Laghubhāgavatāmṛta · Chapter 1.4

iti līlāvatāra-nirūpaṇam ||
caturthaḥ paricchedaḥ
atha manvantarāvatārāḥ
manvantarāvatāro'sau prāyaḥ śakrāri-hatyayā |
tat-sahāyo mukundasya prādurbhāvaḥ sureṣu yaḥ

yukte kalpāvatāratve yajñādīnām api sphuṭam |
manvatarāvatāratvaṃ tat-tat-paryanta-pālanāt

manvantareṣv amī svāyambhuvīyādiṣv anukramāt |
avatārās tu yajñādyā bṛhad-bhānv-antimā matāḥ

prathame svāyambhuvīye yajñaḥ -
yajñas tu pūrvam evoktas tenātra na vilikhyate

yathā aṣṭama-skandhe (8.1.21-22)
ṛṣes tu vedaśirasas tuṣitā nāma patny abhūt |
tasyāṃ jajñe tato devo vibhur ity abhiviśrutaḥ

aṣṭāśīti-sahasrāṇi munayo ye dhṛta-vratāḥ |
anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumāra-brahmacāriṇaḥ

iti |
tṛtīye auttamīye satyasenaḥ - (8.1.25-26)
dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ |
satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha

so 'nṛta-vrata-duḥśīlān asato yakṣa-rākṣasān |
bhūta-druho bhūta-gaṇāṃś cāvadhīt satyajit-sakhaḥ

iti |
caturthe tāmasīye hariḥ (8.1.30)
tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ |
harir ity āhṛto yena gajendro mocito grahāt

iti |
smaryate'sau sadā prātaḥ sadācāra-parāyaṇaiḥ |
sarvāniṣṭa-vināśāya harir danītndra-mocanaḥ

pañcame raivatīye vaikuṇṭhaḥ (8.5.4-5) -
patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ sura-sattamaiḥ |
tayoḥ sva-kalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam

vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko loka-namaskṛtaḥ |
ramayā prārthyamānena devyā tat-priya-kāmyayā

iti |
mahā-vaikuṇṭha-lokasya vyāpakasyāvyayātmanaḥ |
prakaṭīkaraṇaṃ satyopari kalpanam ucyate

ṣaṣṭhe cākṣuṣīye ajitaḥ (BhP 8.5.9-10)
tatrāpi devasambhūtyāṃ vairājasyābhavat sutaḥ |
ajito nāma bhagavān aṃśena jagataḥ patiḥ

payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā |
bhramamāṇo'mbhasi dhṛtaḥ kūrma-rūpeṇa mandaraḥ

iti |
saptame vaivasvatīye vāmanaḥ -
vaivasvatāntare vyaktaḥ puraivoktaḥ sa vāmanaḥ |
bhaviṣyāḥ sapta kathyante te sāvarṇyantarādiṣu

aṣṭame sāvarṇanīye sārvabhaumaḥ (BhP 8.13.17) -
devaguhyāt sarasvatyāṃ sārvabhauma iti prabhuḥ |
sthānaṃ purandarād dhṛtvā balaye dāsyatīśvaraḥ

iti |
navame dakṣa-sāvarṇanīye ṛṣabhaḥ (8.13.20) --
āyuṣmato 'mbudhārāyām ṛṣabho bhagavat-kalā |
bhavitā yena saṃrāddhāṃ tri-lokīṃ bhokṣyate 'dbhutaḥ

iti |
daśame brahma-sāvarṇanīye viṣvaksenaḥ (8.13.23) --
viṣvakseno viṣūcyāṃ tu śambhoḥ sakhyaṃ kariṣyati |
jātaḥ svāṃśena bhagavān gṛhe viśvasṛjo vibhuḥ

iti |
ekādaśe dharma-sāvarṇanīye dharmasetuḥ (8.13.26) --
āryakasya sutas tatra dharmasetur iti smṛtaḥ |
vaidhṛtāyāṃ harer aṃśas tri-lokīṃ dhārayiṣyati

iti |
dvādaśe rudra-sāvarṇanīye sudhāmā (8.13.29) --
svadhāmākhyo harer aṃśaḥ sādhayiṣyati tan-manoḥ |
antaraṃ satya-sahasaḥ sunṛtāyāḥ suto vibhuḥ

trayodaśe deva-sāvarṇanīye yogeśvaraḥ (8.13.32) --
devahotrasya tanaya upahartā divaspateḥ |
yogeśvaro harer aṃśo bṛhatyāṃ sambhaviṣyati

iti |
caturdaśe indra-sāvarṇanīye bṛhadbhānuḥ (8.13.35) --
satrāyaṇasya tanayo bṛhadbhānus tadā hariḥ |
vitānāyāṃ mahārāja kriyā-tantūn vitāyitā

yajña-vāmanayos tatra punar uktatayā dvayoḥ |
manvantarāvatārās tu saṅkhyāyāṃ dvādaśoditāḥ

iti manvantarāvatāra-nirūpaṇam |
atha yugāvatārāḥ -
kathyante varṇanāmābhyāṃ śuklaḥ satya-yuge hariḥ |
raktaḥ śyāmaḥ kramāt kṛṣṇas tretāyāṃ dvāpare kalau

upāsanāviśeṣārthaṃ satyādiṣu yugeṣv asau |
manvantarāvatāras tu tathāvatarati kramāt

kalpa-manvantara-yuga-prādurbhāva-vidhāyinaḥ |
avatārā ime tv eka-catvāriṃśad udīritāḥ

vṛttā brāhmādayaḥ kalpāḥ pādmāntās te sahasraśaḥ |
vartamānas tu kalpo'yaṃ śveta-vārāha ucyate

brāhma-kalpa-prathama-je vyaktāḥ svāyambhuvāntare |
kumāra-nāradādyāś ca cākṣuṣīyādiṣūttare

prāyaḥ svāyambhuvādyākhyāḥ kalpe kalpe bhavanty amī |
manavas te'vatārāś ca tathā yajñādi-nāmakāḥ

tathā hi śrī-viṣṇu-dharmottare śrī-rudra-praśnaḥ -
ya ete bhavatā proktā manavaś ca caturdaśa |
nityaṃ brahma-dine prāpte eta eva kramād dvija |
bhavanty utānye dharmajña etaṃ me chindhi saṃśayam

śrī-mārkaṇḍeyottaram -
eta eva mahārāja manavaś ca caturdaśa |
kalpe kalpe tvayā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā

eka-rūpās tvayā proktā jñātavyāḥ sarva eva hi |
kecit kiñcid vibhinnāś ca māyayā parameśituḥ

iti |
avatārāś caturdhā syur āveśāḥ prābhavā api |
athaiva vaibhavāvasthāḥ parāvaasthāś ca tatra te

tatrāveśāvatārās tu jñeyāḥ pūrvokta-rītitaḥ |
yathā kumāra-devarṣi-veṇāṅga-prabhāvādayaḥ

yathā pādme -
āviṣṭo'bhūt kumāreṣu nārade ca harir vibhuḥ

yathā tatraiva --
āviveśa pṛthuṃ devaḥ śaṅkhī cakrī caturbhujaḥ

āviṣṭo bhārgave cābhūd iti tatraiva kīrtitam

tathā hi -
etat te kathitaṃ devi jāmadagner mahātmanaḥ |
śaktyāveśāvatārasya caritaṃ śārṅgiṇaḥ prabhoḥ

iti |
āveśatvaṃ kalkino'pi viṣṇudharme vilokyate

yathā -
pratyakṣa-rūpa-dhṛg-devo dṛśyate na kalau hariḥ |
kṛtādiṣv iva tenaiva tri-yugaḥ paripaṭhyate

kaler ante ca samprāpte kalkinaṃ brahma-vādinam |
anupraviśya kurute vāsudevo jagatsthitim

pūrvotpanneṣ bhūteṣu teṣu teṣu kalau prabhuḥ |
kṛtvā praveśaṃ kurute yad abhipretam ātmanaḥ

iti |
ato'mīṣvatāratvaṃ paraṃ syād aupacārikam

atha prābhava-vaibhavāḥ |
hari-svarūpa-rūpā ye parāvasthebhya unakāḥ |
śaktīnāṃ tāratamyena kramāt te tat-tad-ākhyakāḥ

prābhavāś ca dvidhā tatra dṛśyante śāstra-cakṣuṣā |
eke nāticira-vyaktā nātivistṛta-kīrtayaḥ |
te mohinī ca haṃsaś ca śuklādyāś ca yugānugāḥ

apare śāstra-kartāraḥ prāyaḥ syur muni-ceṣṭitāḥ |
dhanvantary-ṛṣabhau vyāso dattaś ca kapilaś ca te

atha syur vaibhavāvasthās te ca kūrmo ṛṣādhipaḥ |
nārāyaṇo nara-sakhaḥ śrī-varāh-hayānanau

pṛśni-garbhaḥ pralambaghno yajñādyāś ca caturdaśa |
ity amī vaibhavāvasthā ekaviṃśatir īritāḥ

te kroḍa-hayagrīvau nava-vyūhāntaroditau |
manvantarāvatāreṣu catvāraḥ pravarās tathā

te tu śrī-hari-vaikuṇṭhau tathaivājita-vāmanau |
ṣaḍ amī vaibhavāvasthāḥ parāvasthopamā matāḥ

keṣāṃcid eṣāṃ sthānāni likhyante śāstra-dṛṣṭitaḥ |
yatra tatra virājante yāni brahmāṇḍa-madhyataḥ |
viṣṇudharmottarādīnāṃ vākyaṃ tatra pramāṇyate

viṣṇudharmottare -
tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ |
mahātaleti vikhyāto rakta-bhaumaś ca pañcamaḥ ||
sarovaraṃ bhavet tatra yojanānāṃ daśāyutam |
svayaṃ ca tatra vasati kūrma-rūpa-dharo hariḥ

tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ |
tatrāste sarasī divyā yojanānāṃ śatā̆-trayam |
tasyāṃ sa vasate devo matsya-rūpa-dharo hariḥ

nārāyaṇo narasakho vasate vadarīpade

nṛ-varāhasya vasatir mahar-loke prakīrtitā |
yojanānāṃ pramāṇena ayutānāṃ śata-trayam

ayutāni ca pañcāśat śeṣa-sthānaṃ manoharam

sa eva loko vārāhaḥ kathitas tu svayaṃ prabhaḥ |
loko'yam aṇḍa-saṃlagnaḥ sarvādhastān manoharaḥ |
varāha-rūpo bhagavān śvetarūpadharo'vasat

tayopariṣṭād aparas tāvān eva pramāṇataḥ |
pīta-bhaumaś caturthas tu gabhasti-tala-saṃjñakaḥ |
tatrāste bhagavān viṣṇur devo hayaśirodharaḥ |
śaśāṅka-śata-saṅkāśaḥ śātakumbha-vibhūṣaṇaḥ

pṛśnigarbhasya vasatir brahmaṇo bhuvanopari

vāsas tatra pralambārer yatraivāgharipor bhavet

etasyaivāṃśa-bhūto'yaṃ pātāle vasati svayam |
nityaṃ tāla-dhvajo vāgmī vanamālā-vibhūṣitaḥ ||
dhārayan śirasā nityaṃ ratna-citrāṃ phaṇāvalīm |
lāṅgalī muṣalī kaḍgī nīlāmbara-vibhūṣitaḥ

brahma-lokopariṣṭāc ca harer loko virājate

svar-loke vasatir viṣṇor vaikuṇṭhasya mahātmanaḥ |
tathā vaikuṇṭha-loke ca svayam āviṣkṛto hi yaḥ

ajitasya nivāsas tu dhruva-loke samarthitaḥ |
bhuvar-loke tu vasatir vāmanasya mahātmanaḥ

trivikramasya vasatis tapo-loke prakīrtitā |
tathāsya brahma-loka-stho divyo nārāyaṇāśrayaḥ |
brahma-lokopariṣṭāc ca nivāso'nena nirmitaḥ

hari-vaṃśe surendreṇa kahtito yaḥ surarṣaye

tathā hi harivaṃśe (2.70.37) -
idaṃ bhuṅktvā mahīyaṃ tu bhagavan viṣṇunā kṛtam |
upary upari lokānāṃ adhikaṃ bhuvanaṃ mune

iti ||
sarveṣām avatārāṇāṃ para-vyomni cakāsati |
nivāsāḥ paramāścaryā iti śāstre nirūpyate

tathā hi pādme -
vaikuṇṭha-bhuvane nitye nivasanti mahojjvalāḥ |
avatārāḥ sadā tatra matsya-kūrmādayo'khilāḥ