateva purāṇādau kecin nara-sakhyātmatām |
mahendrānujatāṃ kecit kecit kṣīrābdhi-śāyitām |
sahasra-śīrṣatāṃ kecit kecid vaikuṇṭha-nāthatām |
brūyuḥ kṛṣṇasya munayas tat-tad-vṛttānta-gāminaḥ
upodghātaṃ samāpyātha prakṛtaṃ likhyate punaḥ
ajo janma-vihīno'pi jāto janmāvirācarat
nanv ekasya kilājatvaṃ janmitvaṃ ca virudhyate |
ity āśaṅkyāha bhagavān acintyaiśvarya-vaibhavaḥ
tatra tatra yathā vahnis tejo-rūpeṇa sann api |
jāyate maṇi-kāṣṭhāder hetuṃ kañcid avāpya saḥ ||
anādim eva janmādi-līlām eva tathādbhutam |
hetunā kenacit kṛṣṇaḥ prāduṣkuryāt kadācana
sva-līlā-kīrti-vistārāt lokeṣv anujighṛkṣutā |
asya janmādi-līlānāṃ prākaṭye hetur uttamaḥ
tathā bhayaṅkarataraiḥ pīḍyamāneṣu dānavaiḥ |
priyeṣu karuṇāpy atra hetur ity uttameva hi
bhūmi-bhāāpahārāya brahmādyais tridaśeśvaraiḥ |
abhyarthanaṃ tu yat tasya tad bhaved ānuṣaṅgikam
ced adyāpi didṛkṣeran utkaṇṭhārtā nija-priyāḥ |
tāṃ tāṃ līlāṃ tataḥ kṛṣṇo darśayet tān kṛpā-nidhiḥ
kair api prema-vaivaśya-bhāgbhir bhāgavatottamaiḥ |
adyāpi dṛśyate kṛṣṇaḥ krīḍan vṛndāvanāntare
kiṃ cāsya pārṣadādīnām apy uktā nitya-mūrtitā |
tasyeśvareśitur nity-mūrtitve kā vicitratā
tathāpi śuṣka-vādaika-niṣṭhānāṃ hetu-vādinām |
tuṣṇīmbhāvāya vacanaṃ purāṇāder vilikhyate
tathā hi, śrī-bhāgavate brahma-stutau (10.14.22) -
tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanāv anante
māyāt udyad api yat sad ivāvabhāti
śrī-brahmāṇḍe ca -
anādeyam aheyaṃ ca rūpaṃ bhagavato hareḥ |
āvirbhāva-tirobhāvāv asyokte graha-mocane
śrī-bṛhad-vaiṣṇave -
nityāvatāro bhagavān nity-mūrtir jagat-patiḥ |
nitya-rūpo nitya-gandho nityaiśvarya-sukhānubhūḥ
pādme śrī-vyāsāmbarīṣa-saṃvāde śrī-kṛṣṇaṃ prati śrī-vyāsa-vacanam (4.73.12-3)
tvām ahaṃ draṣṭum icchāmi cakṣurbhyāṃ madhusūdana |
yat tat satyaṃ paraṃ brahma jagad-yoniṃ jagat-patim |
vadanti veda-śirasaś cakṣuṣaṃ nātha me'stu tat
śrī-kṛṣṇa-vākyam - (PadmaP 4.73.17-19) -
paśya tvaṃ darśayiṣyāmi svarūpaṃ veda-gopitam |
tato'paśyam ahaṃ bhūpa bālaṃ kālāmbuda-prabham |
gopa-kanyāvṛtaṃ gopaṃ hasantaṃ gopa-bālakaiḥ |
kadamba-mūla āsīnaṃ pīta-vāsasam acyutam
tatraivāgre (4.73.23-25) -
tato mām āha bhagavān vṛndāvana-caraḥ svayam |
yad idaṃ me tvayā dṛṣṭaṃ rūpaṃ divyaṃ sanātanam |
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ sac-cid-ānanda-vigraham |
pūrṇaṃ padma-palāśākṣaṃ nātaḥ parataraṃ mama
idam eva vadany ete vedāḥ kāraṇa-kāraṇam |
satyaṃ vyāpi parānandaṃ cid-ghanaṃ śāśvataṃ śivam
śrī-vāsudevopaniṣadi (3.5) -
mad-rūpam advayaṃ brahma madhyādy-anta-vivarjitam |
sva-prabhaṃ sac-cid-ānandaṃ bhaktyā jānāti cāvyayam
iti |
nanv arūpaḥ kṛṣṇo dṛśyo māyika-rūpataḥ
tathāpi mokṣa-dharme śrī-bhagavad-vacanaṃ yathā (MBh 12.326.42-3)
etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate |
icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ
māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada |
sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi
iti |
tathā ca pādme -
anāma-rūpa evāyaṃ bhagavān harir īśvaraḥ |
akarteti ca yo vedaiḥ smṛtibhiś cābhidhīyate
iti |
atra samādhānaṃ yathā śrī-vāsudevādhyātme -
aprasiddhes tad-guṇānām anāmāsau prakīrtitaḥ |
aprākṛtatvād arūpasyāpy arūpo'sāv udīryate ||
sambandhena pradhānasya harer nāsty eva kartṛtā |
akartāram ataḥ prāhuḥ purāṇaṃ taṃ purāvidaḥ
iti |
ataś ca mokṣadharmīya-vacanaṃ yogyam eva tat
tathā hi -
rūpīti hetor dṛśyeta yathaiva prākṛto janaḥ |
tathāsau dṛśyata iti tvayā mā sma vicāryatām
ity uktvā svasya rūpitve'py adṛśyatvam udīritam |
tato nija-svarūpasyāprākṛtatvaṃ ca darśitam
tad-darśane tv akuṇṭhātmā mamecchaiva ca kāraṇam |
ity āhecchan muhūrtād ity ardha-padyaṃ svayaṃ punaḥ |
naśyeyam ity adṛśyaḥ syāṃ yato naśira-darśane
tathāpi bhūta-guṇavattvena māṃ tvaṃ yad-īkṣase |
eṣā māyā mayā sṛṣṭā naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi
māyā-śabdena kutrāpi cic-chaktir abhidhīyate
caturveda-śikhāyāṃ -
svarūpa-bhūtayā nitya-śaktyā māyākhyayā yutaḥ |
ato māyāmayaṃ viṣṇuṃ pravadanti sanātanam ||
ity eṣā darśitā madhvācāryair bhāṣye nije śrutiḥ
tatra svecchaika-prakāśatvaṃ mokṣa-dharme (MBh 12.323.11, 13, 15-16, 18)
[* Alternative numbering. 12.338.13-20.]
eva
prītas tato 'sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ |
sākṣāt taṃ darśayām āsa so 'dṛśyo 'nyena kena cit
bṛhaspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ
ākāśaṃ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat
udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha |
kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harir vibhuḥ
tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahān vibhuḥ |
prasādayām āsa muniṃ sadasyās te ca sarvaśaḥ
aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ |
na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā bṛhaspate |
yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati
tatraikatadvita-trita-vākyaṃ (Mbh 12.338.25-27 or 323.23) --
atha vratasyāvabhṛte vāg uvācāśarīriṇī |
snigdha-gambhīrayā vācā praharṣaṇa-karī vibhoḥ ||
[* Alternative reading --
tato vratasyāvabhṛthe vāg uvācāśarīriṇī |
sutaptaṃ vas tapasviprāḥ prasannenāntar ātmanā ||]
yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum
tataḥ svayaṃ prakāśatva-śaktyā svecchā-prakāśayā |
so'bhivyakto bhavet netre na netra-viṣayatvataḥ
yathā, śrī-nārāyaṇādhyātme -
nityāvyakto'pi bhagavān īkṣyate nija-śaktitaḥ |
tām ṛte paramātmānaṃ kaḥ paśyetām itaṃ prabhum
pādme ca -
saccidānanda-rūpatvāt syāt kṛṣṇo'dhokṣajo'py asau |
nija-śakteḥ prabhāvena svaṃ bhaktān darśayet prabhuḥ
ya eva vigraho vyāpī paricchinnaḥ sa eva hi |
ekasyaivaikadā cāsya dvirūpatvaṃ virājate
yathā śrī-daśame (10.9.13-14) -
na cāntar na bahir yasya na pūrvaṃ nāpi cāparam |
pūrvāparaṃ bahiś cāntar jagato yo jagac ca yaḥ ||
taṃ matvātmajam avyaktaṃ martya-liṅgam adhokṣajam |
gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṃ yathā
anena padya-yugmena vraja-rāja-sutasya hi |
dāma-bandhana-belāyām eva vyaktā dvirūpatā
tathaiva ca purāṇeṣu śrīmad-bhāgavatādiṣu |
śrūyate kṛṣṇa-līlānāṃ nityatā sphuṭam eva hi
yathā ca, śrī-prathame śrī-dvārakā-vāsi-vacanam (1.10.26) -
aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam
aho alaṃ puṇyatamaṃ madhor vanam |
yad eṣa puṃsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ
sva-janmanā caṅkramaṇena cāñcati
añcatīti padaṃ vartamāna-kālopapādakam |
dvārakā-vāsinām uktau līlānāṃ vakti nityatām
śrī-daśame śrī-śukoktau (10.90.48) -
jayati jananivāso devakī-janma-vādo
yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam |
sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ susmita-śrī-mukhena
vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam
śrī-skānde śrī-mathurā-khaṇḍe śrī-yudhiṣṭhiraṃ prati śrī-nārada-vākyam -
vatsair vatsatarībhiś ca sākaṃ krīḍati mādhavaḥ |
vṛndāvanāntaragataḥ sarāmo bālakair vṛtaḥ
yad-ānayos tu saṃvādo dvāravatyāṃ haris tadā |
tathāpi vartamānatvenoktis tan naity avācikā
pādme pātāla-khaṇḍe śrī-pārvatīṃ prati śrī-rudra-vākyam -
aho madhu-purī dhanyā yatra tiṣṭhati kaṃsahā |
tatra devā muniḥ sarve vāsam icchanti sarvadā
līlā-parikarā goṣṭha-janāḥ syur yādavās tathā |
devāś ca brahma-jambhāri-kuvera-tanayādayaḥ |
nāradādyāś ca danuja-nāga-yakṣādayaś ca te
prakaṭāprakaṭā ceti līlā seyaṃ dvidhocyate
tathā hi-
sadānantaiḥ prakāśaiḥ svair līlābhiś ca sa dīvyati |
tatraikena prakāśena kadācit jagad-antare |
sahaiva sva-parīvārair janmādi kurute hariḥ
kṛṣṇa-bhāvānusāreṇa līlākhyā śaktir eva sā |
teṣāṃ parikarāṇāṃ ca taṃ taṃ bhāvaṃ vibhāvayet
prapañca-gocaratvena sā līlā prakaṭā smṛtā |
anyās tv aprakaṭā bhānti tādṛśyas tad-agocarāḥ
tatra prakaṭa-līlāyām eva syātāṃ gamāgamau |
gokule mathurāyāṃ ca dvāravatyāṃ ca śārṅgiṇaḥ
yās tatra tatrāprakaṭās tatra tatraiva santi tāḥ |
ity āha jayatīty-ādi-padyādikam abhīkṣṇaśaḥ
devādy-aṃśāvataraṇe pravṛtte padmajājñayā |
vasudevādikānāṃ ye svarge'ṃśāḥ kaśyapādayaḥ ||
nitya-līlāntara-sthais te vasudevādibhir gatāḥ |
sāyujyam aṃśibhis tatra jāyante śūra-mukhyataḥ
yad-vilāso mahā-śrīśaḥ sa līlā-puruṣottamaḥ |
āvirbubhūṣur atrāviṣkṛtya saṅkarṣaṇaṃ puraḥ |
antasthitāviṣkartavya-tad-anya-vyūha īśvaraḥ |
hṛdaye prakaṭas tasya bhavaty ānakadundubheḥ
bhūmi-bhāra-nirāsāya devānām abhiyācñayā |
dvārapasyāvasāne'smin aṣṭāviṃśe caturyuge |
kṣīrābdhi-śāyi-yad-rūpam aniruddhatayā smṛtam |
tad idaṃ hṛdayasthena rūpeṇānakadundubheḥ |
aikyaṃ prāpya tato gacchet prākaṭyaṃ devakī-hṛdi
premānandāmṛtais tasyā vātsalyaika-svarūpibhiḥ |
lālyamāno haris tatra vadhate candramā iva
atha bhādrapadāṣṭamyām asitāyāṃ mahā-niśi |
tasyā hṛdas tirobhūyaḥ kārāyāṃ sūti-sadmani |
devakī-śayane tatra kṛṣṇaḥ prādurbhavaty asau
janayitrī-prabhṛtibhis tābhir ity avagamyate |
laukikena prakāreṇa sukhaṃ śiśur ajāyata
ayaṃ caturbhujatve'pi dvibhujatve'pi kṛṣṇatām |
na tyajaty eva tad-bhāva-guṇa-rūpātma-vṛttitaḥ
tathāpi dvibhujatvasya kṛṣṇe prādhānyam ucyate |
gūḍhatvād eva ca kvāpi gauṇatvam iva kīrtyate |
gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam iti hi prathā
atha vrajeśvarī-gehe viśann ānakadumdubhiḥ |
tatra nyasya sutaṃ tasyāḥ sutām ādāya niḥsaret
so'yaṃ nitya-sutatvena tasyā rājay anāditaḥ |
kṛṣṇaḥ prakaṭa-līlāyāṃ tad-dvāreṇāpy abhūt tathā
atha prakaṭatāṃ labdhe vrajendra-vihite mahe |
tatra prakaṭayaty eṣa līlā bālyādikā kramāt |
karoti yāḥ prakāśeṣu koṭiśo'prakaṭeṣv api
preṣṭhānandair vraje tais tair ātmano'pi vimohanaiḥ |
līlollāsair vilasati śrī-līlā-puruṣottamaḥ
asamordhena bhagavān vātsalyena vrajeśayoḥ |
sutatvenaiva sa tayor ātmānaṃ vetti sarvadā
kecid bhāgavatāḥ prāhur evam atra purātanāḥ |
vyūhaḥ prādurbhaved ādyo gṛheṣv ānakadundubheḥ |
goṣṭhe tu māyayā sārdhaṃ śrī-līlā-puruṣottamaḥ
gatvā yaduvaro goṣṭhaṃ tatra sūtī-gṛhaṃ viśan |
kanyām eva paraṃ vīkṣya tām ādāyāvrajat puram |
prāviśad vāsudevas tu śrī-līlā-puruṣottamam
etac cātirahasyatvāt noktaṃ tatra kathā-krame |
kintu kvacit prasaṅgena sūcyate śrī-śukādibhiḥ
yathā śrī-daśame (10.5.1) --
nandas tv ātmaja utpanne jātāhlādo mahā-manāḥ
yathā tatraiva (10.6.43) -
nandaḥ sva-putram ādāya pretyāgatam udāra-dhīḥ
tathā ca - (10.9.21)
nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikā-sutaḥ
tathā ca tatra śrī-brahma-stave (10.14.1) -
vanya-sraje kavala-vetra-viṣāṇa-veṇu-
lakṣma-śriye mṛdu-pade paśupāṅgajāya
tathā śrī-yāmala-vacanaṃ samudāharanti -
kṛṣṇo'nyo yadu-sambhūto yaḥ pūrṇaḥ so'sty ataḥ param |
vṛndāvanaṃ parityajya sa kvacit naiva gacchati
dvibhujaṃ sarvadā so'tra na kadācit caturbhujaḥ |
gopyaikayā yutas tatra parikrīḍati nityadā
iti |
atha prakaṭa-rūpeṇa kṛṣṇo yadu-purīṃ vrajet |
vrajeśajatvam ācchādya svāṃ vyañjan vāsudevatām |
yo vāsudevo dvibhujas tathā bhāti caturbhujaḥ
sva-vacaḥ, yathā śrī-daśame (10.39.35) --
tās tathā tapyatīr vīkṣya sva-prasthāne yadūttamaḥ |
sāntvayāmāsa sapremair āyāsya iti dyautakaiḥ
tathā (10.45.23) -
yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān |
jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham
iti |
niija-priyatamasyāpi vacasā yadu-mantriṇaḥ |
etade eva vacaḥ svīyaṃ punas tanojjvalīkṛtam
yathā tatraiva (10.46.35) -
hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām |
yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat
yathā śrī-prathame - (1.11.9)
yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān
kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā |
tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved
raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta
atra kārike -
bho ambujākṣa suhṛdāṃ nandādīnāṃ didṛkṣayā |
bhavān apasasārāsmān apahāya gato madhūn |
mathurām iti vispaṣṭaṃ mathurā-maṇḍale vrajam |
tadānīṃ suhṛdāṃ tatra madhupuryām abhāvataḥ
kiṃ ca -
rathena mathurāṃ gatvā dantavakraṃ nihatya ca
spaṣṭaṃ pādme purāṇe'sya kṛṣṇasyoktā vrajāgatiḥ
tad-gadyaṃ padyaṃ ca yathā (PadmaP 6.279.24-26) -
kṛṣṇo'pi taṃ hatvā yamunām uttīrya nanda-vrajaṃ gatvā sotkaṇṭhau pitarāv
abhivādyāśvāsya tābhyāṃ sāśru-sekam āliṅgitaḥ sakala-gopa-vṛddhān praṇamy
āśvāsya bahu-ratna-vajrābharaṇādibhis tatrasthān sarvān
santarāyāmāsa
kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samācite |
gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ ||
ramya-keli-sukhenaiva gopa-veśa-dharaḥ prabhuḥ |
bahu-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha ||
iti
atra kārikāḥ -
yad uttīryety uttaraṇaṃ tad-āplavanam ucyate |
duṣṭaṃ hatvā vraje yānaṃ snāna-pūrvam ihocitam
ataḥ prakaṭa-līlāyām apy ayogo'lpa eva hi |
iti dhāma-traye kṛṣṇo viharaty eva sarvadā
vrajāgamana-kāle ca pādmokte'nyac ca vartate
yathā (PadmaP 6.279.27) -
atha tatrasthā nanda-gopādayaḥ sarve janāḥ putra-dārādi-sahitāḥ
paśu-pakṣi-mṛgādayaś ca vāsudeva-prasādena divya-rūpadharā vimānam ārūḍhāḥ
paramaṃ vaikuṇṭha-lokam avāpuḥ ||
iti
atra kārike -
vrajeśāder aṃśa-bhūtā ye droṇādyā avātaran |
kṛṣṇas tān eva vaikuṇṭhe prāhiṇod iti sāmpratam
preṣṭhebhyo'pi priayatamair janair gokula-vāsibhiḥ |
vṛndāraṇye sadaivāsau vihāraṃ kurute hariḥ
skāndāyodhyā-mahimani saumitreḥ śrūyate yathā
tathā hi -
tataḥ śeṣātmatāṃ yātaṃ lakṣmaṇaṃ satya-saṅgaram |
uvāca madhuraṃ śakraḥ sarvasvaṃ ca sa paśyataḥ
indra uvāca -
lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṃ tvam ārohasva padaṃ svakam |
deva-kāryaṃ kṛtaṃ vīra tvayā ripu-nisūdana |
vaiṣṇavaṃ paramaṃ sthānaṃ prāpnuhi svaṃ sanātanam |
bhavan-mūrtiḥ samāyātā śeṣo'pi vilasat-phaṇaḥ
tataś ca -
ity uktvā sura-rājendro lakṣmaṇaṃ sura-saṅgataḥ |
śeṣaṃ prasthāpya pātāle bhū-bhāra-dharaṇa-kṣamam |
lakṣmaṇaṃ yānam āropya pratasthe divam ādarāt
iti |
līlāṃ cāprakaṭāṃ tatra dvāravatyāṃ cikīrṣuṇā |
svayaṃ prakāśyate tena muni-śāpādi-kaitavam
devādy-aṃśāvataraṇe ye tu vṛṣṇiṣv avātaran |
kṣīrābdhi-śāyi-rūpas taiḥ sārdhaṃ svapadam āpnuyāt
nitya-līlā-parikarā ye syur yaduvarādayaḥ |
taiḥ sārdhaṃ bhagavān kṛṣṇo dvārvatyām eva dīvyati
dhāmāsya dvividhaṃ proktaṃ māthuraṃ dvārvatī tathā |
māthuraṃ ca dvidhā prāhur gokulaṃ puram eva ca
yat tu goloka-nāma syāt tac ca gokula-vaibhavam |
sa goloko yathā brahma-saṃhitāyām iha śrutaḥ
goloka-nāmni nija-dhāmni tale ca tasya
devi maheśa-hari-dhāmasu teṣu teṣu |
te te prabhāva-nicayā vihitāś ca yena
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
[BrahmaS 5.43]
tathā cāgre (BrahmaS 5.56)
śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravo
drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayi toyam amṛtam |
kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhi
cid-ānandaṃ jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca
sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān
nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ |
bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ
vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye
iti |
tad-ātma-vaibhavatvaṃ ca tasya tan-mahimonnateḥ
yathā pātāla-khaṇḍe -
aho madhupurī dhanyā vaikuṇṭhāc ca garīyasī |
dinam ekaṃ nivāsena harau bhaktiḥ prajāyate
ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantikā |
purī dvāravatī caiva saptaitā mokṣa-dāyikāḥ
evaṃ sapta-purīṇāṃ tu sarvotkṛṣṭaṃ tu māthuram |
śrūyatāṃ mahimā devi vaikuṇṭha-bhuvanottamaḥ
iti |
nitya-līlāspadatvaṃ ca pūrvam eva pradarśitam |
atevāsya pādme ca śrūyate nitya-rūpatā
nityāṃ me mathurāṃ viddhi vanaṃ vṛndāvanaṃ tathā
yamunāṃ gopa-kanyāś ca tathā gopāla-bālakān
iti |
sa tu mathurā-bhū-rūpaḥ paricchanno'py athādbhutaḥ |
sphāraḥ saṅkucitaś ca syāt kṛṣṇa-līlānusārataḥ
atraivājāṇḍamālāpi paryāptim upagacchati |
vṛndāvana-pratīke'pi yānubhūtaiva vedhasā
ity ato rāsa-līlāyāṃ puline tatra yāmune |
pradaāśata-koṭyo'pi mamūr yat tat kim adbhutam
svaiḥ svair līlā-parikarair janair dṛśyāni nāparaiḥ |
tat-tal-līlādy-avasare prādurbhāvocitāni hi
āścaryam ekadaikatra vartamānāny api dhruvam |
paramparam asaṃpṛkta-svarūpāṇy eva sarvathā
kṛṣṇa-bālyādi-līlābhir bhūṣitāni samantataḥ |
śaila-goṣṭha-vanādīnāṃ santi rūpāṇy anekaśaḥ
līlāḍhyo'pi pradeśo'sya kadācit kila kaiścana |
śūnya evekṣate dṛṣṭi-yogyair apy aparair api
ataḥ prabhoḥ priyāṇāṃ ca dhāmnaś ca samayasya ca |
avicintya-prabhāvatvād atra kiṃ ca na durghaṭam
evam eva dvārakāyāṃ jñeyaṃ sarvaṃ vicakṣaṇaiḥ
yathaikādaśānte (11.31.23-24)
dvārakāṃ hariṇā tyaktāṃ samudro'plāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmad-bhagavad-ālayam ||
smṛtyāśeṣāśubha-haraṃ sarva-maṅgala-maṅgalam |
nityaṃ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ
iti |
athānyad vaibhavaṃ tasya vyaktaṃ śrī-nāradekṣayā |
yatraikatraikadā nānā-rūpāvasara-citratā
tathā ca sammohana-tantre -
santi tasya mahā-bhāgā avatārāḥ sahasraśaḥ |
teṣāṃ madhye'vatārāṇāṃ bālatvam ati-durlabham
iti |
atra kārikā -
tridhā bhaved vayo bālyaṃ yauvanaṃ vṛddhatety api |
varṣād ā-ṣoḍaśād bālyam iti loke mahāntaram
tathā ca brahmāṇḍe -
santi bhūrīṇi rūpāṇi mama pūrṇāni ṣaḍ-guṇaiḥ |
bhaveyus tāni tulyāni na mayā gopa-rūpiṇā
iti |
ity atraiva mahāmantrāḥ mahā-māhātmya-maṇḍitāḥ |
daśārṇāṣṭādaśārṇādyā bahutantreṣu kīrtitāḥ
sarva-pramāṇataḥ śreṣṭhā tathā gopāla-tāpanī |
svayam ādau vidhātre yā proktā gopāla-rūpiṇā
caturdhā mādhurī tasya vraja eva virājate |
aiśvarya-krīḍayor veṇos tathā śrī-vigrahasya ca
tatra aiśvaryasya -
kutrāpy aśruta-pūrveṇa madhuraiśvarya-rāśinā |
sevyamāno haris tatra vihāraṃ kurute vraje
yatra padmaja-rudraādyaiḥ stūyamāno'pi sādhvasāt |
dṛg-anta-pātam apy eṣu kurute na tu keśavaḥ
yathā śrī-brahmāṇḍe śrī-nārada-vākyam --
ye daityā duḥśakaṃ hantuṃ cakreṇāpi rathāṅginā |
te tvayā nihatāḥ kṛṣṇa navyayā bālya-līlayā ||
sārdhaṃ mitrair hare krīḍan bhrū-bhaṅgaṃ kuruṣe yadi |
sa-śaṅkā brahma-rudrādyāḥ kampate kha-sthitās tadā
iti |
yathā śrī-daśame (10.35.14) -
vividha-gopa-caraṇeṣu vidagdho
veṇu-vādya urudhā nija-śikṣāḥ |
tava sutaḥ sati yadādhara-bimbe
datta-veṇur anayat svara-jātīḥ
krīḍāyāḥ, yathā pādme -
caritaṃ kṛṣṇa-devasya sarvam evādbhutaṃ bhavet |
gopāla-līlā tatrāpi sarvato'timanoharā
śrī-bṛhad-vāmane -
santi yadyapi me prājyā līlās tās tā manoharāḥ |
na hi jāne smṛte rāse mano me kīdṛśaṃ bhavet
iti |
veṇoḥ yathā -
yāvatī nikhile loke nādānām asti mādhurī |
tāvatī vaṃśikā-nāda-paramānau nimajjati
cara-sthāvarayoḥ sāndra-paramānanda-magnayoḥ |
bhaved dharma-viparyāso yasmin dhvanati mohane
mohanaḥ ko'pi mantro vā padārtho vādbhutaḥ paraḥ |
śruti-peyo'yam ity uktvā yatrāmuhyan śivādayaḥ
savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ
śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ |
kavaya ānata-kandhara-cittāḥ
kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ
iti | (BhP 10.35.15)
ekaviṃśe tathā pañcatriṃśe cādhyāya īḍitā |
mādhurī vraja-devībhir veṇor eva mahādbhutā
śrī-vigrahasya, yathā -
asamānordha-mādhurya-taraṅgāmṛta-vāridhiḥ |
jaṅgama-sthāvarollāsi-rūpo gopendra-nandanaḥ
yathā tantre -
kandarpa-koṭy-arbuda-rūpa-śobhā-
nīrājya-pādābja-nakhāñcalasya |
kutrāpy adṛṣṭa-śruta-ramya-kānter
dhyānaṃ paraṃ nandasutasya vakṣye
śrī-daśame ca (10.29.40) -
kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena
sammohitā 'ryapadavīṃ na calet trilokyām |
trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ
yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat
Original text: Laghubhāgavatāmṛta · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0