લઘુભાગવતામૃત · અધ્યાય 1.5

ઇતિ અવતાર-તત્-સ્થાન-નિરૂપણમ્ ।
પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ
પરાવસ્થા-નિરૂપણમ્
અથ કૃષ્ણો નર-ભ્રાતુર્ અવતાર ઇતિ ક્વચિત્ ।
ઉપેન્દ્રસ્યેતિ ચ ક્વાપિ ભ્રાતાસૌ નાતિકોવિદામ્

યથા સ્કાન્દે -
ધર્મ-પુત્રો હરેર્ અંશૌ નર-નારાયણાભિધૌ ।
ચન્દ્ર-વંશમ્ અનુ પ્રાપ્ય જાતૌ કૃષ્ણાર્જુનાવ્ ઉભૌ

શ્રી-ચતુર્થે ચ (4.1.59) -
તાવ્ ઇમૌ વૈ ભગવતો હરેર્ અંશાવ્ ઇહાગતૌ ।
ભાર-વ્યયાય ચ ભુવઃ કૃષ્ણૌ યદુ-કુરૂદ્વહૌ

એતદ્-ઉપોદ્બોધકં શ્રી-દશમે (10.69.16) --
સમ્પૂજ્ય દેવર્ષિ-વર્યમ્ ઋષિઃ પુરાણો
નારાયણો નર-સખો વિધિનોદિતેન ।
વાણ્યાભિભાષ્ય મિતયામૃતમ્ ઇષ્ટયા તં
પ્રાહ પ્રભો ભગવતે કરવામ હે કિમ્

ઉપેન્દ્રાવતારત્વં ચ યથા હરિવંશે શક્ર-વચને (2.70.34) -
ઐન્દ્રં વૈષ્ણવમ્ અસ્યૈવ મુને ભાગમ્ અહં દદૌ ।
યવીયાંસમ્ અહં પ્રેમ્ના કૃષ્ણં પ્રશ્યામિ નારદ

ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ ઉભયત્વં ન ભવેત્ કૃષ્ણે વિરોધતઃ ।
અંશત્વં હિ તયોર્ ઉક્તં પરાવસ્થત્વમ્ અસ્ય તુ

નર-ભ્રાતુર્ ઇહાંશત્વં એતે ચાંશેતિ વક્ષ્યતે ।
ઉપેન્દ્રસ્ય તથાત્વં ચ હરિવંશેઽપિ દૃશ્યતે

તથા હિ દેવર્ષિ-વચનમ્ (2.71.21-23) -
અદિત્યા તપસા વિષ્ણુર્ મહાત્મારાધિતઃ પુરા ।
વરેણ ચ્છન્દિતા તેન પરિતુષ્ટેન ચાદિતિઃ ।
તયોક્તસ્ ત્વાદૃશં પુત્રમ્ ઇચ્છામીતિ સુરોત્તમ

તેનોક્તં ભુવને નાસ્તિ મત્-સમઃ પુરુષોઽપરઃ ।
અંશેન તુ ભવિષ્યામિ પુત્રઃ ખલ્વ્ અહમ્ એવ તે

ઇતિ ।
અથ કૃષ્ણે પરાવસ્થ-ભાવોઽગ્રે વક્ષ્યતે સ્ફુટમ્ ।
પરાવસ્થશ્ ચ્ અ સમ્પૂર્ણાવસ્થઃ શાસ્ત્રે પ્રકીર્તિતઃ ॥
તસ્માદ્-અંશત્વમ્ એવાસ્ય વિરુદ્ધં સ્ફુટમ્ ઈક્ષતે

અર્થગત્યન્તરં તેષાં વચનાનાં ચ દૃશ્યતે

તત્ર ધર્મ-પુત્રાવ્ ઇત્ય્ આદૌ કારિકા -
નર-નારાયણૌ પ્રાપ્યેત્ય્ આત્મ-સાત્કૃત્ય તૌ સ્વયમ્ ।
કૃષ્ણાર્જુનૌ ચન્દ્ર-વંશમ્ અનુ પ્રકટતાં ગતૌ

તાવ્ ઇમાવ્ ઇત્ય્ આદિ કારિકા -
કર્તારૌ તૌ હરેર્ અંશૌ નર-નારાયણાવ્ ઇહ ।
દ્વાપરાન્તે કર્મ-ભૂતૌ આયાતૌ કૃષ્ણ-ફાલ્ગુનૌ

સમ્પૂજ્યેત્ય્ આદૌ કારિકાઃ -
સર્વાદાવ્ ઉપદેષ્ટૃત્વાદ્ યઃ પુરાણર્ષિર્ ઉચ્યતે ।
નારાણાં પુરુષાણાં યસ્ ત્રયાણામ્ આશ્રયઃ સ તુ ॥
નરેષ્ મર્ત્ય-લોકેષુ સહચારી ભવન્ સ્વયમ્ ।
તદ્-ધર્મમ્ અનુકૃત્યાત્ર પૂજયામાસ તં મુનિમ્ ॥
નારાયણાખ્યેનાંશેન કૃષ્ણો યદ્યપિ તદ્-ગુરુઃ ।
નારદં પૂજયામાસ તથાપિ ક્ષત્ર-લીલયા

ઐન્દ્રમ્ ઇત્ય્ આદૌ કારિકા -
ઇન્દ્રસ્ તુ નાતિકૌવિદ્યાન્મત્સરાચ્ ચોક્તવાન્ ઇદમ્ ।
તસ્માત્ કૃષ્ણસ્ય નો તત્-તદ્-રૂપત્વં ઘટતે ક્વચિત્

અથ પરાવરસ્થાઃ । યથા પાદ્મે -
નૃસિંહ-રામ-કૃષ્ણેષુ ષાડ્ગુણ્યં પરિપૂરિતમ્ ।
પરાવસ્થાસ્ તુ તે તસ્ય દીપાદ્-ઉત્પન્ન-દીપવત્

તત્ર શ્રી-નૃસિંહઃ (fરોમ્ ભાવાર્થ-દીપિકા 1.1.1, 10.87.1) -
પ્રહ્લાદ-હૃદયાહ્લાદં ભક્તાવિદ્યા-વિદારણમ્ ।
શરદ્-ઇન્દુ-રુચિં વન્દે પારીન્દ્ર-વદનં હરિમ્

વાગીશા યસ્ય વદને લક્ષ્મીર્ યસ્ય ચ વક્ષસિ ।
યસ્યાસ્તે હૃદયે સંવિત્ તં નૃસિંહમ્ અહં ભજે

ગમ્ભીર-ગર્જિતારમ્ભ-સ્તમ્ભિતામ્ભોજ-સમ્ભવઃ ।
સંરમ્ભઃ સ્તમ્ભ-પુત્રસ્ય મુનિનોજ્જૃમ્ભિતો નૃપે

યથા શ્રી-સપ્તમે (7.8.32-33) --
સટાવધૂતા જલદાઃ પરાપતન્
ગ્રહાશ્ ચ તદ્-દૃષ્ટિ-વિમુષ્ટ-રોચિષઃ ।
અમ્ભોધયઃ શ્વાસ-હતા વિચુક્ષુભુર્
નિર્હ્રાદ-ભીતા દિગિભા વિચુક્રુશુઃ

દ્યૌસ્ તત્-સટોત્ક્ષિપ્ત-વિમાન-સઙ્કુલા
પ્રોત્સર્પત ક્ષ્મા ચ પદાભિપીડિતા ।
શૈલાઃ સમુત્પેતુર્ અમુષ્ય રંહસા
તત્-તેજસા ખં કકુભો ન રેજિરે

ઇતિ ।
ઉગ્રોઽપ્ય્ અનુગ્ર એવાયં સ્વભક્તાનાં નૃકેશરી ।
કેશરીવ સ્વપોતાનામ્ અન્યેષામ્ ઉગ્ર-વિગ્રહઃ

[*fરોમ્ શ્રીધર સ્વામીઽસ્ ચોમ્મેન્તર્ય્ તો 7.9.1.]
અસ્ય શ્રી-દિવ્ય-સિંહસ્ય પર્માનન્દ-તુન્દિલઃ ।
શ્રીમન્-નૃસિંહતાપન્યાં મહિમા પ્રકટીકૃતઃ

નૃસિંહસ્ય ભવેદ્ વાસો જન-લોકે મહાત્મનઃ ।
સર્વોપરિષ્ટાચ્ ચ તથા વિષ્ણુલોકે પ્રકીર્તિતઃ

શ્રી-રાઘવેન્દ્રઃ -
પૂર્વતોઽપ્ય્ એષ નિઃશેષ-માધુર્યામૃત-ચન્દ્રમાઃ ।
ભાતિ સદ્-ગુણ-સઙ્ઘેન તુઙ્ગઃ શ્રી-રઘુ-પુઙ્ગવઃ

પાદ્મે -
વન્દામહે મહેશાનં હર-કોદણ્ડ-ખણ્ડનમ્ ।
જાનકી-હૃદયાનન્દ-ચન્દનં રઘુનન્દનમ્

અસ્ય જન્મોત્સવં બ્રૂતે શ્રી-રામાર્ચન-ચન્દ્રિકા

ઉચ્ચસ્થે ગ્રહ-પઞ્ચકે સુર-ગુરૌ સેન્દૌ નવમ્યાં તિથૌ
લગ્ને કર્કટકે પુનર્ વસુમતે મેઘં ગતે પૂષણિ ।
નિર્દગ્ધું નિખિલાઃ પલાશ-સમિધો મેધ્યાદયોધ્યારણેર્
આવિર્ભૂતમ્ અભૂદ્ અપૂર્વ-વિભવં યત્ કિઞ્ચિદ્ એકં મહઃ

એકાદશે (11.5.34) --
ત્યક્ત્વા સુ-દુસ્ત્યજ-સુરેપ્સિત-રાજ્ય-લક્ષ્મીં
ધર્મિષ્ઠ આર્ય-વચસા યદ્ અગાદ્ અરણ્યમ્ ।
માયા-મૃગં દયિતયેપ્સિતમ્ અન્વધાવદ્
વન્દે મહા-પુરુષ તે ચરણારવિન્દમ્

શ્રી-નવમે (9.11.20-21) -
નેદં યશો રઘુપતેઃ સુર-યાચ્ઞયાત્ત-
લીલા-તનોર્ અધિક-સામ્ય-વિમુક્ત-ધામ્નઃ ।
રક્ષો-વધો જલધિ-બન્ધનમ્ અસ્ત્ર-પૂગૈઃ
કિં તસ્ય શત્રુ-હનને કપયઃ સહાયાઃ

યસ્યામલં નૃપ-સદઃસુ યશો ઽધુનાપિ
ગાયન્ત્ય્ અઘ-ઘ્નમ્ ઋષયો દિગ્-ઇભેન્દ્ર-પટ્ટમ્
તં નાકપાલ-વસુપાલ-કિરીટ-જુષ્ટ-
પાદામ્બુજં રઘુપતિં શરણં પ્રપદ્યે

ઇતિ ।
અત્ર કારિકા --
આત્તા પ્રકટિતા લીલાતનુર્લીલામયી તનુઃ ।
યેન તસ્યેતિ સામ્યેતિ સ્વાર્થે ષ્યઞ્ પ્રત્યયો મતઃ ॥
ધામ-સ્વરૂપં વિજ્ઞેયમ્ અધિકેન સમેન ચ ।
વિમુક્તં ધામ યસ્યેતિ માહાત્મ્યં સર્વતોઽધિકમ્ ।
યસ્યાધિકઃ સમશ્ ચાત્ર ક્વાપિ નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

નાક-પાલા મહેન્દ્રાદ્યા વસુપા વસુધાધિપાઃ

વાસુદેવાદિ-રૂપાણામ્ અવતારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે રામ-લક્ષ્મણાદ્યાઃ ક્રમાદમી

પાદ્મે તુ રામો ભગવાન્ નારાયણ ઇતીરિતઃ ।
શેષશ્ ચક્રં ચ શઙ્ખશ્ ચ ક્રમાત્ સ્યુર્ લક્ષ્મણાદયઃ

મધ્ય-દેશ-સ્થિતાયોધ્યા-પુરે ઽસ્ય વસતિઃ સ્મૃતા ।
મહા-વૈકુણ્ઠલોકે ચ રાઘવેદ્રસ્ય કીર્તિતા

શ્રી-કૃષ્ણઃ । બિલ્વમઙ્ગલે -
સન્ત્વ્ અવતારા બહવઃ પુષ્કર-નાભસ્ય સર્વતોભદ્રાઃ ।
કૃષ્ણાદ્ અન્યઃ કો વા લતાસ્વ્ અપિ પ્રેમદો ભવતિ

પરમૈશ્વર્ય-માધુર્ય-પીયૂષાપૂર્વ-વારિધિઃ ।
દેવકી-નન્દનસ્ ત્વ્ એષ પુરઃ પરિચરિષ્યતે

યસ્ય વાસઃ પુરાણાદૌ ખ્યાતઃ સ્થાન-ચતુષ્ટયે ।
વ્રજે મધુપુરે દ્વાર-વત્યાં ગોલોક એવ ચ

નનુ સિંહાસ્ય-રામાભ્યાં સામ્યમ્ અસ્યાગતં સ્ફુટમ્ ।
ઇતિ વિષ્ણુપુરાણીય-પ્રક્રિયાત્ર વિલોક્યતે

તત્ર મૈત્રેય-પ્રશ્નઃ ચતુર્થેઽંશે (4.15.1-2)
હિરણ્યકશિપુત્વે ચ રાવણત્વે ચ વિષ્ણુના ।
અવાપ નિહતો ભોગાન્ અપ્રાપ્યાન્ અમરૈર્ અપિ

નાલભત્ તત્ર ચૈવેહ સાયુજ્યં સ કથં પુનઃ ।
સમ્પ્રાપ્તઃ શિશુપાલત્વે સાયુજ્યં શાશ્વતે હરૌ

શ્રી-પરાશરોત્તરમ્ (4.15.4-17) -
દૈત્યેશ્વરસ્ય વધાયાખિલ-લોકોત્પત્તિ-સ્થિતિ-વિનાશ-કારિણા પૂર્વં તનુ-ગ્રહણં
કુર્વતા નૃસિંહ-રૂપમ્ આવિષ્કૃતમ્ ॥ તત્ર ચ હિરણ્યકશિપોર્ વિષ્ણુર્ અયમ્ ઇત્ય્ એતન્
ન મનસ્ય્ અભૂત્ ॥ નિરતિશય-પુણ્ય-સમુદ્ભૂતમ્ એતત્ સત્ત્વ-જાતમ્ ઇતિ ।
રજ-ઉદ્રેક-પ્રેરિતૈકાગ્ર-મતિસ્ તદ્-ભાવનાયોગાત્ તતોઽવાપ્ત-વધ-હૈતુકીં
નિરતિશયામ્ એવાખિલ-ત્રૈલોક્યાધિક્ય-ધારિણીં દશાનનત્વે ભોગ-સમ્પદમ્
અવાપ

ન તુ સ તસ્મિન્ન્ અનાદિ-નિધને પર-બ્રહ્મ-ભૂતે ભગવત્ય્ અનાલમ્બિનિ કૃતે
મનસસ્ તલ્-લયમ્ અવાપ

એવં દશાનનત્વેઽપ્ય્ અનઙ્ગ-પરાધીનતયા જાનકી-સમાસક્ત-ચેતસા ભગવતા
દાશરથિ-રૂપ-ધારિણા હતસ્ય તદ્-રૂપ-દર્શનમ્ એવાસીત્ નાયમ્ અચ્યુત ઇત્ય્ આસક્તિર્
વિપદ્યતોઽન્તઃ-કરણે માનુષ-બુદ્ધિર્ એવ કેવલમ્ અસ્યાભૂત્ । પુનર્ અપ્ય્
અચુતવિનિપાત-માત્ર-ફલમ્ અખિલભૂમણ્ડલ-શ્લાઘ્ય-ચેદિ-રાજ-કુલે જન્મ
અવ્યાહતૈશ્વર્યં શિશુપાલત્વેઽપ્ય્ અવાપ

તત્ર ત્વ્ અખિલાનામ્ એવ સ ભગવન્-નામ્નાં ત્વઙ્કાર-કારણમ્ અભવત્ । તતશ્ ચ
તત્-કાલ-કૃતાનાં તેષામ્ અશેષાણામ્ એવાચ્યુત-નામ્નામ્ અનવરતમ્ અનેક-જન્મસુ
વર્ધિત-વિદ્વેષાનુબન્ધિ-ચિત્તો વિનિન્દન-સન્તર્જનાદિષૂચ્ચારણમ્ અકરોત્ । તચ્ ચ
રૂપમ્ ઉત્ફુલ્લ-પદ્મ-દલામલાક્ષમત્ય્-ઉજ્જ્વલ-પીત-વસ્ત્ર-ધાર્ય્
અમલ-કિરીટ-કેયૂર-હાર-કટકાદિ-શોભિતમ્
ઉદાર-ચતુર્-બાહુ-શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાધરમ્ અતિપ્રરૂઢ-વૈરાનુભાવાદ્
અટન-ભોજન-સ્નાનાસન-શયનાદિષ્વ્ અશેષાવસ્થાન્તરેષુ નાન્યઅત્રોપયયાવ્ અસ્ય
ચેતસઃ

તતસ્ તમ્ એવાક્રોશેષૂચ્ચારયંસ્ તમ્ એવ હૃદયેન ધારયન્ન્ આત્મ-વધાય
યાવદ્-ભગવદ્-ધસ્ત-ચક્રાંશુ-માલોજ્જ્વલમ્ અક્ષય-તેજઃ-સ્વરૂપં
બ્રહ્મ-ભૂતમ્ અપગત-દ્વેષાદિ-દોષં ભગવન્તમ્ અદ્રાક્ષીત્

તાવચ્ ચ ભગવચ્-ચક્રેણાશુ વ્યાપાદિતસ્ તત્-સ્મરણ-દગ્ધાખિલાઘ-સઞ્ચયો
ભગવતાન્તમ્ ઉપનીતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ લયમ્ ઉપયયૌ

એતત્ તવાખિલં મયાભિહિતમ્ । અયં હિ ભગવાન્ કીર્તિતશ્ ચ સંસ્મૃતશ્ ચ
દ્વેષાનુબન્ધેનાપિ અખિલ-સુરાસુરાદિ-દુર્લભં ફલં પ્રયચ્છતિ કિમ્ ઉત
સમ્યગ્-ભક્તિમતામ્ ઇતિ

નોક્તં પરાશરેણાત્ર સ્થિતૌ તૌ પાર્ષદાવ્ ઇતિ ।
કિન્તૂભયોસ્ તયોર્ આસીજ્ જન્મ-ત્રયમ્ ઇતીરિતમ્

અતઃ સર્વેષુ કલ્પેષુ ન તૌ પાર્ષદ-જૌ મતૌ ।
અન્યથા ન તયોઃ પાતઃ પ્રતિ-કલ્પં સમઞ્જસઃ

પરાશરેણ યદ્ ગદ્યં મૈત્રેયાયોત્તરીકૃતમ્ ।
શ્લોકીકૃત્ય તદ્ એવેદં સઙ્ક્ષેપેણ વિલિખ્યતે

નૃસિંહ-રૂપં હરિણા યદ્ આવિષ્કૃતમ્ અદ્ભુતમ્ ।
હિરણ્યકશિપોર્ અસ્મિન્ વિષ્ણુ-બુદ્ધિર્ ન નિશ્ચિતા

કિન્ત્વ્ એષ પુણ્ય-સમ્પન્નઃ કોઽપીતિ કૃત-નિશ્ચયઃ ।
રજ-ઉદ્રિક્તતા-નુન્ન-મતિસ્ તદ્-ભાવ-યોગતઃ

તતોઽવાપ્ત વિનાશૈક-હેતુકામ્ અખિલોત્તમામ્ ।
અવાપ ભોગ-સમ્પત્તિં રાવણત્વે સુદુર્લભામ્

વિષ્ણુત્વાન્ નિશ્ચયાન્ નાતિદ્વેષાન્ નાવેશ-સન્તતિઃ ।
તાં વિના ચ ભવેત્ દ્વેષો નરકાયૈવ વેણવત્

કિન્ત્વ્ અસ્ય સમ્પત્-સમ્પ્રાપ્તિસ્ તત્-કરેણ મૃતેઃ પરમ્ ।
એવમ્ આહૈવ-શબ્દેન તત્-સાદ્ગુણ્યમ્ અનુસ્મરન્

આવેશાભાવતો દોષાનાશાચ્ છુદ્ધમ્ અપશ્યતઃ ।
પ્રકટેઽપિ પર-બ્રહ્મ-રૂપે તત્રાસ્ય નો લયઃ

રાવણત્વે મહાકામ-પરાધીનીકૃતાત્મનઃ ।
તદ્વન્ મનુષ્ય-ધીર્ અસ્ય શ્રી-રામેઽભૂન્ મૃતાવ્ અપિ

અતોઽસૌ ચેદિરાજત્વે પુનર્ આપોત્તમાં શ્રિયમ્

તત્ર કૃષ્ણે સમસ્તાનામ્ એવ નામ્નાં રમાપતેઃ ।
કારણાનિ પ્રવૃત્તેસ્ તુ નિમિત્તાન્ય્ અભવંસ્ તદા

તેન નિશ્ચિત્ય તં વિષ્ણું સ્વસ્ય દ્વિર્-મરણં યતઃ ।
અતિદ્વેષાન્ મહાવેશાત્ તાનિ નામાનિ સર્વશઃ ।
જજલ્પ સતતં શશ્વન્ નિન્દા-સન્તર્જનાદિષુ

રૂપં ચ તાદૃશં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુર્ એવેતિ નિશ્ચયાત્ ।
નામવત્ તચ્ ચ સર્વત્ર સર્વદા ચૈવ સંસ્મરન્ ॥
દગ્ધ-તદ્-દ્વેષજાઘૌધઃ ક્ષિપ્તે ચક્રે ચ તદ્-રુચા ।
અપેત-દૈત્ય-ભાવોઽન્તે તથા સંસ્કૃત-દૃષ્ટિકઃ ।
તદા તૂજ્જ્વલમ્ અદ્રાક્ષીત્ પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ

તદૈવ ચક્ર-ઘાતેન દૈત્ય-દેહે વિનાશિતે ।
તદ્ એવ બ્રહ્મ પરમમ્ અનુલીનત્વમ્ આયયૌ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાપ્ય્ અત્ર બક્યાદેર્ મોક્ષમ્ અપ્ય્ અર્ભ-લીલયા ।
અમોક્ષં કાલનેમ્યાદેર્ અન્યત્રાપીશ-ચેષ્ટયા ।
મુનિઃ સ્મૃત્વા પુનઃ પ્રાખ્યત્ અયં હિ ભગવાન્ ઇતિ

[વિપ્ 4.15.17]
હિ પ્રસિદ્ધમ્ અયં કૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્ એવ યત્ ।
પ્રીણતાં દ્વિષતાં ચાતશ્ ચેતાંસ્ય્ આકર્ષતિ દ્રુતમ્ ।
તસ્માત્ કીર્તિત ઇત્ય્ આદિ માહાત્મ્યમ્ ચિત્રમ્ અત્ર ન

ઇતિ વિજ્ઞાય ગદ્યાનાં હાર્દં સૌહાર્દતઃ સ્ફુઞમ્ ।
તસ્માત્ સ એવ કૈમુત્યાદ્ ભજનીયતયેષ્યતે

અથાખિલાનાં નામ્નાં ચ પ્રવૃત્તૌ કારણં શૃણુ

લક્ષ્મીશ-નામાન્ય્ એવાત્ર પ્રવૃત્તેર્ હેતુ-સામ્યતઃ ।
તથૈવ હેતુભેદાચ્ ચ વર્તન્તે યદુ-પુઙ્ગવે

દૈત્યારિઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ શાર્ઙ્ગી ગરુડ-વાહનઃ ।
પીતામ્બરશ્ ચક્ર-પાણિઃ શ્રીવત્સાઙ્કશ્ ચતુર્ભુજઃ ।
ઇત્ય્ આદીન્ય્ અત્ર નામાનિ પ્રવૃત્તેર્ હેતુ-સામ્યતઃ

વસુદેવસ્ય પુત્રત્વાત્ વાસુદેવો નિગદ્યતે ।
મધુ-વંશે યતો જાતઃ કથ્યતે માધવસ્ તતઃ

શ્રી-હરિ-વંશેઽપિ (2.7.36)[* અચ્ચોર્દિન્ગ્ તો થે ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્, થિસ્ ઇસ્ 51.36 ઓર્ વેર્સે 3473.
થે ગ્મ્ એદિતિઓન્ qઉઓતેસ્ ઇત્ અસ્ 63.36.] -
સ ચ તેનૈવ નામ્નાત્ર કૃષ્ણો વૈ દામ-બન્ધનાત્ ।
ગોષ્ઠે દામોદર ઇતિ ગોપીભિઃ પરિગીયતે

તત્રૈવ (158.30-32)[* અલ્તેર્નતિવે નુમ્બેરિન્ગ્ ગિવેન્ ઇન્ કૃષ્ણસ્ 57 ઇસ્ 101.30-32. ઇ હવેન્ઽત્
યેત્ બેએન્ અબ્લે તો fઇન્દ્ થેસે વેર્સેસ્ ઇન્ થે ચ્રિતિચલ્ ઓર્ ગિત પ્રેસ્સ્ એદિતિઓન્સ્.] -
અધોઽનેન શયાનેન શકટાન્તર-ચારિણા ।
રાક્ષસી નિહતા રૌદ્રી શકુની-વેશ-ધારિણી ॥
પૂતના-નામ સા ઘોરા મહાકાયા મહાબલા ।
વિષ-દિગ્ધં સ્તનં ક્ષુદ્રા પ્રયચ્છન્તી જનાર્દને

દદૃશુર્ નિહતાં તત્ર રાક્ષસીં વન-ગોચરાઃ ।
પુનર્ જાતોઽયમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઉક્તસ્ તસ્માદ્ અધોક્ષજઃ ॥
ઇતિ

એષોઽધઃ શકટસ્યાક્ષે પુનર્ જાત ઇવેત્ય્ અતઃ ।
અધોક્ષજ ઇતિ પ્રાહુર્ ઇતિ ટીકા કૃતોદિતમ્

તત્રૈવ (2.9.45)[* અલ્તેર્નતિવે નુમ્બેરિન્ગ્સ્ હ્વ્ 62.43 ઓર્ 4005.] --
અહં કિલેન્દ્રો દેવાનાં ત્વં ગવામ્ ઇન્દ્રતાં ગતઃ ।
ગોવિન્દ ઇતિ લોકાસ્ ત્વાં ગાસ્યન્તિ ભુવિ શાશ્વતમ્

તત્રૈવ (2.9.46) -
મમોપરિ યથેન્દ્રત્વં સ્થાપિતો ગોભિર્ ઈશ્વરઃ ।
ઉપેન્દ્ર ઇતિ કૃષ્ણ ત્વાં ગાસ્યન્તિ દિવિ દેવતાઃ

શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (5.16.23) -
યસ્માત્ ત્વયૈવ દુષ્ટાત્મા હતઃ કેશી જનાર્દન ।
તસ્માત્ કેશવ-નામ્ના ત્વં લોકે જ્ઞેયો ભવિષ્યસિ

ઇતિ ।
ઇત્ય્ આદિન્ય્ અત્ર નામાનિ પ્રવૃત્તેર્ હેતુ-ભેદતઃ ।
એષાં પ્રવૃત્તેર્ હેતુત્વમ્ અન્યદ્ એવ રમાપતૌ

કિં ચાસુરાણાં દ્વિષતાં કૃષ્ણમ્ અપ્રાપ્ય નાન્યતઃ ।
કુતોઽપિ મુક્તિર્ ઇત્ય્ આખ્યાદ્ એવ-કાર-દ્વયેન સઃ

તથા હિ શ્રી-ગીતાયાં (16.19-20)
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્

ઇતિ ।
માં કૃષ્ણ-રૂપિણં યાવન્ નાપ્નુવન્તિ મમ દ્વિષઃ ।
તાવદ્ એવાધમં યોનિં પ્રાપ્નુવન્તીતિ હિ સ્ફુટમ્

તસ્માત્ ત્રયાણામ્ એવાયં શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અત્ર વિસ્મયઃ ।
કો વા સ્યાત્ ન તથા યસ્માત્ સ્વભાવોઽન્યત્ર દૃશ્યતે

અતો મન્વક્ષર-મનોઃ કલ્પે સ્વાયમ્ભુવાગમે ।
પૂજ્યન્તેઽસ્યાવૃતિત્વેન રામ-સિંહાનનાદયઃ

નન્વ્ ઇદં શ્રૂયતે શાસ્ત્રે મહા-વારાહ-વાક્યતઃ ।
સર્વે નિત્યાઃ શાશ્વતાશ્ ચ દહાસ્ તસ્ય પરાત્મનઃ ।
હાનોપાદાન-રહિતા નૈવ પ્રકૃતિજાઃ ક્વચિત્ ॥
પરમાનન્દ-સન્દોહા જ્ઞાન-માત્રાશ્ ચ સર્વતઃ ।
સર્વે સર્વ-ગુણૈઃ પૂર્ણા સર્વ-દોષ-વિવર્જિતાઃ

કિં ચ નારદ-પઞ્ચરાત્રે -
મણિર્ યથા વિભાગેન નીલ-પીતાદિભિર્ યુતઃ ।
રૂપ-ભેદમ્ અવાપ્નોતિ ધ્યાન-ભેદાત્ તથા વિભુઃ

ઇતિ ।
તસ્માત્ કથં તારતમ્યં તેષાં વ્યાખ્યાયતે ।
અત્રોચ્યતે પરેશ્વત્વાત્ પૂર્ણા યદ્યપિ તેઽખિલાઃ ।
તથાપ્ય્ અખિલ-શક્તીનાં પ્રાકટ્યં તત્ર નો ભવેત્

અંશત્વં નામ શક્તીનાં સદાલ્પાંશ-પ્રકાશિતા ।
પૂર્ણત્વં ચ સ્વચ્છયૈવ નાના-શક્તિ-પ્રકાશિતા

શક્તિર્ ઐશ્વર્ય-માધુર્ય-કૃપા-તેજો-મુખા ગુણાઃ ।
શક્તેર્ વ્યક્તિસ્ તથાવ્યક્તિસ્ તારતમ્યસ્ય કારણમ્

શક્તિઃ સમાપિ પૂર્યાદિ-દાહે દીપાગ્નિ-પુઞ્જયોઃ ।
શીતાદ્ય્-આર્તિ-ક્ષયેનાગ્નિ-પુઞ્જાદ્ એવ સુખં ભવેત્

એવમ્ એવ ગુણાદીનામ્ આવિષ્કારાનુસારતઃ ।
ભવ-ધ્વંસેન સૌખ્યં સ્યાત્ ભક્તાદીનાં યથાયથમ્

એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ તથાંશત્વમ્ ઉતાંશિતા ।
તસ્મિન્ન્ એકત્ર નાયુક્તમ્ અચિન્ત્યાનન્ત-શક્તિતઃ

તત્રૈકત્વેઽપિ પૃથક્ પ્રકાશિતા, યથા શ્રી-દશમે (10.69.2)--
ચિત્રં બતૈતદ્ એકેન વપુષા યુગપત્ પૃથક્ ।
ગૃહેષુ દ્વ્ય્-અષ્ટ-સાહસ્રં સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્

પૃથક્ત્વેઽપ્ય્ એકરૂપતાપત્તિઃ, યથા પાદ્મે -
સ દેવો બહુધા ભૂત્વા નિર્ગુણઃ પુરુષોત્તમઃ ।
એકીભૂય પુનઃ શેતે નિર્દોષો હરિર્ આદિકૃત્

ઇતિ ।
યથા શ્રી-દશમે (10.40.7) -
યજન્તિ ત્વ-મયાસ્ ત્વાં વૈ બહુ-મૂર્ત્ય્-એક-મૂર્તિકમ્

ઇતિ ।
કૌર્મે ચ --
અસ્થૂલશ્ ચાનણુશ્ ચૈવ સ્થૂલોઽણુશ્ ચૈવ સર્વતઃ ।
અવર્ણઃ સર્વતઃ પ્રોક્તઃ શ્યામો રક્તાક્ત-લોચનઃ ।
ઐશ્વર્ય-યોગાદ્ ભગવાન્ વિરુદ્ધાર્થોઽભિધીયતે

તથાપિ દોષાઃ પરમે નૈવાહાર્યઃ કથઞ્ચન ।
ગુણા વિરુદ્ધા અપ્ય્ એતે સમાહાર્યાઃ સમન્તતઃ

શ્રી-ષષ્ઠ-સ્કન્ધે [6.9.33-35] ચ મિથો વિરુદ્ધાચિન્ત્ય-શક્તિત્વં યથા ગદ્યેષુ -
દુરવબોધ ઇવાયં તવ વિહાર-યોગો યદ્ અશરણોઽશરીર ઇદમ્
અનવેક્ષિતાસ્મત્-સમવાય આત્મનૈવાવિક્રિયમાણેન સ-ગુણમ્ અગુણઃ સૃજસિ હરસિ
પાસિ

અથ તત્ર ભવાન્ કિં દેવ-દત્તવદ્ ઇહ ગુણ-વિસર્ગ-પતિતઃ પારતન્ત્ર્યેણ
સ્વકૃત-કુશલાકુશલં ફલમ્ ઉપાદદાતિ । અહો સ્વિદ્ આત્મારામ ઉપશમ-શીલઃ
સમઞ્જસ-દર્શન ઉપાસ્તે ઇતિ હ વાવ ન વિદામઃ

ન હિ વિરોધ ઉભયં ભગવત્ય્ અપરિગણિત-ગુણ-ગણે ઈશ્વરે
અનવગાહ્ય-માહાત્મ્યેઽર્વાચીન-વિકલ્પ-વિતર્ક-વિચાર-પ્રમાણાભાસ-કુતર્ક-શ્
આસ્ત્ર-કલિતાન્તઃ-કરણાશય-દુરવગ્રહ-વાદિનાં વિવાદાનવસરે
ઉપરત-સમસ્ત-માયા-મયે કેવલ એવાત્મ-માયામ્ અન્તર્ધાય કો ન્વ્ અર્થો
દુર્ઘટ ઇવ ભવતિ સ્વરૂપ-દ્વયાભાવાત્ સમ-વિષમ-મતીનાં મતમ્ અનુસરસિ
યથા રજ્જુ-ખણ્ડઃ સર્પાદિ-ધિયામ્

વિના શરીર-ચેષ્ટત્વં વિના ભૂમ્યાદિ-સંશ્રયમ્ ।
વિના સહાયાંસ્ તે કર્માવિક્રિયસ્ય સુદુર્ગમમ્

ઉક્તો ગુણ-વિસર્ગેણ દેવાસુર-રણાદિકઃ ।
તસ્મિન્ પતિત આસક્તઃ પારતન્ત્ર્યસ્ તુ તદ્ ભવેત્ ।
યદાશ્રિતેષુ દેવેષુ પારવશ્યં કૃપાકૃતમ્

તેન સ્વકૃતમ્ આત્મીય-કૃતં શુભ-શુભેતરત્ ।
સુખ-દુઃખાદિ-રૂપં કિં ફલં સ્વીકુરુતે ભવાન્

આત્મારામતયા કિંવા તત્રોદાસ્તેતરામ્ ઇતિ ।
ન વિદ્મઃ કિન્તુ નૈવેદં વિરુદ્ધમ્ ઉભયં ત્વયિ

તત્ર હેતુર્ ભગવતીત્ય્ આદિ પ્રોક્તં પદ-દ્વયમ્ ।
તથૈવેશ્વર ઇત્ય્ આદિ-પદાનાં પઞ્ચકં મતમ્

ભગવત્ત્વેન સાર્વજ્ઞં સદ્-ગુણત્વં તથાન્યતઃ ।
બ્રહ્મત્વં કેવલત્વેન લભ્યતે તત્ર ચ સ્ફુટમ્

યદ્યપિ બ્રહ્મતા-હેતોઃ સર્વત્ર સ્યાત્ તટસ્થતા ।
તથાપ્ય્ આદિ-ગુણ-દ્વય્યા ભવેદ્ ભતાનુકૂલતા

નન્વ્ એકસ્ય સ્વરૂપસ્ય દ્વૈરૂપ્યં કથમ્ એકદા ।
તત્રાહ અર્વાચીનેતિ તાદૃશાનાં હિ વાદિનામ્ ।
વિવાદસ્યાનવસરે તસ્ય તાવદ્ અગોચરે

અતોઽચિન્ત્યાત્મ-શક્તિં તાં મધ્યેકૃત્યાત્ર દુર્ઘટઃ ।
કો ન્વ્ અર્થઃ સ્યાદ્ વિરુદ્ધોઽપિ તથૈવાસ્યા હ્ય્ અચિન્ત્યતા ।
સા ચ નાનાવિરુદ્ધાનાં કાર્યાણામ્ આશ્રયાન્ મતા

શ્રુતેસ્ તુ શબ્દ-મૂલત્વાદ્ ઇતિ ચ બ્રહ્મ-સૂત્ર-કૃત્ ।
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્ તર્કેણ યોજયેત્ ।
ઇતિ સ્કાન્દ-વચસ્ તચ્ ચ મણ્યાદિષ્વ્ અપિ દૃશ્યતે

તાદૃશીં ચ વિના શક્તિં ન સિધ્યેત્ પરમેશતા ।
યતશ્ ચાનવગાહ્યત્વેનાસ્ય માહાત્મ્યમ્ ઉચ્યતે

અજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્ર-જાલં વા વીક્ષ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ।
અતો ન પારમૈશ્વર્યં તેન તસ્ય પ્રસિધ્યતિ

તચ્ ચ તસ્ય ન હીત્ય્ આહ સ્ફુટં ચોપરતેત્ય્ અદઃ ।
તથા ભગવતીત્ય્ આદિ-પદાનાં ષટ્-તયસ્ય ચ ।
ભવેત્ પ્રયોગ-તાત્પર્યમ્ અત્ર નિષ્ફલમ્ એવ હિ

તસ્માન્ ન શાસ્ત્ર-યુક્તિભ્યામ્ ઉભયં તદ્ વિરુધ્યતે ।
તથાપ્ય્ ઉચ્ચાવચ-ધિયામ્ અનેવં-તત્ત્વ-વેદિનામ્ ।
મતાનુસારતો ભાસિ રજ્જૂવત્ ત્વં તથા તથા

નનુ ભોઃ કેવલં જ્ઞાનં બ્રહ્મ સ્યાદ્ ભગવાન્ પુનઃ ।
નાનાધર્મેતિ તત્રાપિ સ્વરૂપ-દ્વય્મ્ ઈક્ષ્યતે ॥
ઇતિ પ્રાહ સ્વરૂપેતિ તત્-સ્વરૂપસ્ય નૈવ હિ ।
કદાપિ દ્વૈતમ્ એકસ્ય ધર્મ-દ્વયમ્ ઇદં ધ્રુવમ્

તતો વિરોધસ્ તચ્-છક્તિ-વિલાસાનાં યદ્ ઈક્ષ્યતે ।
તદ્ એવાચિન્ત્યમ્ ઐશ્વર્યં ભ્”ષણં ન તુ દૂષણમ્

ઇયમ્ એવ વિરોધોક્તિસ્ તૃતીયેઽપિ ચ દૃશ્યતે ॥
કર્માણ્ય્ અનીહસ્ય ભવો ઽભવસ્ય તે
દુર્ગાશ્રયો ઽથારિ-ભયાત્ પલાયનમ્ ।
કાલાત્મનો યત્ પ્રમદા-યુતાશ્રમઃ
સ્વાત્મન્-રતેઃ ખિદ્યતિ ધીર્ વિદામ્ ઇહ

ઇતિ ।
તત્ તન્ ન વાસ્તવં ચેત્ સ્યાત્ વિદ્યાં બુદ્ધિ-ભ્રમસ્ તદા ।
ન સ્યાદ્ એવેત્ય્ અચિન્ત્યૈવ શક્તિર્ લીલાસુ કારણમ્ ॥
યથા યથા ચ તસ્યેચ્છા સા વ્યનક્તિ તથા તથા

એવં પ્રાસઙ્ગિકં પ્રોચ્ય પ્રકૃતાર્થો નિરૂપ્યતે ।
નનુ યઃ પ્રકૃતિ-સ્વામી યોઽન્તર્યામી ચ પુરુષઃ ।
તાભ્યામ્ અધિકતા નાસ્ય કંસારેર્ ઉપપદ્યતે

તથા હિ શ્રી-પ્રથમે (1.3.1-5) --
જગૃહે પૌરુષં રૂપં ભગવાન્ મહદ્-આદિભિઃ ।
સમ્ભૂતં ષોડશ-કલમ્ આદૌ લોક-સિસૃક્ષયા

યસ્યામ્ભસિ શયાનસ્ય યોગ-નિદ્રાં વિતન્વતઃ ।
નાભિ-હ્રદામ્બુજાદ્ આસીદ્ બ્રહ્મા વિશ્વ-સૃજાં પતિઃ

યસ્યાવયવ-સંસ્થાનૈઃ કલ્પિતો લોક-વિસ્તરઃ ।
તદ્ વૈ ભગવતો રૂપં વિશુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઊર્જિતમ્

પશ્યન્ત્ય્ અદો રૂપમ્ અદભ્ર-ચક્ષુષા
સહસ્ર-પાદોરુ-ભુજાનનાદ્ભુતમ્ ।
સહસ્ર-મૂર્ધ-શ્રવણાક્ષિ-નાસિકં
સહસ્ર-મૌલ્ય્-અમ્બર-કુણ્ડલોલ્લસત્

એતન્ નાનાવતારાણાં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્ ।
યસ્યાંશાંશેન સૃજ્યન્તે દેવ-તિર્યઙ્-નરાદયઃ
ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
આદૌ સર્વાવતારાગ્રે ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
મહત્-તત્ત્વાદિભિઃ કૃત્વા ભુવનાનાં સિસૃક્ષયા

પૌરુષં પુરુષાકારમ્ અથવા પુરુષાભિધમ્ ।
રૂપમ્ આનન્દ-ચિન્-મૂર્તિં જગૃહે પ્રાદુરાચરત્

અર્થઃ સમ્ભૂત-શબ્દસ્ય સમ્યક્ સત્યમ્ ઇતીરતિઃ ।
સમ્ભૂતં યુક્તમ્ ઇતિ વા ભુવનાનાં સિસૃક્ષયા ।
ષોડશૈવ કલા યસ્મિંસ્ તત્ ષોડશ-કલં મતમ્

તાઃ ષોડશ-કલાઃ પ્રોક્તા વૈષ્ણવૈઃ શાસ્ત્ર-દર્શનાત્ ।
શક્તિત્વેન ચ તા ભક્તિ-વિવેકાદિષુ સમ્મતાઃ

શ્રીર્ ભૂઃ કીર્તિર્ ઇલા લીલા કાન્તિર્ વિદ્યેતિ સપ્તકમ્ ।
વિમલાદ્યા નવેત્ય્ એતા મુખ્યાઃ ષોડશ શક્તયઃ

ઇતિ ।
તદ્ ઇદં પૌરુષં રૂપં ત્રિવિધં પૂર્વમ્ ઈરિતમ્ ।
તત્ર પ્રોચ્ય મહત્-સ્રષ્ટૃ-રૂપમ્ અણ્ડ-સ્થમ્ ઉચ્યતે

યસ્યાજાણ્ડ-પ્રવેશેન શયાનસ્ય તદ્ અમ્ભસિ ।
નાભિહ્રદામ્બુજાદ્ આસીદ્ ઇતિ સુવ્યક્તમ્ એવ હિ

યસ્ય નાભિ-હ્રદાબ્જસ્યાવયવાઃ કર્ણિકાદયઃ ।
સંસ્થાનાન્ય્ અત્ર વિદ્યા-સ-વિશેષાસ્ તૈસ્ તુ કલ્પિતઃ ।
લોકાનાં સર્વ-જગતાં વિસ્તારો વિતતિઃ કિલ

સ શેતે યેન રૂપેણ તચ્ છુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઊર્જિતમ્

પશ્યન્તીત્ય્-આદિ-પદ્યેન તદ્ એવેદં વિશિષ્યતે ।
એતદ્-રૂપં તુ નાનાવતારાણામ્ ઉદયાસ્પદમ્

યથૈકાદશે (11.4.3) --
ભૂતૈર્ યદા પઞ્ચભિર્ આત્મ-સૃષ્ટૈઃ
પુરં વિરાજં વિરચય્ય તસ્મિન્ ।
સ્વાંશેન વિષ્ટઃ પુરુષાભિધાનમ્
અવાપ નારાયણ આદિદેવઃ

અત્ર સાર્ધ-કારિકા -
નારાયણોઽત્ર પરમ-વ્યોમેશાનઃ સ આત્મના ।
પુંસ્વરૂપેણ સૃષ્ટૈસ્ તૈર્ ભૂતૈઃ સૃષ્ટ્વા વિરાટ્-તનુમ્ ।
વિષ્ટઃ સ્વાંશેન તેનૈવ સમ્પ્રાપ્તઃ પુરુષાભિધામ્

પ્રસ્તુતે તુ કિમ્ આયાતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય નિગદ્યતે ।
સોઽસ્ય ગર્ભોદશય્યસ્ય વિલાસો યશ્ ચતુર્ભુજઃ ।
શેતે પ્રવિશ્ય લોકાબ્જં વિષ્ણ્વ્-આખ્યઃ ક્ષીર-વારિધૌ

અયં ચ સ્થાવરાન્તાનાં સ્ય્રાદીનાં શરીરિણામ્ ।
હૃદ્ય્-અન્તર્યામિતાં પ્રાપ્તો નાના-રૂપ ઇવ સ્થિતઃ

તૃતીયં સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ ઇતિ વિષ્ણોર્ યદ્ ઉચ્યતે ।
રૂપં સાત્વત-તન્ત્રે તદ્-વિલાસોઽસ્યૈવ સમ્મતઃ

[* સેએ અબોવે 1.2.9, qઉઓતે fરોમ્ સાત્વત-તન્ત્ર.]
અતઃ ક્ષીરામ્બુધેસ્ તીરે કૃતોપસ્થાનકઃ સુરૈઃ ।
એષ એવાવતીર્ણોઽભૂત્ કૃષ્ણાખ્ય ઇતિ યુજ્યતે

અથાત્ર પૂર્વ-પક્ષે વઃ સિદ્ધાન્તઃ પ્રતિપદ્યતે ।
યથા શ્રી-દશમે તેષુ સુરેષ્વ્ એવાશરીરગીઃ

વસુદેવ-ગૃહે સાક્ષાદ્ ભગવાન્ પુરુષઃ પરઃ ।
જનિષ્યતે તત્-પ્રિયાર્થં સમ્ભવન્તુ સુર-સ્ત્રિયઃ

ઇતિ (ભ્પ્ 10.1.23)
અત્ર કારિકાઃ -
પુરુષસ્ય પરત્વેન સાક્ષાચ્ ચ ભગવાન્ ઇતિ ।
એતસ્યૈવ મહત્-સ્રષ્ટા સોઽંશ ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ

અત્ર શ્રી-સ્વામિ-પાદાનામ્ અપિ સમ્મતિર્ ઈક્ષ્યતે ।
યદ્ અંશભાગેનેત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાં કુર્વદ્ભિર્ એવ તૈઃ ॥
અંશેન ભાગો માયાયા યેનેત્ય્ અંશોઽસ્ય પુરુષઃ ।
ભાગો ભજનમ્ ઇત્ય્ એવં પૂર્ણતાસ્ય સ્ફુટીકૃતા

કિં ચ તત્રૈવ દેવક્યા કૃતે સ્તોત્રે નિરૂપિતમ્

યથા (10.85.31) --
યસ્યાંશાંશાંશ-ભાગેન
વિશ્વોત્પત્તિ-લયોદયાઃ ।
ભવન્તિ કિલ વિશ્વાત્મંસ્
તં ત્વ્ આદ્યાહં ગતિં ગતા

અત્ર કારિકા -
યસ્યાંશઃ પુરુષસ્ય સ્યાદ્ અંશઃ પ્રકૃતિસ્ તુ સા ।
તસ્યા અંશા ગુણાસ્ તેષાં ભાગેનાસ્યોદ્ભવાદયઃ

કિં ચ તત્રૈવ (10.14.14)
નારાયણસ્ ત્વં ન હિ સર્વ-દેહિનામ્
આત્માસ્ય્ અધીશાખિલ-લોક-સાક્ષી ।
નારાયણોઽઙ્ગં નર-ભૂ-જલાયનાત્
તચ્ ચાપિ સત્યં ન તવૈવ માયા

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
જગત્-ત્રયેતિ પદ્યેન શ્રી-નારાયણતાં વદન્ ।
કૃષ્ણસ્યાથ સ્વયં દૃષ્ટ્વા પરમૈશ્વર્યમ્ અદ્ભુતમ્ ॥
પર્યાપ્ત્યાજાણ્ડ-નિયુતં સ્વયં ભીતિભરાકુલઃ ।
નારાયણસ્ ત્વં નેત્ય્ આહ સાપરાધ ઇવાત્મભૂઃ

હે અધીશેત્ય્ અજાણ્ડૌઘ-સ્થિતાન્તર્યામિ-પુરુષાઃ ।
ઈશાસ્ તેભ્યોઽધિકોઽધીશો હિ યતઃ સર્વ-દેહિનામ્ ॥
સમષ્ટીનાં સવિકુણ્ઠ-જીવાનાં ત્વં પ્રકાશકઃ ।
તેષામ્ અખિલ-લોકાનાં સાક્ષી દ્રષ્ટાપ્ય્ અસિ સ્વયમ્

અતો યો નરભૂ-નીરાયણાન્ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
સ તેઽઙ્ગમ્ અંશઃ પૂર્ણસ્ય ચિનિ-માયા-શક્તિ-વૈભવૈઃ ।
ચાતુષ્પાદિકમ્ ઐશ્વર્યં તવ તસ્ય તુ પાદિકમ્

વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેનેતિ તે વચઃ ।
તચ્ ચાંશત્વં ભવેત્ સત્યં વિરાડ્વન્ ન તુ માયિકમ્

શ્રી-બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.48) -
યસ્યૈક-નિશ્વસિત-કાલમ્ અથાવલમ્બ્ય
જીવન્તિ લોમ-વિલજા જગદ્-અણ્ડ-નાથાઃ ।
વિષ્ણુર્ મહાન્ સ ઇહ યસ્ય કલા-વિશેષો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અતઃ પુરુષ એવાસ્ય કૃષ્ણસ્યાંશો ભવેદ્ યદિ ।
તદ્-વિલાસસ્ તુ નિતરાં ભવેત્ ક્ષીરાબ્ધિ-નાયકઃ

નનુ દ્વિતીય-સ્કન્ધે તુ યોઽવતીર્ણો યદોઃ કુલે ।
કિં વિધાત્રા સ હિ સિત-કૃષ્ણ-કેશતયોદિતઃ

તથા હિ (2.7.26)
ભૂમેઃ સુરેતર-વરૂથ-વિમર્દિતાયાઃ
ક્લેશ-વ્યયાય કલયા સિત-કૃષ્ણ-કેશઃ ।
જાતઃ કરિષ્યતિ જનાનુપલક્ષ્ય-માર્ગઃ
કર્માણિ ચાત્મ-મહિમોપનિબન્ધનાનિ

ઇતિ ।
મૈવં ભોઃ શ્રૂયતામ્ અસ્ય પદ્યસાર્થો વિધીયતે ।
કલયા શિલ્પ-નૈપુણ્ય-વિશેષ-વિધિના સિતાઃ ।
બદ્ધાઃ કૃષ્ણા અતિશ્યામાઃ કેશા યેનેતિ વિગ્રહઃ ।
સ એવેત્યસ્ય વૈદગ્ધી-વિશેષોત્કર્ષ ઈરિતઃ

કિંવા યઃ કલયાંશેન સ્યાત્ સિત-શ્યામ-કેશકઃ ।
સ એવાત્રાવતીર્ણોઽભૂત્ શ્રી-લીલા-પુરુષોત્તમઃ

કિં ચ -
માર્કણ્ડેયેન વજ્રાય વિષ્ણુધર્મોત્તરે સ્ફુટમ્ ।
લયાબ્ધિસ્થોઽનિરુદ્ધોઽયં પિતા તે ઇતિ કીર્તિતમ્

તત્ર વજ્ર-પ્રશ્નઃ - (1.79.1)
કસ્ ત્વ્ અસૌ બાલ-રૂપેણ કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।
દૃષ્ટો યો ન ત્વયા જ્ઞાતસ્ તત્ર કૌતૂહલં મમ

મારકણ્ડેયોત્તરમ્ - (1.79.2-3)
ભૂયો ભૂયસ્ ત્વ અસૌ દૃષ્ટો મયા દેવો જગત્-પતિઃ ।
કલ્પ-ક્ષયે ન વિજ્ઞાતઃ સ મયા મોહિતેન વૈ

કલ્પ-ક્ષયે વ્યતીતે તુ તં તુ દેવં પિતામહાત્ ।
અનિરુદ્ધં વિજાનામિ પિતરં તે જગત્-પતિમ્

ઇતિ ।
અત્ર કારિકા --
અન્યથા મુનિવર્ષેઽયમ્ અવદિષ્યદ્ ઇદં તદા ।
તં શ્રી-કૃષ્ણં વિજાનામિ પ્રપિતામહમ્ એવ તે

અતઃ કેશાવતારત્વ-ભ્રમોઽપ્ય્ આરાત્ પરાહતઃ

નન્વ્ અસ્તુ પુરુષાદિભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યં તસ્યાઘ-વિદ્વિષઃ ।
કિન્તુ શ્રી-વાસુદેવોઽત્ર સર્વૈશ્વર્ય-નિષેવિતઃ ।
ત્રિપાત્-પાદ-વિભૂત્યોશ્ ચ નાના-રૂપ ઇવ સ્થિતઃ ॥
ઉન્મીલદ્-બાલ-માર્તણ્ડ-પરાર્ધ-મધુર-દ્યુતિઃ ।
ક્વચિન્ નવ-ઘન-શ્યામઃ ક્વચિજ્ જામ્બુનદ-પ્રભઃ ॥
મહા-વૈકુણ્ઠ-નાથસ્ય વિલાસત્વેન વિશ્રુતઃ ।
પરમાત્મા બલ-જ્ઞાન-વીર્ય-તેજોભિર્ અન્વિતઃ

મહાવસ્થાખ્યયા ખ્યાતં યદ્-વ્યૂહાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
તસ્યાદ્યોઽયમ્ તથોપાસ્યશ્ ચિત્તે તદ્-અધિદૈવતમ્ ।
તથા વિશુદ્ધ-સત્ત્વસ્ય યશ્ ચાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે

નિજાંશો યસ્ય ભગવાન્ શ્રી-સઙ્કર્ષણ ઈષ્યતે ।
યસ્ય સઙ્કર્ષણો વ્યૂહો દ્વિતીય ઇતિ સમ્મતઃ ।
જીવશ્ ચ સ્યાત્ સર્વ-જીવ-પ્રાદુર્ભાવાસ્પદત્વતઃ

પૂર્ણ-શારદ-શુભ્રાંશુ-પરાર્ધ-મધુર-દ્યુતિઃ ।
ઉપાસ્યોઽયમ્ અહઙ્કારે શેષ-ન્યસ્ત-નિજાંશકઃ ॥
સ્મરારાતેર્ અધર્મસ્ય સર્પાન્તક-સુર-દ્વિષામ્ ।
અન્તર્યામિત્વમ્ આસ્થાય જગત્-સંહાર-કારકઃ

વ્યૂહસ્ તૃતીયઃ પ્રદ્યુમ્નો વિલાસો યસ્ય વિશ્રુતઃ ।
યઃ પ્રદ્યુમ્નો બુદ્ધિ-તત્ત્વે બુદ્ધિમદ્ભિર્ ઉપાસ્યતે ॥
સ્તુવત્યા ચ શ્રિયા દેવ્યા નિષેવ્યતે ઇલાવૃતે ।
શુદ્ધ-જામ્બુનદ-પ્રખ્યઃ ક્વચિન્ નીલ-ઘન-ચ્છવિઃ ॥
નિદાનં વિશ્વ-સર્ગસ્ય કામ-ન્યસ્ય-નિજાંશકઃ ।
વિધેઃ પ્રજાપતીનાં રાગિનાં ચ સ્મરસ્ય ચ ।
અન્તર્યામિત્વમ્ આપન્નઃ સર્ગં સમ્યક્ કરોત્ય્ અસૌ

વ્યૂહસ્ તુર્યોઽનિરુદ્ધાખ્યો વિલાસો યસ્ય શસ્યતે ।
યોઽનિરુદ્ધો મનસ્-તત્ત્વે મનીષિભિર્ ઉપાસ્યતે ॥
નીલ-જીમૂત-સઙ્કાશો વિશ્વ-રક્ષણ-તત્પરઃ ।
ધર્મસ્યાયં મનૂનાં ચ દેવાનાં ભૂભુજાં તથા ।
અન્તર્યામિત્વમ્ આસ્થાય કુરુતે જગતઃ સ્થિતિમ્

મોક્ષધર્મે તુ મનસઃ સ્યાત્ પ્રદ્યુમ્નોઽધિદૈવતમ્ ।
અનિરુદ્ધસ્ ત્વ્ અહઙ્કારસ્યેતિ તત્રૈવ કીર્તિતમ્

સર્વેષાં પઞ્ચરાત્રાણામ્ અપ્ય્ એષા પ્રક્રિયા મતા

પાદ્મે તુ પરમ-વ્યોમ્નઃ પૂર્વાદ્યે દિક્-ચતુષ્ટયે ।
વાસુદેવાદયો વ્યૂહશ્ ચત્વારઃ કથિતાઃ ક્રમાત્

તથા પાદ-વિભૂતૌ ચ નિવસન્તિ ક્રમાદિ મે ।
જલાવૃતિ-સ્થ-વૈકુણ્ઠ-સ્થિત વેદવતી-પુરે ॥
સત્યોર્ધ્વે વૈષ્ણવે લોકે નિત્યાખ્યે દ્વારકા-પુરે ।
શુદ્ધોદાદ્ ઉત્તરે શ્વેત-દ્વીપે ચૈરાવતી-પુરે ।
ક્ષીરામ્બુધિ-સ્થિતાન્તે ક્રોડ-પર્યઙ્ક-ધામનિ

સાત્વતીયે ક્વચિત્ તન્ત્રે નવ વ્યૂહાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ચત્વારો વાસુદેવાદ્યા નારાયણ-નૃસિંહકૌ ॥
હયગ્રીવો મહા-ક્રોડો બ્રહ્મા ચેતિ નવોદિતાઃ ।
તત્ર બ્રહ્મા તુ વિજ્ઞેયઃ પૂર્વોક્ત-વિધયા હરિઃ

કિન્તુ વ્યૂહાસ્ તુ ચત્વારો રાજદ્-ભુજ-ચતુષ્ટયાઃ ।
અજસ્ર-પરમૈશ્વર્યમ્ અર્ષાદાપૈર્ભૂષિતાઃ

અત્રાપિ વાસુદેવોઽયં સમ્પૂર્ણાનન્દ-સમ્પ્લવઃ ।
ઐશ્વર્યાદૌ નિર્વિશેષઃ પરમ-વ્યોમ-નાયકાત્ ।
આદ્યાનામ્ અપિ સર્વેષામ્ આદિભૂતઃ સુપર્વણામ્

ઇત્ય્ આશઙ્કે સ એવાયં કૃષ્ણાખ્યઃ સન્ન્ અવાતરત્ ।
વાસુદેવતયા યસ્માત્ સર્વત્રૈષ સુવિશ્રુતઃ

નૈવં યુક્તં શૃણુ તતઃ સમાધાનં વિધીયતે ।
આદ્ય-વ્યૂહાદ્ અપિ શ્રેષ્ઠઃ કથ્યતે દેવકી-સુતઃ

તથા શ્રી-દશમે -
એતે ચાંશકલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્

અત્ર કારિકે -
પું-નામ્નઃ પુરુષસ્યૈતે શ્રી-વરાહ-ઋષાદયઃ ।
અંશાઃ અત્રાવતારાઃ સ્યુઃ કુમારાદ્યાઃ કલા મતાઃ ॥
તુ-ભિન્નોપક્રમે કૃષ્ણો ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
સ્વયમ્ ઇત્ય્ અપયાતાસ્ય વાસુદેવાવતારતા

શ્રી-દશમે ચૈવમ્ એવોક્તમ્ (10.14.2) -
અસ્યાપિ દેવ વપુષો મદ્-અનુગ્રહાય
સ્વેચ્છામયસ્ય ન તુ ભૂતમયસ્ય કોઽપિ ।
નેશે મહિ ત્વ્ અવસિતું મનસાઽન્તરેણ
સાક્ષાત્ તવૈવ કિમ્ ઉતાત્મ-સુખાનુભૂતેઃ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
દેવઃ સ્વ-નામ્નિ દેવેતિ ખ્યાતં યસ્ય વપુઃ સ હિ ।
વ્યૂહાનામ્ આદિમો વાસુદેવો દેવ-વપુર્ મતઃ ॥
તતોઽપિ મહિ માહાત્મ્યં સાક્ષાદ્ એવાત્ર તે સતઃ ।
કો વિધાતાપ્ય્ અવસિતું જ્ઞાતું નેશેઽસ્મિ ન ક્ષમઃ ।
કિમ્ ઉતાહો આત્મ-સુખાનુભૂતેર્ બ્રહ્મ-રૂપતઃ

એવમ્ અર્થોઽસ્ય પદ્યસ્ય કૈમુત્ય-ન્યાય-સંસ્થિતઃ

ન્યૂનેઽધિકે ચ કૈમુત્યં તત્ર ન્યૂને ભવેદ્ યથા ।
કૌસ્તુભસ્ તુ મહા-તેજાઃ સૂર્ય-કોટિ-શતાદ્ અપિ ।
અયં કિમ્ ઉત વક્તવ્યં પ્રદીપાદ્ દીપ્તિમાન્ ઇતિ

અથાધિકે યથા ધ્વાન્તૈઃ શક્યો દીપોઽપિ નાર્દિતુમ્ ।
સ તુ માર્તણ્ડ-કોટીભિઃ સમ`ય્ કિમ્ ઉત કૌસ્તુભઃ

અતો ન્યૂનાદ્ અપિ ન્યૂને કૈમુત્યમ્ ઇહ તુ સ્થિતમ્

મય્ય્ એવાનુગ્રહો યસ્યેત્ય્ અનુગ્રહ-ભરો યતઃ ।
મય્ય્ એવ વિહિતો ભૂયાન્ અપૂર્વાશ્ચર્ય-દર્શનાત્

સ્વેચ્છામયસ્ય ભક્તાનાં કામાયાખિલ-કર્મણઃ ।
ન તુ ભૂતમયસ્યેતિ પુરુષત્વં ચ ખણ્ડિતમ્ ।
યદ્ એષ સર્વ-જીવાનાં પુરુષઃ પરમાશ્રયઃ

આન્તરેણ નિરુદ્ધેન મનસેત્ય્ એકતાનતા ।
જ્ઞાતું સ્યાન્ મહિમા શક્યો યદ્યપ્ય્ એભિર્ વિશેષણૈઃ ।
જ્ઞાતું તથાપિ નેશેઽસ્મીત્ય્ અચિન્ત્યૈશ્વર્યતોદિતા

જાનતા વાસુદેવાચ્ ચ બ્રહ્મતશ્ ચાધિકાધિકમ્ ।
માહાત્મ્યં કૃષ્ણ-ચન્દ્રસ્ય વિરિઞ્ચેન સમર્થિતમ્

અતો મન્વ્-અક્ષર-મનોર્ ધ્યાને સ્વાયમ્ભુવાગમે ।
ચત્વારો વાસુદેવાદ્યાઃ કૃષ્ણસ્યાવૃતિર્ ઈરિતાઃ

ક્રમાદિ-દીપિકાયાં ચ વસ્વ્-અક્ષર-મનોર્ વિધૌ ।
ગોકુલેશાવૃતિત્વેન વાસુદેવાદયો મતાઃ

નનુ શ્રૈષ્ઠ્યં મુકુન્દસ્ય બ્રહ્મતો યુજ્યતે કથમ્ ।
યદ્ બ્રહ્મ શ્રીભાગઅતોર્ ઐક્યમ્ એવ પ્રસિધ્યતે

પુરુષં પરમાત્મા ચ બ્રહ્મ ચ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
સ એકો ભગવાન્ એવ શાસ્ત્રેષુ બહુધોચ્યતે

તથા ચ સ્કાન્દે --
ભગવાન્ પરમાત્મેતિ પ્રોચ્યતેઽષ્ટાઙ્ગ-યોગિભિઃ ।
બ્રહ્મેત્ય્ ઉપનિષન્-નિષ્ઠૈર્ જ્ઞાનં ચ જ્ઞાન-યોગિભિઃ

શ્રી-પ્રથમે ચ (1.2.11) -
વદન્તિ તત્ તત્ત્વ-વિદસ્ તત્ત્વં યજ્ જ્ઞાનમ્ અદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે

ઇતિ ।
સત્યમ્ ઉક્તં શૃણુ તતસ્ તૃતીયે કાપિલં વચઃ

યથા (3.32.33) -
યથેન્દ્રિયૈઃ પૃથગ્-દ્વારૈર્ અર્થો બહુ-ગુણાશ્રયઃ ।
એકો નાનેયતે તદ્વદ્ ભગવાન્ શાસ્ત્ર-વર્ત્મભિઃ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
તત્ તત્ શ્રી-ભગવત્ય્ એવ સ્વરૂપં ભુવિ વિદ્યતે ।
ઉપાસનાનુસારેણ ભાતિ તત્-તદ્-ઉપાસકે

યથા રૂપ-રસાદીનાં ગુણાનામ્ આશ્રયઃ સદા ।
ક્ષીરાદિર્ એક એવાર્થો જ્ઞાયતે બહુધેન્દ્રિયૈઃ

દૃશા શુક્લો રસનયા મધુરો ભગવાંસ્ તથા ।
ઉપાસનાભિર્ બહુધા સ એકોઽપિ પ્રતીયતે

જિહ્વયૈવ યથા ગ્રાહ્યં માધુર્યં તસ્ય નાપરૈઃ ।
યથા ચક્ષુર્-આદીનિ ગૃહ્ણન્ત્ય્ અર્થં નિજં નિજમ્

તથાન્યા બાહ્ય-કરણ-સ્થાનીયોપાસનાખિલા ।
ભક્તિસ્ તુ ચેતઃ સ્થાનીયા તત્ તત્ સર્વાર્હ્ત-લાભતઃ

ઇતિ પ્રવર-શાસ્ત્રેષુ તસ્ય બ્રહ્મ-સ્વરૂપતઃ ।
માધુર્યાદિ-ગુણાધિક્યાત્ કૃષ્ણસ્ય શ્રેષ્ઠતોચ્યતે

તથા ચ શ્રી-દશમે (10.14.6-7)
તથાપિ ભૂમન્ મહિમા-ગુણસ્ય તે
વિબોદ્ધુમ્ અર્હત્ય્ અમલાન્તર્-આત્મભિઃ
અવિક્રિયા સ્વાનુભવાદ્ અરૂપતો
હ્ય્ અનન્ય-બોધ્યાત્મતયા ન ચાન્યથા

ગુણાત્મનસ્ તે ઽપિ ગુણાન્ વિમાતું;
હિતાવતીર્ણસ્ય ક ઈશિરે ઽસ્ય ।
કાલેન યૈર્ વા વિમિતાઃ સુકલ્પૈર્;
ભૂ-પાંશવઃ ખે મિહિકા દ્યુભાસઃ

ઇતિ ।
નનુ પ્રાકૃત-રૂપત્વાન્ મૃગ-તૃષ્ણોપમા-જુષામ્ ।
ગુણાનાં ગણના ન સ્યાદ્ ઇતિ કાત્ર વિચિત્રતા

મૈવં ગુણાનામ્ એતસ્ય પ્રાકૃતત્વં ન વિદ્યતે ।
તેષાં સ્વરૂપ-ભૂતત્વાત્ સુખરૂપત્વમ્ એવ હિ

તથા ચ બ્રહ્મ-તર્કે -
ગુણૈઃ સ્વરૂપ-ભૂતૈસ્ તુ ગુણ્ય્ અસૌ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
ન વિષ્ણોર્ ન ચ મુક્તાનાં ક્વાપિ ભિન્નો ગુણો મતઃ

શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (1.9.43)
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશે યત્ર ચ પ્રાકૃતા ગુણાઃ ।
સ શુદ્ધઃ સર્વ-શુદ્ધેભ્યઃ પુમાન્ આદ્યઃ પ્રસીદતુ

તથા ચ તત્રૈવ (6.5.79)
જ્ઞાન-શક્તિ-બલૈશ્વર્ય-વીર્ય-તેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ

પાદ્મે ચ (6.255.39-40) -
યોઽસૌ નિર્ગુણ ઇત્ય્ ઉક્તઃ શાસ્ત્રેષુ જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
પ્રાકૃતૈર્ હેય-સંયુક્તૈર્ ગુણૈર્ હીનત્વમ્ ઉચ્યતે

પ્રથમે ચ (1.16.30) --
એતે ચાન્યે ચ ભગવન્ નિત્યા યત્ર મહા-ગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

ઇતિ ।
અતઃ કૃષ્ણોઽપ્રાકૃતાનાં ગુણાનાં નિયુતાયુતૈઃ ।
વિશિષ્ટોઽયં મહાશક્તિઃ પૂર્ણાનન્દ-ઘનાકૃતિઃ

બ્રહ્મ-નિધર્મકં વસ્તુ નિર્વિશેષમ્ અમૂર્તિકમ્ ।
ઇતિ સૂર્યોપમસ્યાસ્ય કથ્યતે તત્ પ્રભોપમમ્

તથા ચ શ્રી-ગીતાસુ (14.26-27) -
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ અમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
સ બ્રહ્મ-ભાવમ્ આસાદ્ય લીલાવિગ્રહમ્ આશ્રયમ્ ।
માનાનન્દ-ઘનં પ્રેમ્ણા ભજેદ્ ઇત્ય્ અયમ્ આશ્રયઃ

ભક્તેર્ અવ્યભિચારાયાઃ પ્રેમ-સેવૈવ યત્ ફલમ્ ।
કેવલં બ્રહ્મ-ભાવસ્ તુ વિદ્વેષેણાપિ લભ્યતે

નનુ તે યાદવસ્યાસ્ય ભજનાદ્ બ્રહ્મતા કથમ્ ।
ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મણો હીતિ હિ યતોઽહં પુરસ્ તવ ॥
સ્થિતોઽયં વિવિધાનન્દ-પૂર્ણ-ચિદ્-ઘન-વિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મણશ્ ચિત્-સ્વરૂપસ્ય પ્રતિષ્ઠા પરમાશ્રયઃ ।
રવિસ્ તેજો-ઘનાકારઃ કરૌઘસ્ય યથા ભવેત્

અવ્યયેનામૃતેનેહ નિત્ય-મુક્તિર્ ઉદીર્યતે ।
શાશ્વતેન તુ ધર્મેણ ભગવદ્-ધર્મ ઉચ્યતે

ઐકાન્તિક-સુખેનાત્ર પ્રેમ-ભક્તિ-રસોત્સવઃ ।
યેન મોક્ષ-સુખસ્યાપિ તિરસ્કારો વિધીયતે

કિં ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ (5.40) -
યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગદ્-અણ્ડ-કોટિ-
કોટિષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકે -
નિષ્કલાદિ-સ્વરૂપં તત્ બ્રહ્માણ્ડાર્બુદ-કોટિષુ ।
વિભૂતિભિર્ ધરાદ્યાભિર્ ભિન્નં ભેદમ્ ઉપાગતમ્ ॥
સદા પ્રભાવ-યુક્તસ્ય બ્રહ્મ યસ્ય પ્રભા ભવેત્ ।
તં ગોવિન્દં ભજામીતિ પદ્યસ્યાર્થઃ સ્ફુટીકૃતઃ

નનુ ભોસ્ તવ ભાવોઽયં જ્ઞાત એવ મયા ધ્રુવમ્ ।
પરવ્યોમ-પતેઃ શૌરિર્ અવતારસ્ તયોચ્યતે

જન્માદિ-લીલા-પ્રાકટ્યાત્ અવતારતયાપ્ય્ અસૌ ।
પ્રોક્તો વિલાસ એવ સ્યાત્ સર્વોત્કર્ષાતિભૂમતઃ

યઃ પર-વ્યોમ-નાથઃ સ્યાદ્ અસમાનોર્ધ-વૈભવઃ ।
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-મહાતન્ત્ર-વર્ણિતોત્કર્ષ-સૌષ્ઠવઃ ।
લોક-સૃષ્ટેઃ પુરા બ્રાહ્મે કલ્પે યઃ પરમેષ્ઠિને ।
મહાવૈકુણ્ઠ-લોકસ્થં સ્વમ્ આત્માનમ્ અદર્શયત્

તથા હિ શ્રી-દ્વિતીય-સ્કન્ધે (2.9.9-16) --
તસ્મૈ સ્વ-લોકં ભગવાન્ સભાજિતઃ
સન્દર્શયામ્ આસ પરં ન યત્-પરમ્
વ્યપેત-સઙ્ક્લેશ-વિમોહ-સાધ્વસં
સ્વ-દૃષ્ટવદ્ભિર્ પુરુષૈર્ અભિષ્ટુતમ્

પ્રવર્તતે યત્ર રજસ્ તમસ્ તયોઃ
સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલ-વિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેર્
અનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ

શ્યામાવદાતાઃ શત-પત્ર-લોચનાઃ
પિશઙ્ગ-વસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્-બાહવ ઉન્મિષન્-મણિ-
પ્રવેક-નિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ ।
પ્રવાલ-વૈદૂર્ય-મૃણાલ-વર્ચસઃ
પરિસ્ફુરત્-કુણ્ડલ-મૌલિ-માલિનઃ

ભ્રાજિષ્ણુભિર્ યઃ પરિતો વિરાજતે
લસદ્-વિમાનાવલિભિર્ મહાત્મનામ્ ।
વિદ્યોતમાનઃ પ્રમદોત્તમાદ્યુભિઃ
સવિદ્યુદ્ અભ્રાવલિભિર્ યથા નભઃ

શ્રીર્ યત્ર રૂપિણ્ય્ ઉરુગાય-પાદયોઃ
કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ ।
પ્રેઙ્ખં શ્રિતા યા કુસુમાકરાનુગૈર્
વિગીયમાના પ્રિય-કર્મ ગાયતી

દદર્શ તત્રાખિલ-સાત્વતાં પતિં
શ્રિયઃ પતિં યજ્ઞ-પતિં જગત્-પતિમ્ ।
સુનન્દ-નન્દ-પ્રબલાર્હણાદિભિઃ
સ્વ-પાર્ષદાગ્રૈઃ પરિસેવિતં વિભુમ્ ॥
ભૃત્ય-પ્રસાદાભિમુખં દૃગ્-આસવં
પ્રસન્ન-હાસારુણ-લોચનાનનમ્ ।
કિરીટિનં કુણ્ડલિનં ચતુર્-ભુજં
પીતાંશુકં વક્ષસિ લક્ષિતં શ્રિયા ॥
અધ્યર્હણીયાસનમ્ આસ્થિતં પરં
વૃતં ચતુઃ-ષોડશ-પઞ્ચ-શક્તિભિઃ ।
યુક્તં ભગૈઃ સ્વૈર્ ઇતરત્ર ચાધ્રુવૈઃ
સ્વ એવ ધામન્ રમમાણમ્ ઈશ્વરમ્

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
યદ્ યતઃ પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં પદમ્ અન્યન્ ન હિ ક્વચિત્ ।
સઙ્ક્લેશાઃ પઞ્ચવિદ્યાદ્યા વિમોહો નિર્વિવેકતા ॥
સાધ્વસં પાતતો ભીતિર્ ન સન્ત્ય્ એતાનિ યત્ર તમ્ ।
સ્વ-દૃષ્ટમ્ આત્મનઃ સાક્ષાત્ કારસ્ તદ્વદ્ભિર્ ઈડિતમ્

રજસ્ તમશ્ ચ નો યત્ર સત્ત્વં સધ્ર્યક્ તયોર્ ન ચ ।
ગુણા યત્ર પ્રકૃતિજા ન સત્નીતિ પ્રદર્શિતમ્ ॥
ન કાલ-વિક્રમો યત્ર સર્વ-વિધ્વંસ-કારિતા ।
પરં મૂલમ્ અનર્થાનાં યત્ર માયૈવ નાસ્તિ હિ ॥
અપરે તત્ર કિમ્ ઉત વિકારા મહદ્-આદયઃ ।
અતો વૈકુણ્ઠ-લોકસ્ય કથિતા નિત્ય-સિદ્ધતા

હરેર્ અનુવ્રતા યત્ર શ્યામારુણ-હરિત્-સિતાઃ ।
તત્-તદ્-વર્ણમ્ ઉપાસ્યેશં તત્-સારૂપ્યમ્ ઉપાગતાઃ ।
અથવા નિત્ય-સિદ્ધત્વાત્ તદ્-રુચામ્ અપ્ય્ અનાદિતા

શ્રીઃ સમ્પદ્-રૂપિણી મૂર્તા યત્ર પદ્માંશ-સમ્ભવા ।
માનં સેવાં રચયતિ વિવિધાભિર્ વિભૂતિભિઃ ॥
કુસુમાકાર-શબ્દેન ઋતૂનામ્ અધિપો મતઃ ।
તેન તસ્યાનુગૈર્ ગ્રીષ્મ-વર્ષાદ્યૈર્ ઋતુભિશ્ ચ યા ॥
વિશેષાદ્ ગીયમાનાપિ પ્રિયકર્મૈવ ગાયતી ।
શત્રન્તેન પદેનાત્ર તિઙ્-અન્તા લક્ષિતા ક્રિયા

તત્રેશ્વરં દદર્શાસૌ કથમ્ભૂતં દૃગ્-આસવમ્ ।
સાન્દ્રાનન્દૈર્ દૃશાં સુષ્ઠુ માદકત્વાત્ સ આસવઃ

પીતાંશુક-પદેનાસ્ય ધ્વન્યતે શ્યામ-વર્ણતા

અધ્યર્હણીય-શબ્દેન મહા-યોગાખ્ય-પીઠકમ્ ।
શ્રી-પાદ્મોત્તર-ખણ્ડોક્તમ્ અત્રૈવાગ્રે પ્રવક્ષ્યતે

ચતસ્રો હ્લાદિની-કીર્તિ-કરુણા-તુષ્ટયઃ સ્મૃતાઃ ।
શક્તયઃ ષોડશાત્રૈવ પૂર્યમ્ એવ પ્રદર્શિતાઃ

વિદ્યાયાઃ પઞ્ચ-પર્વાણિ સાઙ્ખ્યાદીન્ય્ અત્ર પઞ્ચ ચ

તાનિ પઞ્ચરાત્રે --
સાઙ્ખ્ય-યોગૌ તુ વૈરાગ્યં તપો ભક્તિશ્ ચ કેશવે ।
પઞ્ચ-પર્વેતિ વિદ્યેયં યયા વિદ્વાન્ હરિં વિશેત્

ઇતિ ।
ઇત્ય્ એતાભિર્ વૃતં પઞ્ચ-વિંશત્યા શક્તિભિઃ સદા ।
ભગૈર્ ઐશ્વર્ય-ધર્માદ્યૈઃ સ્વૈર-સાધારણોદયૈઃ ॥
ઇતરત્ર વિરિઞ્ચ્ય્-આદાવ્ અધ્રુવૈર્ અસ્સ્થિરૈઃ કૃશૈઃ ।
સ્વ એવ ધામ્નિ વૈકુણ્ઠે રતિં વિદધતં સદા ।
કિં વા સ્વરૂપ-ભૂતત્વાત્ શ્રિયસ્ તસ્યાઃ સ્વધામતા

તથા ચ ભાર્ગવ-તન્ત્રે -
શક્તિ-શક્તિમતોશ્ ચાપિ ન વિભેદઃ કથઞ્ચન ।
અવિભિન્નાપિ સ્વેચ્છાદિ-શબ્દૈર્ અપિ વિભાષ્યતે ॥
ઇતિ

કિં ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે (6.255.57-64)
પ્રધાન-પરમ-વ્યોમ્નોર્ અન્તરે વિરજા નદી ।
વેદાઙ્ગસ્વેદજનિત-તોયૈઃ પ્રસ્રાવિતા શુભા

તસ્યાઃ પારે પર-વ્યોમ્નિ ત્રિપાદ્-ભૂતં સનાતનમ્ ।
અમૃતં શાશ્વતં નિત્યમ્ અનન્તં પરં પદમ્ ॥
શુદ્ધ-સત્ત્વ-મયં દિવ્યમ્ અક્ષરં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥
અનેક-કોટિ-સૂર્યાગ્નિ-તુલ્ય-વર્ચસમ્ અવ્યયમ્ ॥
સર્વ-વેદમયં શુભ્રં સર્વ-પ્રલય-વર્જિતમ્ ।
હિરણ્મયં મોક્ષપદં બ્રહ્માનન્દ-સુખાહ્વયમ્ ॥
સમાનાધિક્ય-રહિતમ્ આદ્ય્-અન્ત-રહિતં શુભમ્ ॥
તેજસાત્ય્-અદ્ભુતં રમ્યં નિત્યમ્ આનન્દ-સાગરમ્ ।
એવમ્ આદિ-ગુણોપેતં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
ન તદ્ ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં હરેઃ

તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં ધામ શાશ્વતં નિત્યમ્ અચ્યુતમ્ ।
ન હિ વર્ણયિતું શક્યં કલ્પ-કોટિ-શતૈર્ અપિ

તત્રૈવાગ્રે (6.256.9-21) -
શ્રી-શાર્ઙ્ગિ-ભક્તિ-સેવૈક-રસભોગ-વિવર્ધિતાઃ ।
મહાત્મનો મહાભાગા ભગવત્-પાદ-સેવકાઃ

તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં ધામ યાન્તિ પ્રેમ-સુખ-પ્રદમ્ ।
નાના-જનપદાકીર્ણં વૈકુણ્ઠં તદ્ ધરેઃ પદમ્ ।
પ્રકારૈશ્ ચ વિમાનૈશ્ ચ સૌધૈ રત્નમયૈર્ વૃતમ્

તન્ મધ્યે નગરી દિવ્યા સાયોન્ધ્યેતિ પ્રકીર્તિતા ।
મણિ-કાઞ્ચન-ચિત્રાઢ્ય-પ્રાકારૈસ્ તોરણૈર્ વૃતા ।
ચતુર્દ્વાર-સમાયુક્તા રત્ન-ગોપુર-સંવૃતા

ચણ્ડાદિ-દ્વાર-પાલૈશ્ ચ કુમુદાદ્યૈઃ સુરક્ષિતા ।
ચણ્ડ-પ્રચણ્ડૌ પ્રાગ્-દ્વારે યામ્યે ભદ્ર-સુભદ્રકૌ ।
વારુણ્યાં જય-વિજયૌ સૌમ્યે ધાતૃ-વિધાતરૌ

કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ ચ પુણ્ડરીકોઽથ વામનઃ ।
શઙ્કુ-કર્ણઃ સર્વ-નેત્રઃ સુમુખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
એતે દિક્-પતયઃ પ્રોક્તાઃ પૂર્યામ્ અત્ર શુભાનને

કોટિ-વૈશ્વાનર-પ્રખ્ય-ગૃહ-પઙ્ક્તિર્ભિર્ આવૃતા ।
આરૂઢ-યૌવનૈર્ નિત્યૈર્ દિવ્ય-નારી-નરૈર્ યુતા

અન્તઃપુરસ્ તુ દેવસ્ય મધ્યે પૂર્યા મનોહરમ્ ।
મણિ-પ્રાકાર-સંયુક્તં વર-તોરણ-શોભિતમ્ ।
વિમાનૈર્ ગૃહમુખ્યૈશ્ ચ પ્રાસાદૈર્ બહુભિર્ વૃતમ્ ।
દિવ્યાપસરોગણૈઃ સ્ત્રીભિઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્

મધ્યે તુ મણ્ડપં દિવ્યં રાજસ્થાનં મહોત્સવમ્ ।
માણિક્ય-સ્તમ્ભ-સહસ્ર-જુષ્ટં રત્ન-મયં શુભમ્ ।
નિત્ય-મુક્તૈઃ સમાકીર્ણં સામ-ગાનોપશોભિતમ્

મધ્યે સિંહાસનં રમ્યં સર્વ-વેદ-મયં શુભમ્ ।
ધર્માદિદૈવતૈર્ નિત્યૈર્ વૃતં વેદમયાત્મકૈઃ ।
ધર્મ-જ્ઞાન-મહૈશ્વર્ય-વૈરાગ્યૈઃ પાદ-વિગ્રહૈઃ

તત્રૈવ (6.256.23-54) -
વસન્તિ મધ્યમે તત્ર વહ્નિ-સૂર્ય-સુધાંશવઃ ।
કૂર્મશ્ ચ નાગરાજશ્ ચ વૈનતેયસ્ ત્રયીશ્વરઃ ॥
છન્દાંસિ સર્વ-મન્ત્રાશ્ ચ પીઠ-રૂપત્વમ્ આસ્થિતાઃ ।
સર્વાક્ષરમયં દિવ્યં યોગ-પીઠમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

તન્-મધ્યેઽષ્ટ-દલં પદ્મમ્ ઉદયાર્ક-સમ-પ્રભમ્ ।
તન્-મધ્યે કર્ણિકાયાં તુ સાવિત્ર્યાં શુભ-દર્શને ।
ઈશ્વર્યા સહ દેવેશસ્ તત્રાસીનઃ પરઃ પુમાન્

ઇન્દીવર-દલ-શ્યામં સૂર્ય-કોટિ-સમ-પ્રભઃ ।
યુવા કુમારઃ સ્નિગ્ધાઙ્ગઃ કોમલાવયવૈર્ યુતઃ

ફુલ્લ-રક્તામ્બુજ-નિભ-કોમલાઙ્ઘ્રિ-કરાબ્જવાન્ ।
પ્રબુદ્ધ-પુણ્ડરીકાક્ષઃ સુભ્રૂ-લતાયુગાઙ્કિતઃ

સુનાસઃ સુકપોલાઢ્યઃ સુશોભ-મુખ-પઙ્કજઃ ।
મુક્તાફલાભદસ્તાઢ્યઃ સુસ્મિતાધર-વિદ્રુમઃ

પરિપૂર્ણેન્દુ-સઙ્કાશ-સુસ્મિતાનન-પઙ્કજઃ ।
તરુણાદિત્ય-વર્ણાભ્યાં કુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતઃ

સુસ્નિગ્ધ-નીલ-કુટિલ-કુન્તલૈર્ ઉપશોભિતઃ ।
મન્દાર-પારિજાતાઢ્યઃ -કવરી-કૃત-કેશવાન્

પ્રાતર્ ઉદ્યત્-સહસ્રાંશુ-નિભ-કૌસ્તુભ-શોભિતઃ ।
હાર-સ્વર્ણ-સ્રગાસક્ત-કમ્બુ-ગ્રીવ-વિરાજિતઃ

સિંહ-સ્કન્ધ-નિભૈઃ પ્રોચ્ચૈઃ પીનૈર્ અંસૈર્ વિરાજિતઃ ।
પીન-વૃત્તાયત-ભુજૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઉપશોભિતઃ

અઙ્ગુલીયૈશ્ ચ કટકૈઃ કેયૂરૈર્ ઉપશોભિતઃ ।
બાલાર્ક-કોટિ-સઙ્કાશૈઃ કૌસ્તુભાદ્યૈઃ સુભૂષણૈઃ ।
વિરાજિત-મહા-વક્ષા વન-માલા-વિભૂષિતઃ

વિધાતુર્ જનન-સ્થાન-નાભિ-પઙ્કજ-શોભિતઃ ।
બાલાતપ-નિભ-શ્લક્ષ્ણ-પીત-વસ્ત્ર-સમન્વિતઃ

નાના-રત્ન-વિચિત્રાઙ્ઘ્રિ-કટકાભ્યાં વિરાજિતઃ ।
સજ્યોત્સ્ન-ચન્દ્ર-પ્રતિમ-નખ-પઙ્ક્તિભિર્ આવૃતઃ

કોટિ-કન્દર્પ-લાવણ્યઃ સૌન્દર્ય-નિધિર્ અચ્યુતઃ ।
દિવ્ય-ચન્દન-લિપ્તાઙ્ગો વન-માલા-વિભૂષિતઃ ॥
શઙ્ખ-ચક્ર-ગૃહીતાભ્યામ્ ઉદ્બાહુભ્યાં વિરાજિતઃ ।
વરદાભય-હસ્તાભ્યામ્ ઇતરાભ્યાં તથૈવ ચ

વામાઙ્ક-સંસ્થિતા દેવી મહા-લક્ષ્મીર્ મહેશ્વરી ।
હિરણ્ય-વર્ણા હરિણી સુવર્ણ-રજત-સ્રજા

સર્વ-લક્ષણ-સમ્પન્ના યૌવનારમ્ભ-વિગ્રહા ।
રત્ન-કુણ્ડલ-સંયુક્તા નીલાકુઞ્ચિત-શીર્ષજા

દિવ્ય-ચન્દન-લિપ્તાઙ્ગી દિવ્ય-પુષ્પોપશોભિતા ।
મન્દાર-કેતકી-જાતી-પુષ્પાઞ્ચિત-સુકુન્તલા

સુભ્રૂઃ સુનાસા સુશ્રોણી પીનોન્નત-પયોધરા ।
પરિપૂર્ણેન્દુ-સઙ્કાશ-સુસ્મિતાનન-પઙ્કજા

તરુણાદિત્ય-વર્ણાભ્યાં કુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતા ।
તપ્ત-કાઞ્ચન-વર્ણાભા તપ્ત-કાઞ્ચન-ભૂષણા

હસ્તૈશ્ ચતુર્ભિઃ સંયુક્તા કનકામ્બુજ-ભૂષિતા ।
નાના-રત્ન-વિચિત્રાઢ્ય-કનકામ્બુજ-માલયા ।
હાર-કેયૂર-કટકૈર્ અઙ્ગુરીયૈશ્ ચ ભૂષિતા

ભુજ-યુગ્મ-ધૃતોદગ્ર-પદ્મ-યુગ્મ-વિરાજિતા ।
ગૃહીત-માતુલુઙ્ગાખ્ય-જામ્બૂનદ-કરાઞ્ચિતા

એવં નિત્યાનપાયિન્યા મહાલક્ષ્મ્યા મહેશ્વરઃ ।
મોદતે પરમ-વ્યોમ્નિ શાશ્વતે સર્વદા પ્રભુઃ

પાર્શ્વયોર્ અવની-લીલે સમાસીને શુભાનને ।
અષ્ટ-દિક્ષુ દલાગ્રેષુ વિમલાદ્યાશ્ ચ શક્તયઃ

વિમલોત્કર્ષિણી જ્ઞાના ક્રિયા યોગા તથૈવ ચ ।
પ્રહ્વી સત્યા તથેશાના મહિષ્યઃ પરમાત્મનઃ ॥
ગૃહીત્વા ચામરાન્ દિવ્યાન્ સુધાકર-સમ-પ્રભાન્ ।
સર્વ-લક્ષણ-સમ્પન્ના મોદન્તે પતિમ્ અચ્યુતમ્

દિવ્યાપ્સરોગણાઃ પઞ્ચ-શત-સઙ્ખ્યાશ્ ચ યોષિતઃ ।
અન્તઃપુર-નિવાસિન્યઃ સર્વાભરણ-ભૂષિતાઃ ॥
પદ્મ-હસ્તાશ્ ચ તાઃ સર્વાઃ કોટિ-વૈશ્વાનર-પ્રભાઃ ।
સર્વ-લક્ષણ-સમ્પન્નાઃ શીતાંશુ-સદૃશાનનાઃ ।
તાભિઃ પરિવૃતો રાજા શુશુભે પરમઃ પુમાન્

અનન્ત-વિહગાધીશ-સેનાન્ય્-આદ્યૈઃ સુરેશ્વરૈઃ ।
અન્યૈઃ પરિજનૈર્ નિત્યૈર્ મુક્તૈશ્ ચ પરિસંવૃતઃ ।
મોદતે રમયા સાર્ધં ભોગૈશ્વર્યૈઃ પરઃ પુમાન્

અત્ર કારિકાઃ -
અર્થતઃ શબ્દતશ્ ચાત્ર યત્ પુનઃ પુનર્ ઉચ્યતે ।
તદ્-અસમ્ભાય-વસ્તુત્વાત્ પ્રતીત્યૈ હેતુવાદિનામ્

શ્રીશ-નિશ્વાસ-રૂપાણાં વેદાનાં તત્ર મૂર્તતા ।
તતસ્ તદ્-અઙ્ગતો જાતાઃ સ્વેદાઃ પરમ-પાવનાઃ

ત્રિપાદ્-વિભૂતેર્ ધામત્વાત્ ત્રિપાદ્ભૂતં તુ તત્ પદમ્ ।
વિભૂતિર્ માયિકી સર્વા પ્રોક્તા પાદાત્મિકા યતઃ

અમૃતં સુષ્ઠુ મધુરં શાશ્વતસ્ તુ મુહુર્ નવમ્ ।
શુદ્ધ-સત્ત્વસ્ તુ તત્ પ્રોક્તં સત્ત્વમ્ અપ્રાકૃતં તુ તત્ ।
નિત્યાક્ષરાદિ-શબ્દૈસ્ તુ ષડ્-ભાવ-પરિવર્જનમ્

કિં ચાનુત્થાપિતાનામ્ અપિ કારિકાઃ -
આદ્યમ્ આવરણં દિક્ષુ પૂર્વાદિષુ કિલાષ્ટસુ ।
વ્યૂહૈર્ લક્ષ્મ્યાદિ-સહિતૈર્ વાસુદેવાદિભિર્ મતમ્

પૂર્યો લક્ષ્મ્યાઃ સરસ્વત્યા રતેઃ કાન્તેર્ અનુક્રમાત્ ।
વિદિક્ષુ પરમ-વ્યોમ્ન આગ્નેય્યાદિષુ કીર્તિતાઃ

કેશવાદ્યૈર્ ઇહ ચતુર્વિંશત્યા તુ દ્વિતીયકમ્ ।
અષ્ટાસુ કિલ કાષ્ઠાસુ તેષાં જ્ઞેયં ત્રયં ત્રયમ્

દશભિર્ મત્સ્ય-કૂર્માદ્યૈર્ દશ-દિક્ષુ તૃતીયકમ્

સત્યાચ્યુતાનન્ત-દુર્ગા-વિષ્વક્સેન-ગજાનનૈઃ ।
શઙ્ખ-પદ્મ-નિધિભ્યાં ચ તુર્યમ્ અષ્ટાસુ દિક્ષ્વ્ ઇદમ્

ઋગ્-વેદાદિ-ચતુષ્કેણ સાવિત્ર્યા ગરુડેન ચ ।
તથાધર્મ-સખાભ્યાં ચ પઞ્ચમં પૂર્વવન્ મતમ્

શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ-ખડ્ગ-શાર્ઙ્ગ-હલૈસ્ તથા ।
મૂષલેણ ચ ષષ્ઠં સ્યાદ્ ઇન્દ્રાદ્યૈ સપ્તમં તથા

સાધ્યા મરુદ્-ગણૈસ્ ચૈવ વિશ્વદેવાસ્ તથૈવ ચ ।
નિત્યાઃ સર્વે પરે ધામ્નિ યે ચાન્યે ત્રિદિવૌકસઃ ।
તે વૈ પ્રાકૃતનાકેઽસ્મિન્ ન નિત્યાસ્ ત્રિદિવેશ્વરાઃ

વાસુદેવાદિ-મૂર્તીનાં સપ્તતેસ્ તુ ચતુર્યુજઃ ।
લોકાસ્ તુ તાવત્-સઙ્ખ્યાકાઃ પરે ધામ્નિ ચકાસતિ

ત્રિષુ પુંસોઽવતારેષુ રુદ્રાત્ પદ્મભવાત્ તથા ।
ભૃગ્વાદિકૃતનિર્ધારાદ્ વિષ્ણુર્ એવ મહત્તમઃ ॥
કિં પુનઃ પુરુષસ્ તત્ર વાસુદેવોઽત્ર કિન્તરામ્ ।
તત્રાપિ કિન્તમાં સોઽયં મહા-વૈકુણ્ઠનાયકઃ

સદાશિવાખ્યો યઃ શમ્ભુઃ સ ચૈશાન્યાવૃતિર્ મતા

અતો બ્રુવેઽનયોઃ પ્રાયો વૈલક્ષણ્યં દ્વયોર્ ન હિ ।
દીપોત્થ-દીપ-તુલ્યત્વાત્ સ્યાદ્ વિલાસ-વિલાસિનોઃ

મૈવં વાદીર્ મહાવાદિન્ અધુના ત્વમ્ અપેશલઃ ।
ગહનૈશ્વર્ય-વિજ્ઞાન-રસાસ્વાદયોર્ અસિ

સર્વ-વેદાન્તતઃ સારં વેદ-કલ્પતરોઃ ફલમ્ ।
શ્રી-ભાગવતમ્ એવાત્ર પ્રમાણં સર્વતો વરમ્

તથા હિ શ્રી-તૃતીયે (3.2.21)
સ્વયં ત્વ્ અસામ્યાતિશયસ્ ત્ર્યધીશઃ
સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્ય્-આપ્ત-સમસ્ત-કામઃ ।
બલિં હરદ્ભિશ્ ચિર-લોક-પાલૈઃ
કિરીટ-કોટ્ય્-એડિત-પાદ-પીઠઃ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
વિદ્યેતે નાન્યસામ્યાતિશયૌ યત્રેતિ વિગ્રહે ।
સર્વેભ્યસ્ તત્-સ્વરૂપેભ્યઃ કૃષ્ણોત્કર્ષ-નિરૂપણાત્ ।
આધિક્યં પરમ-વ્યોમ-નાથાદ્ અપ્ય્ અસ્ય દર્શિતમ્

સ્વયં-પદેન ચાસ્યાન્ય-નૈરપેક્ષમ્ ઉદીરિતમ્

રામોઽપ્ય્ અધિક-સામ્યાભ્યાં મુક્ત-ધામેત્ય્ અવાદિ યત્ ।
તત્ર સ્વયં-પદાભાવાત્ કૃષેએનૈક્યેન તસ્ય તત્ ।
નર-લીલાદિ-સાધર્મ્યાત્ પ્રેષ્ઠં રૂપં તદ્ અસ્ય યત્

તથા હિ બ્રહ્માણ્ડે શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ -
અન્તરઙ્ગ-સ્વરૂપા મે મત્સ્ય-કૂર્માદયસ્ ત્વ્ અમી ।
સર્વાત્મનાયમ્ અત્રાપિ શ્રીમદ્-દશરથાત્મજઃ

ઇતિ ।
સ્વયં ત્વ્ અસામ્યાતિશયઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
ઇત્ય્ અસ્ય પરમૈશ્વર્ય-વિશેષસ્યાનુવર્ણને ।
પદસ્ય સ્વયમ્ ઇત્ય્ અસ્ય દ્વિરુક્તિર્ બોધયત્ય્ અસૌ ।
કૃષ્ણસ્યાન્ય-સ્વરૂપૈક્યાત્ આધિક્યં નેતિ સર્વથા

ત્ર્ય્-અધીશ ઇતિ ગોલોક-મથુરા-દ્વારકાભિધમ્ ।
યત્ પદ-ત્રિતયં તસ્ય સોઽધિપત્વાદ્ અધીશ્વરઃ ।
પ્રકૃતીશ-વિરાડ્-અન્તર્યામિ-ક્ષીરાબ્ધિ-શાયિનામ્ ।
ત્રયાણામ્ ઉપરીશોઽયં ત્ર્ય્-અધીશ ઇતિ વા સ્મૃતઃ

સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્યા તત્રાપિ પ્રાપ્ત-સર્વ-સમીહિતઃ ।
સ્વેનાત્મના સ્વયા વાઙ્-ભૂતયા શક્તિ-વર્યયા ।
રાજતીતિ સ્વરાટ્ તસ્ય ભાવઃ સ્વારાજ્યમ્ ઉચ્યતે ॥
તદ્ એવ લક્ષ્મીઃ સર્વાતિશાયિની સમ્પદ્ એતયા ।
આપ્તાઃ સમસ્તાઃ કામા યં કામાઃ પ્રેષ્ઠાર્થ-સિદ્ધયઃ

ચિરેતિ તુ ચિરાયુષ્કા લોકપાઃ પદ્મજાદયઃ ।
તેષાં કિરીટ-કોટીભિર્ મુકુટાનાં શતાર્બુધૈઃ ।
ઈડિતે સંસ્તુતે પાદ-પીઠે યસ્યેતિ વિગ્રહઃ

હીરાદિ-રત્ન-મુકુટૈઃ પાદ-પીટાભિઘટનાત્ ।
જનિતેન સ્વનૌઘેન બાઢમ્ ઉત્પ્રેક્ષિતા સ્તુતિઃ

સ્વ-સ્વ-કર્મણ્ય્ અવસ્થિત્યા તૈસ્ તૈર્ બ્રહ્માદિ-લોકપૈઃ ।
આજ્ઞાપાલનમ્ એવાસ્ય બલેર્ હરણમ્ ઉચ્યતે

અથાત્ર પ્રક્રિયા ખ્યાતા પરુઆણ્ય્ એષા વિલિખ્યતે

બ્રહ્માણ્ડાનામ્ અનન્તાનાં પ્રાયો નાનાવિધાત્મનામ્ ।
વૃન્દાનિ ભગવચ્-છક્તૌ વિચિત્રાણિ ચકાસતિ

શત-કોટિ-પ્રમાણાનિ યોજનાનાં તુ કાનિચિત્ ।
અજાણ્ડાનિ વિરાજન્તે શક્તિ-વૈચિત્ર્યતો હરેઃ

કાનિચિચ્ ચ નિખર્વેણ તેષાં પદ્માયુતેન ચ ।
તત્-પરાર્ધ-શતેનાપિ વિસ્તૃતાનિ તુ કાનિચિત્

મધ્યે તેષામ્ અજાણ્ડેષુ કેષુચિદ્ વિંશતિઃ કૃતા ।
ભુવનાનાં ચ પઞ્ચાશત્ કુત્રચિત્ સપતતિસ્ તથા ।
શતં સહસ્રમ્ અયુતં લક્ષં ક્વચન રાજતિ

બ્રહ્માદ્યા લોકપાસ્ તેષુ નાના-રૂપાશ્ ચકાસતિ ।
પરમર્ધિ-સહસ્રેણ સેવ્યમાનાઃ સમન્તતઃ ॥
ક્વચિદ્ ઇન્દ્રાદયસ્ તેષુ મહાકલ્પ-શતાયુષઃ ।
મહાકલ્પ-પરાર્ધાયુર્-ભાજો બ્રહ્માદયસ્ તથા

તે તે બ્રહ્મ-સુરેશાદ્યાઃ કથિતાશ્ ચિરલોકપાઃ ।
સ્તુતાઙ્ઘ્રિ-પીઠઃ કૃષ્ણોઽયં તેષાં મુકુટ-કોટિભિઃ

એકદા દ્વારકા-પુર્યાં સુધર્માયાં મુરાન્તકે ।
વિરાજતિ તમ્ આગત્ય દ્વારાધ્યક્ષો ન્યવેદયત્ ।
દિદૃક્ષ્ર્ દેવ-પાદાબ્જં બ્રહ્મા દ્વારેઽવતિષ્ઠતે

આગતઃ કતમો બ્રહ્મા દ્વારીતિ પરિપૃચ્છ તમ્ ।
ઇત્ય્ અચ્યુત-ગિરં શૃણ્વન્ એત્ય દ્વારાધિપઃ પુનઃ ॥
પૃષ્ટ્વા બ્રહ્માનમ્ આગત્ય કૃષ્ણાગ્રે ચ તમ્ અબ્રવીત્ ।
આગતઃ સનકાદીનાં જનકશ્ ચતુરાનનઃ

આનયેતિ હરેર્ વાચા તેન બ્રહ્મા પ્રવેશિતઃ ।
પ્રણમન્ દણ્ડવત્ પૃષ્ટઃ કૃષ્ણેન કિમ્ ઇહાગતઃ ।
ત્વમ્ ઇતિ પ્રાહ તં બ્રહ્મા દેવાગમન-કારણમ્ ।
વક્ષ્યે પશ્ચાદ્ યદાત્થાદ્ય બ્રહ્મા કરમ ઇત્ય્ અદઃ ।
જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ તન્ નાથ બ્રહ્મા નાન્યોઽસ્તિ મદ્ યતઃ

અથ સ્મિત્વા મુકુન્દેન દ્વારવત્યાં દ્રુતં તદા ।
સ્મૃત્વા બ્રહ્માણ્ડ-કોટિભ્યો લોક-પાલાઃ સમાગતાઃ ।
અષ્ટવક્રાશ્ ચતુઃષષ્ઠિ-વક્ત્રાઃ શત-મુખાસ્ તથા ।
સહસ્ર-વક્ત્રા લક્ષાસ્યાઃ કોટિ-વક્ત્રા વિરિઞ્ચયઃ ।
રુદ્રાશ્ ચ વિંશતિ-મુખાસ્ તથા પઞ્ચાશદ્-આનનાઃ ।
શત-વક્ત્રાઃ સહસ્રાસ્યા લક્ષ-બાહુ-શિરો-ભૃતઃ ॥
પુરન્દરાશ્ ચ લક્ષાલક્ષા નિયુતાક્ષાસ્ તથાપરે ।
અપરે લોક-પાલાશ્ ચ વિવિધાકૃતિ-ભૂષણાઃ ॥
કૃષ્ણસ્ય પુરતઃ પ્રાપ્તાઃ પાદ-પીઠમ્ અવાનમન્ ।
તાન્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાત્ તસ્મિન્ ઉન્મમાદ ચતુર્મુખઃ

કિં ચ -
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે પ્રોક્તં સર્વે બ્રહ્માણ્ડ-મણ્ડલાઃ ।
દેશતો જીવતશ્ ચાપિ તુલ્ય-રૂપ ભવન્ત્ય્ અમી

તથા હિ -
એક-રૂપાસ્ તથૈવાણ્ડાઃ સર્વ એવ નરેશ્વર ।
તુલ્ય-દેશ-વિભાગાશ્ ચ તુલ્યજન્તવ એવ ચ

ઇતિ ।
વિરોધેઽત્ર સમુત્પન્ને સમાધાનં વિધીયતે

યતઃ શ્રી-કૌર્મે -
વિરોધો વાક્યયોર્ યત્ર નાપ્રામાણ્યં તદ્ ઇષ્યતે ।
યથાવિરુદ્ધતા ચ સ્યાત્ તથાર્થઃ કલ્પ્યતે તયોઃ

ઇતિ ।
યુગપત્ સકલાણ્ડાનિ જાતુ સંહરતે હરિઃ

તથા હિ શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે (1.77.9) -
અનન્તાનિ તવોક્તાનિ યાન્ય્ અણ્ડાનિ મયા પુરા ।
સર્વાણિ તાનિ સંહૃત્ય સમ-કાલં જગત્-પતિઃ ।
પ્રકૃતૌ તિષ્ઠતિ તદા સા રાત્રિસ્ તસ્ય કીર્તિતા

ઇતિ ।
અતઃ સંહૃત્ય સર્વાણિ પુનર્ અણ્ડાન્ય્ અસૌ સૃજન્ ।
વિષમાણિ સૃજેજ્ જાતુ કદાચિચ્ ચ સમાન્ય્ અપિ

ઇત્ય્ ઔપોદ્ઘાતિકં પ્રોચ્ય પ્રકૃતં પરિલિખ્યતે

કિં ચ તત્રૈવ (3.2.12) -
યન્ મર્ત્ય-લીલૌપયિકં સ્વ-યોગ-
માયા-બલં દર્શયતા ગૃહીતમ્ ।
વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ સૌભગર્દ્ધેઃ
પરં પદં ભૂષણ-ભૂષણાઙ્ગમ્

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
યદ્ બિમ્બં મર્ત્ય-લીલાનાં ભવેદ્ ઔપાયિકં પરમ્ ।
પૂર્વ-પદ્ય-સ્થિતં બિમ્બં યત્-પદેનાનુકૃષ્યતે

વિવિધાશ્ચર્ય-માધુર્ય-વીર્યૈશ્વર્યાદિ-સમ્ભવાત્ ।
સ્વસ્ય દેવાદિ-લીલાભ્યો મર્ત્ય-લીલા મનોહરાઃ

ધ્વન્યતે બિમ્બ-શબ્દેન સદ્-ગુણાવલિ-શાલિનામ્ ।
સકલ-સ્વ-સ્વ-રૂપાણાં મૂલત્વં તસ્ય સર્વથા

અતસ્ તદ્ એવ નિઃશેષ-ગુણ-રૂપાસ્પદત્વઃ ।
વિચિત્ર-નર-લીલાનામ્ અતિયોગ્યમ્ ઉદીર્યતે

સ્વયોગમાયા ચિચ્-છક્તિર્ બલં તસ્યાઃ સમર્થતા ।
એતદ્-દર્શયતા સાક્ષાત્-કુર્વતા પ્રકટીકૃતમ્ ॥
અહો મદીય-ચિચ્-છક્તેઃ પ્રભાવં પશ્યતાદ્ભુતમ્ ।
દિવ્યાતિદિવ્ય-લોકેષુ યદ્-ગન્ધોઽપિ ન સમ્ભવેત્ ।
તજ્-જગન્-મોહનં રૂપં યયાવિષ્કૃતમ્ ઈદૃશમ્ ।
સ્વ-યોગ-માયેત્ય્ આદ્યસ્ય ભાવોઽયમ્ ઇતિ ગમ્યતે

સ્વસ્યાત્મનોઽપિ પરમ-વ્યોમેશાદ્યાત્મ-દર્શિનઃ ।
વિસ્માપનં નઅવોદ્દામ-ચમત્કૃતિકરં પરમ્

સૌભગર્ધિર્ મહાશ્ચર્ય-સૌન્દર્ય-પરમાવધિઃ ।
તસ્યાઃ પરં પદં નિત્યોત્કર્ષ-સમ્પદ્-વરાસ્પદમ્

યત્ તુ કૌસ્તુભ-મીનેન્દ્ર-કુણ્ડલાદ્યં હિ ભૂષણમ્ ।
તસ્યાપિ ભૂષણાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અસ્યેતિ સતિ વિગ્રહે ।
તસ્ય શ્રી-વિગ્રહસ્યેદમ્ અસમોર્ધત્વમ્ ઈરિતમ્

સચ્-ચિદ્-આનન્દ-સાન્દ્રત્વાત્ દ્વયોર્ એવાવિશેષતઃ ।
ઔપચારિક એવાત્ર ભેદોઽયં દેહ-દેહિનોઃ

તથા ચ શ્રી-કૌર્મે -
દેહ-દેહિ-ભિદા ચાત્ર નેશ્વરે વિદ્યતે ક્વચિત્

ઇતિ ।
કિં ચ શ્રી-દશમે શ્રી-પુર-સ્ત્રીણામ્ ઉક્તૌ (10.44.14) -
ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપં
લાવણ્ય-સારમ્ અસમોર્ધમ્ અનન્ય-સિદ્ધમ્ ।
દૃગ્ભિઃ પિબન્ત્ય્ અનુસવાભિનવં દુરાપમ્
એકાન્ત-ધામ યશસઃ શ્રિય ઐશ્વરસ્ય

ઇતિ ।
તથા હિ શ્રી-બલદેવં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણોક્તૌ (10.15.8) -
ધન્યેયમ્ અદ્ય ધરણી તૃણ-વીરુધસ્ ત્વત્-
પાદ-સ્પૃશો દ્રુમલતાઃ કરજાભિમૃષ્ટાઃ ।
નદ્યોઽદ્રયઃ ખગ-મૃગાઃ સદયાવલોકૈર્
ગોપ્યોઽન્તરેણ ભુજયોર્ અપિ યત્-સ્પૃહા શ્રીઃ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ --
શ્રી-વૃન્દાવન-તદ્-વાસિ-માધુર્યોલ્લોલ-ચેતસા ।
તત્-સ્તવે હરિણારબ્ધે નિજોકર્ષાવસાયિનમ્ ।
તમ્ આલોચ્ય તતો રામમ્ અપદિશ્ય વ્યધાયિ સઃ

અતોઽત્ર નૈવ તાત્પર્યં રામોત્કર્ષાનુવર્ણને ।
સખ્ય-ભાવાત્ તદા રામે નર્મણૈવેદમ્ ઈરિતમ્

ભુજાન્તરં તુ વક્ષસ્ તે તેન ધન્યા વ્રજાઞ્ગનાઃ ।
યત્-સ્પૃહા વક્ષસે યસ્મૈ શ્રીર્ અપ્ય્ આચરતિ સ્પૃહામ્

યત્-સ્પૃહૈવ પરં તસ્યા ન તુ તત્-પ્રાપ્તિ-યોગ્યતા

સદા વક્ષઃ-સ્થલસ્થાપિ વૈકુણ્ટેશિતુર્ ઇન્દિરા ।
કૃષ્ણોરઃ-સ્પૃહયાસ્યૈવ રૂપં વિવૃણુતેઽધિકમ્

પૌરાણિકમ્ ઉપાખ્યાનમ્ અત્ર સઙ્ક્ષિપ્ય લિખ્યતે

શ્રીઃ પ્રેક્ષ્ય કૃષ્ણ-સૌન્દર્યં તત્ર લુબ્ધા તતસ્ તપઃ ।
કુર્વતીં પ્રાહ તાં કૃષ્ણઃ કિં તે તપસિ કારણમ્ ॥
વિજિહીર્ષે ત્વયા ગોષ્ઠે ગોપી-રૂપેતિ સાબ્રવીત્ ।
તદ્ દુર્લભમ્ ઇતિ પ્રોક્તા લક્ષ્મીસ્ તં પુનર્ અબ્રવીત્ ॥
સ્વર્ણ-રેખેવ તે નાથ વસ્તુમ્ ઇચ્છામિ વક્ષસિ ।
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ સા તસ્ય તદ્-રૂપા વક્ષસિ સ્થિતા

યથોક્તં શ્રી-દશમે નાગપત્નીભિઃ (10.16.36) -
યદ્-વાઞ્છયા શ્રીર્ લલનાચરત્ તપો
વિહાય કામાન્ સુચિરં ધૃત-વ્રતા

ઇતિ ।
નામ્નોઽપિ મહિમેતસ્ય સર્વતોઽધિક ઈર્યતે

યથા શ્રી-બ્રહ્માણ્ડે -
સહસ્ર-નામ્નાં પુણ્યાનાં ત્રિર્ આવૃત્ય તુ યત્ ફલમ્ ।
એકાવૃત્ત્યા તુ કૃષ્ણસ્ય નામૈકં તત્ પ્રયચ્છતિ

સ્કાન્દે ચ -
મધુર-મધુરમ્ એતન્ મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં
સકલ-નિગમ-વલ્લી-સત્-ફલં ચિત્-સ્વરૂપમ્ ।
સકૃદ્ અપિ પરિગીતં શ્રદ્ધયા હેલયા વા
ભૃગુ-વર નર-માત્રં તારયેત્ કૃષ્ણ-નામ ॥
ઇતિ

અતઃ સ્વયં-પદાદિભ્યો ભગવાન્ કૃષ્ણ એવ હિ ।
સ્વયં-રૂપ ઇતિ વ્યક્તં શ્રીમદ્-ભાગવતાદિષુ

યથોક્તં શ્રી-બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.1, 5.39)
ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
અનાદિર્ આદિર્ ગોવિન્દઃ સર્વ-કારણ-કારણમ્

રામાદિ-મૂર્તિષુ કલા-નિયમેન તિષ્ઠન્
નાનાવતારમ્ અકરોદ્ ભુવનેષુ કિન્તુ
કૃષ્ણઃ સ્વયં સમભવત્ પરમઃ પુમાન્ યો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

ઇતિ ।
તસ્માત્ પરમ-વૈકુણ્ઠ-નાથોઽપ્ય્ અસ્ય વિલાસકઃ

અતો મિલિત્વા શ્રુતિભિઃ સ્વ-સારો યઃ સ્તવઃ કૃતઃ ।
તત્ તાત્પર્ય-કૃતી કૃષ્ણમ્ એવ દેવર્ષિર્ આનમત્

નમસ્ તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાય ઇત્યાદિ

(10.87.46)
નન્વ્ એષ દ્વાપરસ્યાન્તે પ્રાદુર્ભૂતો યદૂદ્વહઃ ।
સ વૈકુણ્ઠેશ્વરોઽહાદિસ્ તદ્-વિલાસઃ કથં ભવેત્

મૈવમ્ અસ્યાદિ-શૂન્યસ્ય જન્મ-લીલાપ્ય્ અનાદિકા ।
સ્વચ્છન્દતો મુકુન્દેન પ્રાકટ્યં નીયતે મુહુઃ

તથા ચ શ્રી-તૃતીયે (3.2.15)
સ્વ-શાન્ત-રૂપેષ્વ્ ઇતરૈઃ સ્વ-રૂપૈર્
અભ્યર્દ્યમાનેષ્વ્ અનુકમ્પિતાત્મા ।
પરાવરેશો મહદ્-અંશ-યુક્તો
હ્ય્ અજો ઽપિ જાતો ભગવાન્ યથાગ્નિઃ

ઇતિ ।
અત્ર કારિકાઃ -
સ્વે ભક્તાઃ સ્વે ચ તે શાન્ત-રૂપાશ્ ચેત્ય્ અત્ર વિગ્રહઃ ।
શાન્તિસ્ તન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેઃ શાન્તાસ્ તન્-નિષ્ઠ-બુદ્ધયઃ

તેષુ સૂર-સુતાદ્યેષુ નન્દાદિષુ ચ સાધુષુ ।
ઇતરૈસ્ તદ્-વિરુદ્ધૈસ્ તુ કંસાદ્યૈર્ અસુરાદિભિઃ ॥
સ્વરૂપૈઃ સુષ્ઠ્વ્ અરૂપૈર્ ઇત્ય્ અરૂપત્વં વિરૂપતા ।
ઘોરાતિવિકટાકારૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ સ્ફુટમ્ ઈરિતઃ

અભ્યર્દ્યમાનેષ્વ્ અભિતઃ ક્રિયમાણમહારિત્ષુ ।
અનુકમ્પાયુતમનાઃ પરે માયાન્વયોજ્ઝિતાઃ ।
ગોલોકમુખ્યા અવરે માયિકાજાણ્ડ-મણ્ડલાઃ ।
પરેષામ્ અવરેષાં ચ તેષામ્ ઈશોઽધિનાયકઃ

સ્યુર્ મહાન્તોઽતિપરમ-મહત્તમતયા સ્મૃતાઃ ।
તે પરવ્યોમ-નાથશ્ ચ વ્યૂહાશ્ ચ વસુ-સઙ્ખ્યકાઃ

વાસુદેવાદયો વ્યૂહાઃ પરવ્યોમેશ્વરસ્ય યે ।
તેભ્યોઽપ્ય્ ઉત્કર્ષભાજોઽમી કૃષ્ણ-વ્યૂહાઃ સતાં મતાઃ ॥
ઇત્ય્ એતે પરમ-વ્યોમ-નાથ-વ્યૂહૈઃ સહૈકતામ્ ।
સ્વવિલાસૈર્ ઇહાભ્યેત્ય પ્રાદુર્ભાવમ્ ઉપાગતાઃ

અંશાસ્ તસ્યાવતારા યે પ્રસિદ્ધાઃ પુરુષાદયઃ ।
તથા શ્રી-જાનકી-નાથ-નૃષિંહ-ક્રોડ-વામનાઃ ।
નારાયણો નર-સખા હયશીર્ષાજિતાદયઃ

એભિર્ યુક્તઃ સદા યોગમ્ અવાપ્યયન્ અવસ્થિતઃ

અતો વૃન્દાવને તત્-તલ્-લીલા-પ્રકટતેક્ષતે

વૈકુણ્ઠેશ્વર-લીલાત્ર દર્શિતા યા વિરિઞ્ચયે ।
સેશ્વરાણામ્ અજાણ્ડાનાં કોટિર્ વૃન્દાવનેઽદ્ભુતા ।
સૈવ જ્ઞેયા યતઃ સ્વાંશ-દ્વારૈવાસૌ પ્રકાશિતા

વાસુદેવાદિ-લીલાસ્ તુ મથુરા દ્વારકાદિષુ ।
તત્-તદ્-રૂપૈર્ વ્રજાન્તસ્ તુ બાલ્યેહાભિશ્ ચ દર્શિતાઃ ।
યથા શ્રી-દામ્નિ તાર્ક્ષ્યત્વં પ્રાપ્તે સોઽપિ ચતુર્ભુજઃ ।
આદિત્યેષ્વ્ અથ લબ્ધેષુ બભૌ દ્વાદશભિર્ ભુજૈઃ

તથા સાઙ્કર્ષણી લીલા દૈત્ય-સંહારકાપિ ચ ।
મૂર્તયો માથુરે ભાન્તિ શ્રી-પ્રદ્યુમ્નીઅનિરુદ્ધયોઃ ।
યાઃ શ્રી-ગોપાલ-તાપન્યાં વારાહાદિષુ ચ શ્રુતઃ

એવં પુરુષ-લીલાનાં પ્રાકટ્યમ્ ઇહ માથુરે ।
અનન્ત-શાયિ-રૂપાભિઃ ક્રિયતે સુષ્ઠુ મૂર્તિભિઃ

યદા યદા ચ સા લીલા કૃષ્ણેન પ્રકટીકૃતા ।
ભવ્વેત્ તત્-તદ્-ઉપાખ્યાનં પુરાણેષ્વ્ ઇતિ વિશ્રુતમ્

યાનિ રામાદિ-રૂપાણિ પ્રાદુશ્ચક્રે સ્વકેલિષુ ।
તાન્ય્ આધિષ્ઠાન-રૂપેણ રાજન્તેઽદ્યાપિ માથુરે

ગો-પરાર્ધ-પયઃ-પૂરૈર્ જનિતઃ ક્ષીર-વારિધિઃ ।
મમન્થાજિતરૂપસ્ તં ગોપૈર્ દેવાસુરીકૃતૈઃ

અતેવ બ્રહ્માણ્ડે -
યો વૈકુણ્ઠે ચતુર્બાહુર્ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ
ય એવ શ્વેતદ્વીપેશો નરો નારાયણશ્ ચ યઃ ।
સ એવ વૃન્દાવન-ભૂ-વિહારી નન્દ-નન્દનઃ

એતસ્યૈવાપરેઽનન્તા અવતારા મનોહરાઃ ।
મહાગ્નેર્ ઇહ યદ્વત્ સ્યુર્ ઉલ્કાઃ શત-સહસ્રશઃ ।
તત્રૈવ લીના એકત્વં વ્રજેયુસ્ તે હરૌ તથા

ઇતિ ।
ઇતિ સિદ્ધા પ્રભોર્ અસ્ય મહદ્-અંશૈસ્ તુ યુક્તતા

અતેવ પુરાણાદૌ કેચિન્ નર-સખ્યાત્મતામ્ ।
મહેન્દ્રાનુજતાં કેચિત્ કેચિત્ ક્ષીરાબ્ધિ-શાયિતામ્ ।
સહસ્ર-શીર્ષતાં કેચિત્ કેચિદ્ વૈકુણ્ઠ-નાથતામ્ ।
બ્રૂયુઃ કૃષ્ણસ્ય મુનયસ્ તત્-તદ્-વૃત્તાન્ત-ગામિનઃ

ઉપોદ્ઘાતં સમાપ્યાથ પ્રકૃતં લિખ્યતે પુનઃ

અજો જન્મ-વિહીનોઽપિ જાતો જન્માવિરાચરત્

નન્વ્ એકસ્ય કિલાજત્વં જન્મિત્વં ચ વિરુધ્યતે ।
ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ભગવાન્ અચિન્ત્યૈશ્વર્ય-વૈભવઃ

તત્ર તત્ર યથા વહ્નિસ્ તેજો-રૂપેણ સન્ન્ અપિ ।
જાયતે મણિ-કાષ્ઠાદેર્ હેતું કઞ્ચિદ્ અવાપ્ય સઃ ॥
અનાદિમ્ એવ જન્માદિ-લીલામ્ એવ તથાદ્ભુતમ્ ।
હેતુના કેનચિત્ કૃષ્ણઃ પ્રાદુષ્કુર્યાત્ કદાચન

સ્વ-લીલા-કીર્તિ-વિસ્તારાત્ લોકેષ્વ્ અનુજિઘૃક્ષુતા ।
અસ્ય જન્માદિ-લીલાનાં પ્રાકટ્યે હેતુર્ ઉત્તમઃ

તથા ભયઙ્કરતરૈઃ પીડ્યમાનેષુ દાનવૈઃ ।
પ્રિયેષુ કરુણાપ્ય્ અત્ર હેતુર્ ઇત્ય્ ઉત્તમેવ હિ

ભૂમિ-ભાઆપહારાય બ્રહ્માદ્યૈસ્ ત્રિદશેશ્વરૈઃ ।
અભ્યર્થનં તુ યત્ તસ્ય તદ્ ભવેદ્ આનુષઙ્ગિકમ્

ચેદ્ અદ્યાપિ દિદૃક્ષેરન્ ઉત્કણ્ઠાર્તા નિજ-પ્રિયાઃ ।
તાં તાં લીલાં તતઃ કૃષ્ણો દર્શયેત્ તાન્ કૃપા-નિધિઃ

કૈર્ અપિ પ્રેમ-વૈવશ્ય-ભાગ્ભિર્ ભાગવતોત્તમૈઃ ।
અદ્યાપિ દૃશ્યતે કૃષ્ણઃ ક્રીડન્ વૃન્દાવનાન્તરે

કિં ચાસ્ય પાર્ષદાદીનામ્ અપ્ય્ ઉક્તા નિત્ય-મૂર્તિતા ।
તસ્યેશ્વરેશિતુર્ નિત્ય્-મૂર્તિત્વે કા વિચિત્રતા

તથાપિ શુષ્ક-વાદૈક-નિષ્ઠાનાં હેતુ-વાદિનામ્ ।
તુષ્ણીમ્ભાવાય વચનં પુરાણાદેર્ વિલિખ્યતે

તથા હિ, શ્રી-ભાગવતે બ્રહ્મ-સ્તુતૌ (10.14.22) -
ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધ-તનાવ્ અનન્તે
માયાત્ ઉદ્યદ્ અપિ યત્ સદ્ ઇવાવભાતિ

શ્રી-બ્રહ્માણ્ડે ચ -
અનાદેયમ્ અહેયં ચ રૂપં ભગવતો હરેઃ ।
આવિર્ભાવ-તિરોભાવાવ્ અસ્યોક્તે ગ્રહ-મોચને

શ્રી-બૃહદ્-વૈષ્ણવે -
નિત્યાવતારો ભગવાન્ નિત્ય્-મૂર્તિર્ જગત્-પતિઃ ।
નિત્ય-રૂપો નિત્ય-ગન્ધો નિત્યૈશ્વર્ય-સુખાનુભૂઃ

પાદ્મે શ્રી-વ્યાસામ્બરીષ-સંવાદે શ્રી-કૃષ્ણં પ્રતિ શ્રી-વ્યાસ-વચનમ્ (4.73.12-3)
ત્વામ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ચક્ષુર્ભ્યાં મધુસૂદન ।
યત્ તત્ સત્યં પરં બ્રહ્મ જગદ્-યોનિં જગત્-પતિમ્ ।
વદન્તિ વેદ-શિરસશ્ ચક્ષુષં નાથ મેઽસ્તુ તત્

શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ - (પદ્મપ્ 4.73.17-19) -
પશ્ય ત્વં દર્શયિષ્યામિ સ્વરૂપં વેદ-ગોપિતમ્ ।
તતોઽપશ્યમ્ અહં ભૂપ બાલં કાલામ્બુદ-પ્રભમ્ ।
ગોપ-કન્યાવૃતં ગોપં હસન્તં ગોપ-બાલકૈઃ ।
કદમ્બ-મૂલ આસીનં પીત-વાસસમ્ અચ્યુતમ્

તત્રૈવાગ્રે (4.73.23-25) -
તતો મામ્ આહ ભગવાન્ વૃન્દાવન-ચરઃ સ્વયમ્ ।
યદ્ ઇદં મે ત્વયા દૃષ્ટં રૂપં દિવ્યં સનાતનમ્ ।
નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ ।
પૂર્ણં પદ્મ-પલાશાક્ષં નાતઃ પરતરં મમ

ઇદમ્ એવ વદન્ય્ એતે વેદાઃ કારણ-કારણમ્ ।
સત્યં વ્યાપિ પરાનન્દં ચિદ્-ઘનં શાશ્વતં શિવમ્

શ્રી-વાસુદેવોપનિષદિ (3.5) -
મદ્-રૂપમ્ અદ્વયં બ્રહ્મ મધ્યાદ્ય્-અન્ત-વિવર્જિતમ્ ।
સ્વ-પ્રભં સચ્-ચિદ્-આનન્દં ભક્ત્યા જાનાતિ ચાવ્યયમ્

ઇતિ ।
નન્વ્ અરૂપઃ કૃષ્ણો દૃશ્યો માયિક-રૂપતઃ

તથાપિ મોક્ષ-ધર્મે શ્રી-ભગવદ્-વચનં યથા (મ્ભ્ 12.326.42-3)
એતત્ ત્વયા ન વિજ્ઞેયં રૂપવાન્ ઇતિ દૃશ્યતે ।
ઇચ્છન્ મુહૂર્તાન્ નશ્યેયમ્ ઈશો ઽહં જગતો ગુરુઃ

માયા હ્ય્ એષા મયા સૃષ્ટા યન્ માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્ યુક્તં નૈવં ત્વં જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ

ઇતિ ।
તથા ચ પાદ્મે -
અનામ-રૂપ એવાયં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
અકર્તેતિ ચ યો વેદૈઃ સ્મૃતિભિશ્ ચાભિધીયતે

ઇતિ ।
અત્ર સમાધાનં યથા શ્રી-વાસુદેવાધ્યાત્મે -
અપ્રસિદ્ધેસ્ તદ્-ગુણાનામ્ અનામાસૌ પ્રકીર્તિતઃ ।
અપ્રાકૃતત્વાદ્ અરૂપસ્યાપ્ય્ અરૂપોઽસાવ્ ઉદીર્યતે ॥
સમ્બન્ધેન પ્રધાનસ્ય હરેર્ નાસ્ત્ય્ એવ કર્તૃતા ।
અકર્તારમ્ અતઃ પ્રાહુઃ પુરાણં તં પુરાવિદઃ

ઇતિ ।
અતશ્ ચ મોક્ષધર્મીય-વચનં યોગ્યમ્ એવ તત્

તથા હિ -
રૂપીતિ હેતોર્ દૃશ્યેત યથૈવ પ્રાકૃતો જનઃ ।
તથાસૌ દૃશ્યત ઇતિ ત્વયા મા સ્મ વિચાર્યતામ્

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વસ્ય રૂપિત્વેઽપ્ય્ અદૃશ્યત્વમ્ ઉદીરિતમ્ ।
તતો નિજ-સ્વરૂપસ્યાપ્રાકૃતત્વં ચ દર્શિતમ્

તદ્-દર્શને ત્વ્ અકુણ્ઠાત્મા મમેચ્છૈવ ચ કારણમ્ ।
ઇત્ય્ આહેચ્છન્ મુહૂર્તાદ્ ઇત્ય્ અર્ધ-પદ્યં સ્વયં પુનઃ ।
નશ્યેયમ્ ઇત્ય્ અદૃશ્યઃ સ્યાં યતો નશિર-દર્શને

તથાપિ ભૂત-ગુણવત્ત્વેન માં ત્વં યદ્-ઈક્ષસે ।
એષા માયા મયા સૃષ્ટા નૈવં ત્વં જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ

માયા-શબ્દેન કુત્રાપિ ચિચ્-છક્તિર્ અભિધીયતે

ચતુર્વેદ-શિખાયાં -
સ્વરૂપ-ભૂતયા નિત્ય-શક્ત્યા માયાખ્યયા યુતઃ ।
અતો માયામયં વિષ્ણું પ્રવદન્તિ સનાતનમ્ ॥
ઇત્ય્ એષા દર્શિતા મધ્વાચાર્યૈર્ ભાષ્યે નિજે શ્રુતિઃ

તત્ર સ્વેચ્છૈક-પ્રકાશત્વં મોક્ષ-ધર્મે (મ્ભ્ 12.323.11, 13, 15-16, 18)
[* અલ્તેર્નતિવે નુમ્બેરિન્ગ્. 12.338.13-20.]
એવ
પ્રીતસ્ તતો ઽસ્ય ભગવાન્ દેવદેવઃ પુરાતનઃ ।
સાક્ષાત્ તં દર્શયામ્ આસ સો ઽદૃશ્યો ઽન્યેન કેન ચિત્

બૃહસ્પતિસ્ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ્રુવમ્ ઉદ્યમ્ય વેગિતઃ
આકાશં ઘ્નન્ સ્રુવઃ પાતૈ રોષાદ્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્

ઉદ્યતા યજ્ઞભાગા હિ સાક્ષાત્ પ્રાપ્તાઃ સુરૈર્ ઇહ ।
કિમર્થમ્ ઇહ ન પ્રાપ્તો દર્શનં સ હરિર્ વિભુઃ

તતઃ સ તં સમુદ્ધૂતં ભૂમિપાલો મહાન્ વિભુઃ ।
પ્રસાદયામ્ આસ મુનિં સદસ્યાસ્ તે ચ સર્વશઃ

અરોષણો હ્ય્ અસૌ દેવો યસ્ય ભાગો ઽયમ્ ઉદ્યતઃ ।
ન સ શક્યસ્ ત્વયા દ્રષ્ટુમ્ અસ્માભિર્ વા બૃહસ્પતે ।
યસ્ય પ્રસાદં કુરુતે સ વૈ તં દ્રષ્ટુમ્ અર્હતિ

તત્રૈકતદ્વિત-ત્રિત-વાક્યં (મ્ભ્ 12.338.25-27 ઓર્ 323.23) --
અથ વ્રતસ્યાવભૃતે વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ।
સ્નિગ્ધ-ગમ્ભીરયા વાચા પ્રહર્ષણ-કરી વિભોઃ ॥
[* અલ્તેર્નતિવે રેઅદિન્ગ્ --
તતો વ્રતસ્યાવભૃથે વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ।
સુતપ્તં વસ્ તપસ્વિપ્રાઃ પ્રસન્નેનાન્તર્ આત્મના ॥]
યૂયં જિજ્ઞાસવો ભક્તાઃ કથં દ્રક્ષ્યથ તં પ્રભુમ્

તતઃ સ્વયં પ્રકાશત્વ-શક્ત્યા સ્વેચ્છા-પ્રકાશયા ।
સોઽભિવ્યક્તો ભવેત્ નેત્રે ન નેત્ર-વિષયત્વતઃ

યથા, શ્રી-નારાયણાધ્યાત્મે -
નિત્યાવ્યક્તોઽપિ ભગવાન્ ઈક્ષ્યતે નિજ-શક્તિતઃ ।
તામ્ ઋતે પરમાત્માનં કઃ પશ્યેતામ્ ઇતં પ્રભુમ્

પાદ્મે ચ -
સચ્ચિદાનન્દ-રૂપત્વાત્ સ્યાત્ કૃષ્ણોઽધોક્ષજોઽપ્ય્ અસૌ ।
નિજ-શક્તેઃ પ્રભાવેન સ્વં ભક્તાન્ દર્શયેત્ પ્રભુઃ

ય એવ વિગ્રહો વ્યાપી પરિચ્છિન્નઃ સ એવ હિ ।
એકસ્યૈવૈકદા ચાસ્ય દ્વિરૂપત્વં વિરાજતે

યથા શ્રી-દશમે (10.9.13-14) -
ન ચાન્તર્ ન બહિર્ યસ્ય ન પૂર્વં નાપિ ચાપરમ્ ।
પૂર્વાપરં બહિશ્ ચાન્તર્ જગતો યો જગચ્ ચ યઃ ॥
તં મત્વાત્મજમ્ અવ્યક્તં મર્ત્ય-લિઙ્ગમ્ અધોક્ષજમ્ ।
ગોપિકોલૂખલે દામ્ના બબન્ધ પ્રાકૃતં યથા

અનેન પદ્ય-યુગ્મેન વ્રજ-રાજ-સુતસ્ય હિ ।
દામ-બન્ધન-બેલાયામ્ એવ વ્યક્તા દ્વિરૂપતા

તથૈવ ચ પુરાણેષુ શ્રીમદ્-ભાગવતાદિષુ ।
શ્રૂયતે કૃષ્ણ-લીલાનાં નિત્યતા સ્ફુટમ્ એવ હિ

યથા ચ, શ્રી-પ્રથમે શ્રી-દ્વારકા-વાસિ-વચનમ્ (1.10.26) -
અહો અલં શ્લાઘ્યતમં યદોઃ કુલમ્
અહો અલં પુણ્યતમં મધોર્ વનમ્ ।
યદ્ એષ પુંસામ્ ઋષભઃ શ્રિયઃ પતિઃ
સ્વ-જન્મના ચઙ્ક્રમણેન ચાઞ્ચતિ

અઞ્ચતીતિ પદં વર્તમાન-કાલોપપાદકમ્ ।
દ્વારકા-વાસિનામ્ ઉક્તૌ લીલાનાં વક્તિ નિત્યતામ્

શ્રી-દશમે શ્રી-શુકોક્તૌ (10.90.48) -
જયતિ જનનિવાસો દેવકી-જન્મ-વાદો
યદુ-વર-પરિષત્ સ્વૈર્ દોર્ભિર્ અસ્યન્ન્ અધર્મમ્ ।
સ્થિર-ચર-વૃજિન-ઘ્નઃ સુસ્મિત-શ્રી-મુખેન
વ્રજ-પુર-વનિતાનાં વર્ધયન્ કામ-દેવમ્

શ્રી-સ્કાન્દે શ્રી-મથુરા-ખણ્ડે શ્રી-યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ -
વત્સૈર્ વત્સતરીભિશ્ ચ સાકં ક્રીડતિ માધવઃ ।
વૃન્દાવનાન્તરગતઃ સરામો બાલકૈર્ વૃતઃ

યદ્-આનયોસ્ તુ સંવાદો દ્વારવત્યાં હરિસ્ તદા ।
તથાપિ વર્તમાનત્વેનોક્તિસ્ તન્ નૈત્ય્ અવાચિકા

પાદ્મે પાતાલ-ખણ્ડે શ્રી-પાર્વતીં પ્રતિ શ્રી-રુદ્ર-વાક્યમ્ -
અહો મધુ-પુરી ધન્યા યત્ર તિષ્ઠતિ કંસહા ।
તત્ર દેવા મુનિઃ સર્વે વાસમ્ ઇચ્છન્તિ સર્વદા

લીલા-પરિકરા ગોષ્ઠ-જનાઃ સ્યુર્ યાદવાસ્ તથા ।
દેવાશ્ ચ બ્રહ્મ-જમ્ભારિ-કુવેર-તનયાદયઃ ।
નારદાદ્યાશ્ ચ દનુજ-નાગ-યક્ષાદયશ્ ચ તે

પ્રકટાપ્રકટા ચેતિ લીલા સેયં દ્વિધોચ્યતે

તથા હિ-
સદાનન્તૈઃ પ્રકાશૈઃ સ્વૈર્ લીલાભિશ્ ચ સ દીવ્યતિ ।
તત્રૈકેન પ્રકાશેન કદાચિત્ જગદ્-અન્તરે ।
સહૈવ સ્વ-પરીવારૈર્ જન્માદિ કુરુતે હરિઃ

કૃષ્ણ-ભાવાનુસારેણ લીલાખ્યા શક્તિર્ એવ સા ।
તેષાં પરિકરાણાં ચ તં તં ભાવં વિભાવયેત્

પ્રપઞ્ચ-ગોચરત્વેન સા લીલા પ્રકટા સ્મૃતા ।
અન્યાસ્ ત્વ્ અપ્રકટા ભાન્તિ તાદૃશ્યસ્ તદ્-અગોચરાઃ

તત્ર પ્રકટ-લીલાયામ્ એવ સ્યાતાં ગમાગમૌ ।
ગોકુલે મથુરાયાં ચ દ્વારવત્યાં ચ શાર્ઙ્ગિણઃ

યાસ્ તત્ર તત્રાપ્રકટાસ્ તત્ર તત્રૈવ સન્તિ તાઃ ।
ઇત્ય્ આહ જયતીત્ય્-આદિ-પદ્યાદિકમ્ અભીક્ષ્ણશઃ

દેવાદ્ય્-અંશાવતરણે પ્રવૃત્તે પદ્મજાજ્ઞયા ।
વસુદેવાદિકાનાં યે સ્વર્ગેઽંશાઃ કશ્યપાદયઃ ॥
નિત્ય-લીલાન્તર-સ્થૈસ્ તે વસુદેવાદિભિર્ ગતાઃ ।
સાયુજ્યમ્ અંશિભિસ્ તત્ર જાયન્તે શૂર-મુખ્યતઃ

યદ્-વિલાસો મહા-શ્રીશઃ સ લીલા-પુરુષોત્તમઃ ।
આવિર્બુભૂષુર્ અત્રાવિષ્કૃત્ય સઙ્કર્ષણં પુરઃ ।
અન્તસ્થિતાવિષ્કર્તવ્ય-તદ્-અન્ય-વ્યૂહ ઈશ્વરઃ ।
હૃદયે પ્રકટસ્ તસ્ય ભવત્ય્ આનકદુન્દુભેઃ

ભૂમિ-ભાર-નિરાસાય દેવાનામ્ અભિયાચ્ઞયા ।
દ્વારપસ્યાવસાનેઽસ્મિન્ અષ્ટાવિંશે ચતુર્યુગે ।
ક્ષીરાબ્ધિ-શાયિ-યદ્-રૂપમ્ અનિરુદ્ધતયા સ્મૃતમ્ ।
તદ્ ઇદં હૃદયસ્થેન રૂપેણાનકદુન્દુભેઃ ।
ઐક્યં પ્રાપ્ય તતો ગચ્છેત્ પ્રાકટ્યં દેવકી-હૃદિ

પ્રેમાનન્દામૃતૈસ્ તસ્યા વાત્સલ્યૈક-સ્વરૂપિભિઃ ।
લાલ્યમાનો હરિસ્ તત્ર વધતે ચન્દ્રમા ઇવ

અથ ભાદ્રપદાષ્ટમ્યામ્ અસિતાયાં મહા-નિશિ ।
તસ્યા હૃદસ્ તિરોભૂયઃ કારાયાં સૂતિ-સદ્મનિ ।
દેવકી-શયને તત્ર કૃષ્ણઃ પ્રાદુર્ભવત્ય્ અસૌ

જનયિત્રી-પ્રભૃતિભિસ્ તાભિર્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે ।
લૌકિકેન પ્રકારેણ સુખં શિશુર્ અજાયત

અયં ચતુર્ભુજત્વેઽપિ દ્વિભુજત્વેઽપિ કૃષ્ણતામ્ ।
ન ત્યજત્ય્ એવ તદ્-ભાવ-ગુણ-રૂપાત્મ-વૃત્તિતઃ

તથાપિ દ્વિભુજત્વસ્ય કૃષ્ણે પ્રાધાન્યમ્ ઉચ્યતે ।
ગૂઢત્વાદ્ એવ ચ ક્વાપિ ગૌણત્વમ્ ઇવ કીર્ત્યતે ।
ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ ઇતિ હિ પ્રથા

અથ વ્રજેશ્વરી-ગેહે વિશન્ન્ આનકદુમ્દુભિઃ ।
તત્ર ન્યસ્ય સુતં તસ્યાઃ સુતામ્ આદાય નિઃસરેત્

સોઽયં નિત્ય-સુતત્વેન તસ્યા રાજય્ અનાદિતઃ ।
કૃષ્ણઃ પ્રકટ-લીલાયાં તદ્-દ્વારેણાપ્ય્ અભૂત્ તથા

અથ પ્રકટતાં લબ્ધે વ્રજેન્દ્ર-વિહિતે મહે ।
તત્ર પ્રકટયત્ય્ એષ લીલા બાલ્યાદિકા ક્રમાત્ ।
કરોતિ યાઃ પ્રકાશેષુ કોટિશોઽપ્રકટેષ્વ્ અપિ

પ્રેષ્ઠાનન્દૈર્ વ્રજે તૈસ્ તૈર્ આત્મનોઽપિ વિમોહનૈઃ ।
લીલોલ્લાસૈર્ વિલસતિ શ્રી-લીલા-પુરુષોત્તમઃ

અસમોર્ધેન ભગવાન્ વાત્સલ્યેન વ્રજેશયોઃ ।
સુતત્વેનૈવ સ તયોર્ આત્માનં વેત્તિ સર્વદા

કેચિદ્ ભાગવતાઃ પ્રાહુર્ એવમ્ અત્ર પુરાતનાઃ ।
વ્યૂહઃ પ્રાદુર્ભવેદ્ આદ્યો ગૃહેષ્વ્ આનકદુન્દુભેઃ ।
ગોષ્ઠે તુ માયયા સાર્ધં શ્રી-લીલા-પુરુષોત્તમઃ

ગત્વા યદુવરો ગોષ્ઠં તત્ર સૂતી-ગૃહં વિશન્ ।
કન્યામ્ એવ પરં વીક્ષ્ય તામ્ આદાયાવ્રજત્ પુરમ્ ।
પ્રાવિશદ્ વાસુદેવસ્ તુ શ્રી-લીલા-પુરુષોત્તમમ્

એતચ્ ચાતિરહસ્યત્વાત્ નોક્તં તત્ર કથા-ક્રમે ।
કિન્તુ ક્વચિત્ પ્રસઙ્ગેન સૂચ્યતે શ્રી-શુકાદિભિઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.5.1) --
નન્દસ્ ત્વ્ આત્મજ ઉત્પન્ને જાતાહ્લાદો મહા-મનાઃ

યથા તત્રૈવ (10.6.43) -
નન્દઃ સ્વ-પુત્રમ્ આદાય પ્રેત્યાગતમ્ ઉદાર-ધીઃ

તથા ચ - (10.9.21)
નાયં સુખાપો ભગવાન્ દેહિનાં ગોપિકા-સુતઃ

તથા ચ તત્ર શ્રી-બ્રહ્મ-સ્તવે (10.14.1) -
વન્ય-સ્રજે કવલ-વેત્ર-વિષાણ-વેણુ-
લક્ષ્મ-શ્રિયે મૃદુ-પદે પશુપાઙ્ગજાય

તથા શ્રી-યામલ-વચનં સમુદાહરન્તિ -
કૃષ્ણોઽન્યો યદુ-સમ્ભૂતો યઃ પૂર્ણઃ સોઽસ્ત્ય્ અતઃ પરમ્ ।
વૃન્દાવનં પરિત્યજ્ય સ ક્વચિત્ નૈવ ગચ્છતિ

દ્વિભુજં સર્વદા સોઽત્ર ન કદાચિત્ ચતુર્ભુજઃ ।
ગોપ્યૈકયા યુતસ્ તત્ર પરિક્રીડતિ નિત્યદા

ઇતિ ।
અથ પ્રકટ-રૂપેણ કૃષ્ણો યદુ-પુરીં વ્રજેત્ ।
વ્રજેશજત્વમ્ આચ્છાદ્ય સ્વાં વ્યઞ્જન્ વાસુદેવતામ્ ।
યો વાસુદેવો દ્વિભુજસ્ તથા ભાતિ ચતુર્ભુજઃ

સ્વ-વચઃ, યથા શ્રી-દશમે (10.39.35) --
તાસ્ તથા તપ્યતીર્ વીક્ષ્ય સ્વ-પ્રસ્થાને યદૂત્તમઃ ।
સાન્ત્વયામાસ સપ્રેમૈર્ આયાસ્ય ઇતિ દ્યૌતકૈઃ

તથા (10.45.23) -
યાત યૂયં વ્રજં તાત વયં ચ સ્નેહ-દુઃખિતાન્ ।
જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્

ઇતિ ।
નિઇજ-પ્રિયતમસ્યાપિ વચસા યદુ-મન્ત્રિણઃ ।
એતદે એવ વચઃ સ્વીયં પુનસ્ તનોજ્જ્વલીકૃતમ્

યથા તત્રૈવ (10.46.35) -
હત્વા કંસં રઙ્ગ-મધ્યે પ્રતીપં સર્વ-સાત્વતામ્ ।
યદ્ આહ વઃ સમાગત્ય કૃષ્ણઃ સત્યં કરોતિ તત્

યથા શ્રી-પ્રથમે - (1.11.9)
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્
કુરૂન્ મધૂન્ વાથ સુહૃદ્-દિદૃક્ષયા ।
તત્રાબ્દ-કોટિ-પ્રતિમઃ ક્ષણો ભવેદ્
રવિં વિનાક્ષ્ણોર્ ઇવ નસ્ તવાચ્યુત

અત્ર કારિકે -
ભો અમ્બુજાક્ષ સુહૃદાં નન્દાદીનાં દિદૃક્ષયા ।
ભવાન્ અપસસારાસ્માન્ અપહાય ગતો મધૂન્ ।
મથુરામ્ ઇતિ વિસ્પષ્ટં મથુરા-મણ્ડલે વ્રજમ્ ।
તદાનીં સુહૃદાં તત્ર મધુપુર્યામ્ અભાવતઃ

કિં ચ -
રથેન મથુરાં ગત્વા દન્તવક્રં નિહત્ય ચ
સ્પષ્ટં પાદ્મે પુરાણેઽસ્ય કૃષ્ણસ્યોક્તા વ્રજાગતિઃ

તદ્-ગદ્યં પદ્યં ચ યથા (પદ્મપ્ 6.279.24-26) -
કૃષ્ણોઽપિ તં હત્વા યમુનામ્ ઉત્તીર્ય નન્દ-વ્રજં ગત્વા સોત્કણ્ઠૌ પિતરાવ્
અભિવાદ્યાશ્વાસ્ય તાભ્યાં સાશ્રુ-સેકમ્ આલિઙ્ગિતઃ સકલ-ગોપ-વૃદ્ધાન્ પ્રણમ્ય્
આશ્વાસ્ય બહુ-રત્ન-વજ્રાભરણાદિભિસ્ તત્રસ્થાન્ સર્વાન્
સન્તરાયામાસ

કાલિન્દ્યાઃ પુલિને રમ્યે પુણ્ય-વૃક્ષ-સમાચિતે ।
ગોપ-નારીભિર્ અનિશં ક્રીડયામાસ કેશવઃ ॥
રમ્ય-કેલિ-સુખેનૈવ ગોપ-વેશ-ધરઃ પ્રભુઃ ।
બહુ-પ્રેમ-રસેનાત્ર માસ-દ્વયમ્ ઉવાસ હ ॥
ઇતિ

અત્ર કારિકાઃ -
યદ્ ઉત્તીર્યેત્ય્ ઉત્તરણં તદ્-આપ્લવનમ્ ઉચ્યતે ।
દુષ્ટં હત્વા વ્રજે યાનં સ્નાન-પૂર્વમ્ ઇહોચિતમ્

અતઃ પ્રકટ-લીલાયામ્ અપ્ય્ અયોગોઽલ્પ એવ હિ ।
ઇતિ ધામ-ત્રયે કૃષ્ણો વિહરત્ય્ એવ સર્વદા

વ્રજાગમન-કાલે ચ પાદ્મોક્તેઽન્યચ્ ચ વર્તતે

યથા (પદ્મપ્ 6.279.27) -
અથ તત્રસ્થા નન્દ-ગોપાદયઃ સર્વે જનાઃ પુત્ર-દારાદિ-સહિતાઃ
પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયશ્ ચ વાસુદેવ-પ્રસાદેન દિવ્ય-રૂપધરા વિમાનમ્ આરૂઢાઃ
પરમં વૈકુણ્ઠ-લોકમ્ અવાપુઃ ॥
ઇતિ

અત્ર કારિકે -
વ્રજેશાદેર્ અંશ-ભૂતા યે દ્રોણાદ્યા અવાતરન્ ।
કૃષ્ણસ્ તાન્ એવ વૈકુણ્ઠે પ્રાહિણોદ્ ઇતિ સામ્પ્રતમ્

પ્રેષ્ઠેભ્યોઽપિ પ્રિઅયતમૈર્ જનૈર્ ગોકુલ-વાસિભિઃ ।
વૃન્દારણ્યે સદૈવાસૌ વિહારં કુરુતે હરિઃ

સ્કાન્દાયોધ્યા-મહિમનિ સૌમિત્રેઃ શ્રૂયતે યથા

તથા હિ -
તતઃ શેષાત્મતાં યાતં લક્ષ્મણં સત્ય-સઙ્ગરમ્ ।
ઉવાચ મધુરં શક્રઃ સર્વસ્વં ચ સ પશ્યતઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ -
લક્ષ્મણોત્તિષ્ઠ શીઘ્રં ત્વમ્ આરોહસ્વ પદં સ્વકમ્ ।
દેવ-કાર્યં કૃતં વીર ત્વયા રિપુ-નિસૂદન ।
વૈષ્ણવં પરમં સ્થાનં પ્રાપ્નુહિ સ્વં સનાતનમ્ ।
ભવન્-મૂર્તિઃ સમાયાતા શેષોઽપિ વિલસત્-ફણઃ

તતશ્ ચ -
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સુર-રાજેન્દ્રો લક્ષ્મણં સુર-સઙ્ગતઃ ।
શેષં પ્રસ્થાપ્ય પાતાલે ભૂ-ભાર-ધરણ-ક્ષમમ્ ।
લક્ષ્મણં યાનમ્ આરોપ્ય પ્રતસ્થે દિવમ્ આદરાત્

ઇતિ ।
લીલાં ચાપ્રકટાં તત્ર દ્વારવત્યાં ચિકીર્ષુણા ।
સ્વયં પ્રકાશ્યતે તેન મુનિ-શાપાદિ-કૈતવમ્

દેવાદ્ય્-અંશાવતરણે યે તુ વૃષ્ણિષ્વ્ અવાતરન્ ।
ક્ષીરાબ્ધિ-શાયિ-રૂપસ્ તૈઃ સાર્ધં સ્વપદમ્ આપ્નુયાત્

નિત્ય-લીલા-પરિકરા યે સ્યુર્ યદુવરાદયઃ ।
તૈઃ સાર્ધં ભગવાન્ કૃષ્ણો દ્વાર્વત્યામ્ એવ દીવ્યતિ

ધામાસ્ય દ્વિવિધં પ્રોક્તં માથુરં દ્વાર્વતી તથા ।
માથુરં ચ દ્વિધા પ્રાહુર્ ગોકુલં પુરમ્ એવ ચ

યત્ તુ ગોલોક-નામ સ્યાત્ તચ્ ચ ગોકુલ-વૈભવમ્ ।
સ ગોલોકો યથા બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ ઇહ શ્રુતઃ

ગોલોક-નામ્નિ નિજ-ધામ્નિ તલે ચ તસ્ય
દેવિ મહેશ-હરિ-ધામસુ તેષુ તેષુ ।
તે તે પ્રભાવ-નિચયા વિહિતાશ્ ચ યેન
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

[બ્રહ્મસ્ 5.43]
તથા ચાગ્રે (બ્રહ્મસ્ 5.56)
શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ કલ્પ-તરવો
દ્રુમા ભૂમિશ્ ચિન્તામણિ-ગણ-મયિ તોયમ્ અમૃતમ્ ।
કથા ગાનં નાટ્યં ગમનમ્ અપિ વંશી પ્રિય-સખિ
ચિદ્-આનન્દં જ્યોતિઃ પરમ્ અપિ તદ્ આસ્વાદ્યમ્ અપિ ચ

સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુ-મહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ।
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે

ઇતિ ।
તદ્-આત્મ-વૈભવત્વં ચ તસ્ય તન્-મહિમોન્નતેઃ

યથા પાતાલ-ખણ્ડે -
અહો મધુપુરી ધન્યા વૈકુણ્ઠાચ્ ચ ગરીયસી ।
દિનમ્ એકં નિવાસેન હરૌ ભક્તિઃ પ્રજાયતે

અયોધ્યા મથુરા માયા કાશી કાઞ્ચી અવન્તિકા ।
પુરી દ્વારવતી ચૈવ સપ્તૈતા મોક્ષ-દાયિકાઃ

એવં સપ્ત-પુરીણાં તુ સર્વોત્કૃષ્ટં તુ માથુરમ્ ।
શ્રૂયતાં મહિમા દેવિ વૈકુણ્ઠ-ભુવનોત્તમઃ

ઇતિ ।
નિત્ય-લીલાસ્પદત્વં ચ પૂર્વમ્ એવ પ્રદર્શિતમ્ ।
અતેવાસ્ય પાદ્મે ચ શ્રૂયતે નિત્ય-રૂપતા

નિત્યાં મે મથુરાં વિદ્ધિ વનં વૃન્દાવનં તથા
યમુનાં ગોપ-કન્યાશ્ ચ તથા ગોપાલ-બાલકાન્

ઇતિ ।
સ તુ મથુરા-ભૂ-રૂપઃ પરિચ્છન્નોઽપ્ય્ અથાદ્ભુતઃ ।
સ્ફારઃ સઙ્કુચિતશ્ ચ સ્યાત્ કૃષ્ણ-લીલાનુસારતઃ

અત્રૈવાજાણ્ડમાલાપિ પર્યાપ્તિમ્ ઉપગચ્છતિ ।
વૃન્દાવન-પ્રતીકેઽપિ યાનુભૂતૈવ વેધસા

ઇત્ય્ અતો રાસ-લીલાયાં પુલિને તત્ર યામુને ।
પ્રદઆશત-કોટ્યોઽપિ મમૂર્ યત્ તત્ કિમ્ અદ્ભુતમ્

સ્વૈઃ સ્વૈર્ લીલા-પરિકરૈર્ જનૈર્ દૃશ્યાનિ નાપરૈઃ ।
તત્-તલ્-લીલાદ્ય્-અવસરે પ્રાદુર્ભાવોચિતાનિ હિ

આશ્ચર્યમ્ એકદૈકત્ર વર્તમાનાન્ય્ અપિ ધ્રુવમ્ ।
પરમ્પરમ્ અસંપૃક્ત-સ્વરૂપાણ્ય્ એવ સર્વથા

કૃષ્ણ-બાલ્યાદિ-લીલાભિર્ ભૂષિતાનિ સમન્તતઃ ।
શૈલ-ગોષ્ઠ-વનાદીનાં સન્તિ રૂપાણ્ય્ અનેકશઃ

લીલાઢ્યોઽપિ પ્રદેશોઽસ્ય કદાચિત્ કિલ કૈશ્ચન ।
શૂન્ય એવેક્ષતે દૃષ્ટિ-યોગ્યૈર્ અપ્ય્ અપરૈર્ અપિ

અતઃ પ્રભોઃ પ્રિયાણાં ચ ધામ્નશ્ ચ સમયસ્ય ચ ।
અવિચિન્ત્ય-પ્રભાવત્વાદ્ અત્ર કિં ચ ન દુર્ઘટમ્

એવમ્ એવ દ્વારકાયાં જ્ઞેયં સર્વં વિચક્ષણૈઃ

યથૈકાદશાન્તે (11.31.23-24)
દ્વારકાં હરિણા ત્યક્તાં સમુદ્રોઽપ્લાવયત્ ક્ષણાત્ ।
વર્જયિત્વા મહારાજ શ્રીમદ્-ભગવદ્-આલયમ્ ॥
સ્મૃત્યાશેષાશુભ-હરં સર્વ-મઙ્ગલ-મઙ્ગલમ્ ।
નિત્યં સન્નિહિતસ્ તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ

ઇતિ ।
અથાન્યદ્ વૈભવં તસ્ય વ્યક્તં શ્રી-નારદેક્ષયા ।
યત્રૈકત્રૈકદા નાના-રૂપાવસર-ચિત્રતા

તથા ચ સમ્મોહન-તન્ત્રે -
સન્તિ તસ્ય મહા-ભાગા અવતારાઃ સહસ્રશઃ ।
તેષાં મધ્યેઽવતારાણાં બાલત્વમ્ અતિ-દુર્લભમ્

ઇતિ ।
અત્ર કારિકા -
ત્રિધા ભવેદ્ વયો બાલ્યં યૌવનં વૃદ્ધતેત્ય્ અપિ ।
વર્ષાદ્ આ-ષોડશાદ્ બાલ્યમ્ ઇતિ લોકે મહાન્તરમ્

તથા ચ બ્રહ્માણ્ડે -
સન્તિ ભૂરીણિ રૂપાણિ મમ પૂર્ણાનિ ષડ્-ગુણૈઃ ।
ભવેયુસ્ તાનિ તુલ્યાનિ ન મયા ગોપ-રૂપિણા

ઇતિ ।
ઇત્ય્ અત્રૈવ મહામન્ત્રાઃ મહા-માહાત્મ્ય-મણ્ડિતાઃ ।
દશાર્ણાષ્ટાદશાર્ણાદ્યા બહુતન્ત્રેષુ કીર્તિતાઃ

સર્વ-પ્રમાણતઃ શ્રેષ્ઠા તથા ગોપાલ-તાપની ।
સ્વયમ્ આદૌ વિધાત્રે યા પ્રોક્તા ગોપાલ-રૂપિણા

ચતુર્ધા માધુરી તસ્ય વ્રજ એવ વિરાજતે ।
ઐશ્વર્ય-ક્રીડયોર્ વેણોસ્ તથા શ્રી-વિગ્રહસ્ય ચ

તત્ર ઐશ્વર્યસ્ય -
કુત્રાપ્ય્ અશ્રુત-પૂર્વેણ મધુરૈશ્વર્ય-રાશિના ।
સેવ્યમાનો હરિસ્ તત્ર વિહારં કુરુતે વ્રજે

યત્ર પદ્મજ-રુદ્રઆદ્યૈઃ સ્તૂયમાનોઽપિ સાધ્વસાત્ ।
દૃગ્-અન્ત-પાતમ્ અપ્ય્ એષુ કુરુતે ન તુ કેશવઃ

યથા શ્રી-બ્રહ્માણ્ડે શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ --
યે દૈત્યા દુઃશકં હન્તું ચક્રેણાપિ રથાઙ્ગિના ।
તે ત્વયા નિહતાઃ કૃષ્ણ નવ્યયા બાલ્ય-લીલયા ॥
સાર્ધં મિત્રૈર્ હરે ક્રીડન્ ભ્રૂ-ભઙ્ગં કુરુષે યદિ ।
સ-શઙ્કા બ્રહ્મ-રુદ્રાદ્યાઃ કમ્પતે ખ-સ્થિતાસ્ તદા

ઇતિ ।
યથા શ્રી-દશમે (10.35.14) -
વિવિધ-ગોપ-ચરણેષુ વિદગ્ધો
વેણુ-વાદ્ય ઉરુધા નિજ-શિક્ષાઃ ।
તવ સુતઃ સતિ યદાધર-બિમ્બે
દત્ત-વેણુર્ અનયત્ સ્વર-જાતીઃ

ક્રીડાયાઃ, યથા પાદ્મે -
ચરિતં કૃષ્ણ-દેવસ્ય સર્વમ્ એવાદ્ભુતં ભવેત્ ।
ગોપાલ-લીલા તત્રાપિ સર્વતોઽતિમનોહરા

શ્રી-બૃહદ્-વામને -
સન્તિ યદ્યપિ મે પ્રાજ્યા લીલાસ્ તાસ્ તા મનોહરાઃ ।
ન હિ જાને સ્મૃતે રાસે મનો મે કીદૃશં ભવેત્

ઇતિ ।
વેણોઃ યથા -
યાવતી નિખિલે લોકે નાદાનામ્ અસ્તિ માધુરી ।
તાવતી વંશિકા-નાદ-પરમાનૌ નિમજ્જતિ
ચર-સ્થાવરયોઃ સાન્દ્ર-પરમાનન્દ-મગ્નયોઃ ।
ભવેદ્ ધર્મ-વિપર્યાસો યસ્મિન્ ધ્વનતિ મોહને

મોહનઃ કોઽપિ મન્ત્રો વા પદાર્થો વાદ્ભુતઃ પરઃ ।
શ્રુતિ-પેયોઽયમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યત્રામુહ્યન્ શિવાદયઃ

સવનશસ્ તદ્-ઉપધાર્ય સુરેશાઃ
શક્ર-શર્વ-પરમેષ્ઠિ-પુરોગાઃ ।
કવય આનત-કન્ધર-ચિત્તાઃ
કશ્મલં યયુર્ અનિશ્ચિત-તત્ત્વાઃ

ઇતિ । (ભ્પ્ 10.35.15)
એકવિંશે તથા પઞ્ચત્રિંશે ચાધ્યાય ઈડિતા ।
માધુરી વ્રજ-દેવીભિર્ વેણોર્ એવ મહાદ્ભુતા

શ્રી-વિગ્રહસ્ય, યથા -
અસમાનોર્ધ-માધુર્ય-તરઙ્ગામૃત-વારિધિઃ ।
જઙ્ગમ-સ્થાવરોલ્લાસિ-રૂપો ગોપેન્દ્ર-નન્દનઃ

યથા તન્ત્રે -
કન્દર્પ-કોટ્ય્-અર્બુદ-રૂપ-શોભા-
નીરાજ્ય-પાદાબ્જ-નખાઞ્ચલસ્ય ।
કુત્રાપ્ય્ અદૃષ્ટ-શ્રુત-રમ્ય-કાન્તેર્
ધ્યાનં પરં નન્દસુતસ્ય વક્ષ્યે

શ્રી-દશમે ચ (10.29.40) -
કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-મૂર્ચ્છિતેન
સમ્મોહિતા ઽર્યપદવીં ન ચલેત્ ત્રિલોક્યામ્ ।
ત્રૈલોક્ય-સૌભગમ્ ઇદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યદ્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાન્ પુલકાન્ય્ અબિભ્રત્