लघुभागवतामृत · अध्याय 1.5

इति अवतार-तत्-स्थान-निरूपणम् ।
पञ्चमः परिच्छेदः
परावस्था-निरूपणम्
अथ कृष्णो नर-भ्रातुर् अवतार इति क्वचित् ।
उपेन्द्रस्येति च क्वापि भ्रातासौ नातिकोविदाम्

यथा स्कान्दे -
धर्म-पुत्रो हरेर् अंशौ नर-नारायणाभिधौ ।
चन्द्र-वंशम् अनु प्राप्य जातौ कृष्णार्जुनाव् उभौ

श्री-चतुर्थे च (4.1.59) -
ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ ।
भार-व्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु-कुरूद्वहौ

एतद्-उपोद्बोधकं श्री-दशमे (10.69.16) --
सम्पूज्य देवर्षि-वर्यम् ऋषिः पुराणो
नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन ।
वाण्याभिभाष्य मितयामृतम् इष्टया तं
प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

उपेन्द्रावतारत्वं च यथा हरिवंशे शक्र-वचने (2.70.34) -
ऐन्द्रं वैष्णवम् अस्यैव मुने भागम् अहं ददौ ।
यवीयांसम् अहं प्रेम्ना कृष्णं प्रश्यामि नारद

इति ।
तद् एतद् उभयत्वं न भवेत् कृष्णे विरोधतः ।
अंशत्वं हि तयोर् उक्तं परावस्थत्वम् अस्य तु

नर-भ्रातुर् इहांशत्वं एते चांशेति वक्ष्यते ।
उपेन्द्रस्य तथात्वं च हरिवंशेऽपि दृश्यते

तथा हि देवर्षि-वचनम् (2.71.21-23) -
अदित्या तपसा विष्णुर् महात्माराधितः पुरा ।
वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः ।
तयोक्तस् त्वादृशं पुत्रम् इच्छामीति सुरोत्तम

तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्-समः पुरुषोऽपरः ।
अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्व् अहम् एव ते

इति ।
अथ कृष्णे परावस्थ-भावोऽग्रे वक्ष्यते स्फुटम् ।
परावस्थश् च् अ सम्पूर्णावस्थः शास्त्रे प्रकीर्तितः ॥
तस्माद्-अंशत्वम् एवास्य विरुद्धं स्फुटम् ईक्षते

अर्थगत्यन्तरं तेषां वचनानां च दृश्यते

तत्र धर्म-पुत्राव् इत्य् आदौ कारिका -
नर-नारायणौ प्राप्येत्य् आत्म-सात्कृत्य तौ स्वयम् ।
कृष्णार्जुनौ चन्द्र-वंशम् अनु प्रकटतां गतौ

ताव् इमाव् इत्य् आदि कारिका -
कर्तारौ तौ हरेर् अंशौ नर-नारायणाव् इह ।
द्वापरान्ते कर्म-भूतौ आयातौ कृष्ण-फाल्गुनौ

सम्पूज्येत्य् आदौ कारिकाः -
सर्वादाव् उपदेष्टृत्वाद् यः पुराणर्षिर् उच्यते ।
नाराणां पुरुषाणां यस् त्रयाणाम् आश्रयः स तु ॥
नरेष् मर्त्य-लोकेषु सहचारी भवन् स्वयम् ।
तद्-धर्मम् अनुकृत्यात्र पूजयामास तं मुनिम् ॥
नारायणाख्येनांशेन कृष्णो यद्यपि तद्-गुरुः ।
नारदं पूजयामास तथापि क्षत्र-लीलया

ऐन्द्रम् इत्य् आदौ कारिका -
इन्द्रस् तु नातिकौविद्यान्मत्सराच् चोक्तवान् इदम् ।
तस्मात् कृष्णस्य नो तत्-तद्-रूपत्वं घटते क्वचित्

अथ परावरस्थाः । यथा पाद्मे -
नृसिंह-राम-कृष्णेषु षाड्गुण्यं परिपूरितम् ।
परावस्थास् तु ते तस्य दीपाद्-उत्पन्न-दीपवत्

तत्र श्री-नृसिंहः (fरोम् भावार्थ-दीपिका 1.1.1, 10.87.1) -
प्रह्लाद-हृदयाह्लादं भक्ताविद्या-विदारणम् ।
शरद्-इन्दु-रुचिं वन्दे पारीन्द्र-वदनं हरिम्

वागीशा यस्य वदने लक्ष्मीर् यस्य च वक्षसि ।
यस्यास्ते हृदये संवित् तं नृसिंहम् अहं भजे

गम्भीर-गर्जितारम्भ-स्तम्भिताम्भोज-सम्भवः ।
संरम्भः स्तम्भ-पुत्रस्य मुनिनोज्जृम्भितो नृपे

यथा श्री-सप्तमे (7.8.32-33) --
सटावधूता जलदाः परापतन्
ग्रहाश् च तद्-दृष्टि-विमुष्ट-रोचिषः ।
अम्भोधयः श्वास-हता विचुक्षुभुर्
निर्ह्राद-भीता दिगिभा विचुक्रुशुः

द्यौस् तत्-सटोत्क्षिप्त-विमान-सङ्कुला
प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता ।
शैलाः समुत्पेतुर् अमुष्य रंहसा
तत्-तेजसा खं ककुभो न रेजिरे

इति ।
उग्रोऽप्य् अनुग्र एवायं स्वभक्तानां नृकेशरी ।
केशरीव स्वपोतानाम् अन्येषाम् उग्र-विग्रहः

[*fरोम् श्रीधर स्वामीऽस् चोम्मेन्तर्य् तो 7.9.1.]
अस्य श्री-दिव्य-सिंहस्य पर्मानन्द-तुन्दिलः ।
श्रीमन्-नृसिंहतापन्यां महिमा प्रकटीकृतः

नृसिंहस्य भवेद् वासो जन-लोके महात्मनः ।
सर्वोपरिष्टाच् च तथा विष्णुलोके प्रकीर्तितः

श्री-राघवेन्द्रः -
पूर्वतोऽप्य् एष निःशेष-माधुर्यामृत-चन्द्रमाः ।
भाति सद्-गुण-सङ्घेन तुङ्गः श्री-रघु-पुङ्गवः

पाद्मे -
वन्दामहे महेशानं हर-कोदण्ड-खण्डनम् ।
जानकी-हृदयानन्द-चन्दनं रघुनन्दनम्

अस्य जन्मोत्सवं ब्रूते श्री-रामार्चन-चन्द्रिका

उच्चस्थे ग्रह-पञ्चके सुर-गुरौ सेन्दौ नवम्यां तिथौ
लग्ने कर्कटके पुनर् वसुमते मेघं गते पूषणि ।
निर्दग्धुं निखिलाः पलाश-समिधो मेध्यादयोध्यारणेर्
आविर्भूतम् अभूद् अपूर्व-विभवं यत् किञ्चिद् एकं महः

एकादशे (11.5.34) --
त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं
धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् ।
माया-मृगं दयितयेप्सितम् अन्वधावद्
वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम्

श्री-नवमे (9.11.20-21) -
नेदं यशो रघुपतेः सुर-याच्ञयात्त-
लीला-तनोर् अधिक-साम्य-विमुक्त-धाम्नः ।
रक्षो-वधो जलधि-बन्धनम् अस्त्र-पूगैः
किं तस्य शत्रु-हनने कपयः सहायाः

यस्यामलं नृप-सदःसु यशो ऽधुनापि
गायन्त्य् अघ-घ्नम् ऋषयो दिग्-इभेन्द्र-पट्टम्
तं नाकपाल-वसुपाल-किरीट-जुष्ट-
पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये

इति ।
अत्र कारिका --
आत्ता प्रकटिता लीलातनुर्लीलामयी तनुः ।
येन तस्येति साम्येति स्वार्थे ष्यञ् प्रत्ययो मतः ॥
धाम-स्वरूपं विज्ञेयम् अधिकेन समेन च ।
विमुक्तं धाम यस्येति माहात्म्यं सर्वतोऽधिकम् ।
यस्याधिकः समश् चात्र क्वापि नास्तीति निश्चयः

नाक-पाला महेन्द्राद्या वसुपा वसुधाधिपाः

वासुदेवादि-रूपाणाम् अवताराः प्रकीर्तिताः ।
विष्णु-धर्मोत्तरे राम-लक्ष्मणाद्याः क्रमादमी

पाद्मे तु रामो भगवान् नारायण इतीरितः ।
शेषश् चक्रं च शङ्खश् च क्रमात् स्युर् लक्ष्मणादयः

मध्य-देश-स्थितायोध्या-पुरे ऽस्य वसतिः स्मृता ।
महा-वैकुण्ठलोके च राघवेद्रस्य कीर्तिता

श्री-कृष्णः । बिल्वमङ्गले -
सन्त्व् अवतारा बहवः पुष्कर-नाभस्य सर्वतोभद्राः ।
कृष्णाद् अन्यः को वा लतास्व् अपि प्रेमदो भवति

परमैश्वर्य-माधुर्य-पीयूषापूर्व-वारिधिः ।
देवकी-नन्दनस् त्व् एष पुरः परिचरिष्यते

यस्य वासः पुराणादौ ख्यातः स्थान-चतुष्टये ।
व्रजे मधुपुरे द्वार-वत्यां गोलोक एव च

ननु सिंहास्य-रामाभ्यां साम्यम् अस्यागतं स्फुटम् ।
इति विष्णुपुराणीय-प्रक्रियात्र विलोक्यते

तत्र मैत्रेय-प्रश्नः चतुर्थेऽंशे (4.15.1-2)
हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना ।
अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि

नालभत् तत्र चैवेह सायुज्यं स कथं पुनः ।
सम्प्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ

श्री-पराशरोत्तरम् (4.15.4-17) -
दैत्येश्वरस्य वधायाखिल-लोकोत्पत्ति-स्थिति-विनाश-कारिणा पूर्वं तनु-ग्रहणं
कुर्वता नृसिंह-रूपम् आविष्कृतम् ॥ तत्र च हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन्
न मनस्य् अभूत् ॥ निरतिशय-पुण्य-समुद्भूतम् एतत् सत्त्व-जातम् इति ।
रज-उद्रेक-प्रेरितैकाग्र-मतिस् तद्-भावनायोगात् ततोऽवाप्त-वध-हैतुकीं
निरतिशयाम् एवाखिल-त्रैलोक्याधिक्य-धारिणीं दशाननत्वे भोग-सम्पदम्
अवाप

न तु स तस्मिन्न् अनादि-निधने पर-ब्रह्म-भूते भगवत्य् अनालम्बिनि कृते
मनसस् तल्-लयम् अवाप

एवं दशाननत्वेऽप्य् अनङ्ग-पराधीनतया जानकी-समासक्त-चेतसा भगवता
दाशरथि-रूप-धारिणा हतस्य तद्-रूप-दर्शनम् एवासीत् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर्
विपद्यतोऽन्तः-करणे मानुष-बुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत् । पुनर् अप्य्
अचुतविनिपात-मात्र-फलम् अखिलभूमण्डल-श्लाघ्य-चेदि-राज-कुले जन्म
अव्याहतैश्वर्यं शिशुपालत्वेऽप्य् अवाप

तत्र त्व् अखिलानाम् एव स भगवन्-नाम्नां त्वङ्कार-कारणम् अभवत् । ततश् च
तत्-काल-कृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युत-नाम्नाम् अनवरतम् अनेक-जन्मसु
वर्धित-विद्वेषानुबन्धि-चित्तो विनिन्दन-सन्तर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत् । तच् च
रूपम् उत्फुल्ल-पद्म-दलामलाक्षमत्य्-उज्ज्वल-पीत-वस्त्र-धार्य्
अमल-किरीट-केयूर-हार-कटकादि-शोभितम्
उदार-चतुर्-बाहु-शङ्ख-चक्र-गदाधरम् अतिप्ररूढ-वैरानुभावाद्
अटन-भोजन-स्नानासन-शयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नान्यअत्रोपययाव् अस्य
चेतसः

ततस् तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्म-वधाय
यावद्-भगवद्-धस्त-चक्रांशु-मालोज्ज्वलम् अक्षय-तेजः-स्वरूपं
ब्रह्म-भूतम् अपगत-द्वेषादि-दोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत्

तावच् च भगवच्-चक्रेणाशु व्यापादितस् तत्-स्मरण-दग्धाखिलाघ-सञ्चयो
भगवतान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ

एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् । अयं हि भगवान् कीर्तितश् च संस्मृतश् च
द्वेषानुबन्धेनापि अखिल-सुरासुरादि-दुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत
सम्यग्-भक्तिमताम् इति

नोक्तं पराशरेणात्र स्थितौ तौ पार्षदाव् इति ।
किन्तूभयोस् तयोर् आसीज् जन्म-त्रयम् इतीरितम्

अतः सर्वेषु कल्पेषु न तौ पार्षद-जौ मतौ ।
अन्यथा न तयोः पातः प्रति-कल्पं समञ्जसः

पराशरेण यद् गद्यं मैत्रेयायोत्तरीकृतम् ।
श्लोकीकृत्य तद् एवेदं सङ्क्षेपेण विलिख्यते

नृसिंह-रूपं हरिणा यद् आविष्कृतम् अद्भुतम् ।
हिरण्यकशिपोर् अस्मिन् विष्णु-बुद्धिर् न निश्चिता

किन्त्व् एष पुण्य-सम्पन्नः कोऽपीति कृत-निश्चयः ।
रज-उद्रिक्तता-नुन्न-मतिस् तद्-भाव-योगतः

ततोऽवाप्त विनाशैक-हेतुकाम् अखिलोत्तमाम् ।
अवाप भोग-सम्पत्तिं रावणत्वे सुदुर्लभाम्

विष्णुत्वान् निश्चयान् नातिद्वेषान् नावेश-सन्ततिः ।
तां विना च भवेत् द्वेषो नरकायैव वेणवत्

किन्त्व् अस्य सम्पत्-सम्प्राप्तिस् तत्-करेण मृतेः परम् ।
एवम् आहैव-शब्देन तत्-साद्गुण्यम् अनुस्मरन्

आवेशाभावतो दोषानाशाच् छुद्धम् अपश्यतः ।
प्रकटेऽपि पर-ब्रह्म-रूपे तत्रास्य नो लयः

रावणत्वे महाकाम-पराधीनीकृतात्मनः ।
तद्वन् मनुष्य-धीर् अस्य श्री-रामेऽभून् मृताव् अपि

अतोऽसौ चेदिराजत्वे पुनर् आपोत्तमां श्रियम्

तत्र कृष्णे समस्तानाम् एव नाम्नां रमापतेः ।
कारणानि प्रवृत्तेस् तु निमित्तान्य् अभवंस् तदा

तेन निश्चित्य तं विष्णुं स्वस्य द्विर्-मरणं यतः ।
अतिद्वेषान् महावेशात् तानि नामानि सर्वशः ।
जजल्प सततं शश्वन् निन्दा-सन्तर्जनादिषु

रूपं च तादृशं दृष्ट्वा विष्णुर् एवेति निश्चयात् ।
नामवत् तच् च सर्वत्र सर्वदा चैव संस्मरन् ॥
दग्ध-तद्-द्वेषजाघौधः क्षिप्ते चक्रे च तद्-रुचा ।
अपेत-दैत्य-भावोऽन्ते तथा संस्कृत-दृष्टिकः ।
तदा तूज्ज्वलम् अद्राक्षीत् परं ब्रह्म नराकृति

तदैव चक्र-घातेन दैत्य-देहे विनाशिते ।
तद् एव ब्रह्म परमम् अनुलीनत्वम् आययौ

इत्य् उक्त्वाप्य् अत्र बक्यादेर् मोक्षम् अप्य् अर्भ-लीलया ।
अमोक्षं कालनेम्यादेर् अन्यत्रापीश-चेष्टया ।
मुनिः स्मृत्वा पुनः प्राख्यत् अयं हि भगवान् इति

[विप् 4.15.17]
हि प्रसिद्धम् अयं कृष्णो भगवान् स्वयम् एव यत् ।
प्रीणतां द्विषतां चातश् चेतांस्य् आकर्षति द्रुतम् ।
तस्मात् कीर्तित इत्य् आदि माहात्म्यम् चित्रम् अत्र न

इति विज्ञाय गद्यानां हार्दं सौहार्दतः स्फुञम् ।
तस्मात् स एव कैमुत्याद् भजनीयतयेष्यते

अथाखिलानां नाम्नां च प्रवृत्तौ कारणं शृणु

लक्ष्मीश-नामान्य् एवात्र प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः ।
तथैव हेतुभेदाच् च वर्तन्ते यदु-पुङ्गवे

दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षः शार्ङ्गी गरुड-वाहनः ।
पीताम्बरश् चक्र-पाणिः श्रीवत्साङ्कश् चतुर्भुजः ।
इत्य् आदीन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः

वसुदेवस्य पुत्रत्वात् वासुदेवो निगद्यते ।
मधु-वंशे यतो जातः कथ्यते माधवस् ततः

श्री-हरि-वंशेऽपि (2.7.36)[* अच्चोर्दिन्ग् तो थे च्रितिचल् एदितिओन्, थिस् इस् 51.36 ओर् वेर्से 3473.
थे ग्म् एदितिओन् qउओतेस् इत् अस् 63.36.] -
स च तेनैव नाम्नात्र कृष्णो वै दाम-बन्धनात् ।
गोष्ठे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते

तत्रैव (158.30-32)[* अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग् गिवेन् इन् कृष्णस् 57 इस् 101.30-32. इ हवेन्ऽत्
येत् बेएन् अब्ले तो fइन्द् थेसे वेर्सेस् इन् थे च्रितिचल् ओर् गित प्रेस्स् एदितिओन्स्.] -
अधोऽनेन शयानेन शकटान्तर-चारिणा ।
राक्षसी निहता रौद्री शकुनी-वेश-धारिणी ॥
पूतना-नाम सा घोरा महाकाया महाबला ।
विष-दिग्धं स्तनं क्षुद्रा प्रयच्छन्ती जनार्दने

ददृशुर् निहतां तत्र राक्षसीं वन-गोचराः ।
पुनर् जातोऽयम् इत्य् आहुर् उक्तस् तस्माद् अधोक्षजः ॥
इति

एषोऽधः शकटस्याक्षे पुनर् जात इवेत्य् अतः ।
अधोक्षज इति प्राहुर् इति टीका कृतोदितम्

तत्रैव (2.9.45)[* अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग्स् ह्व् 62.43 ओर् 4005.] --
अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवाम् इन्द्रतां गतः ।
गोविन्द इति लोकास् त्वां गास्यन्ति भुवि शाश्वतम्

तत्रैव (2.9.46) -
ममोपरि यथेन्द्रत्वं स्थापितो गोभिर् ईश्वरः ।
उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवताः

श्री-विष्णु-पुराणे (5.16.23) -
यस्मात् त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन ।
तस्मात् केशव-नाम्ना त्वं लोके ज्ञेयो भविष्यसि

इति ।
इत्य् आदिन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-भेदतः ।
एषां प्रवृत्तेर् हेतुत्वम् अन्यद् एव रमापतौ

किं चासुराणां द्विषतां कृष्णम् अप्राप्य नान्यतः ।
कुतोऽपि मुक्तिर् इत्य् आख्याद् एव-कार-द्वयेन सः

तथा हि श्री-गीतायां (16.19-20)
तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु

आसुरीं योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमां गतिम्

इति ।
मां कृष्ण-रूपिणं यावन् नाप्नुवन्ति मम द्विषः ।
तावद् एवाधमं योनिं प्राप्नुवन्तीति हि स्फुटम्

तस्मात् त्रयाणाम् एवायं श्रेष्ठ इत्य् अत्र विस्मयः ।
को वा स्यात् न तथा यस्मात् स्वभावोऽन्यत्र दृश्यते

अतो मन्वक्षर-मनोः कल्पे स्वायम्भुवागमे ।
पूज्यन्तेऽस्यावृतित्वेन राम-सिंहाननादयः

नन्व् इदं श्रूयते शास्त्रे महा-वाराह-वाक्यतः ।
सर्वे नित्याः शाश्वताश् च दहास् तस्य परात्मनः ।
हानोपादान-रहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् ॥
परमानन्द-सन्दोहा ज्ञान-मात्राश् च सर्वतः ।
सर्वे सर्व-गुणैः पूर्णा सर्व-दोष-विवर्जिताः

किं च नारद-पञ्चरात्रे -
मणिर् यथा विभागेन नील-पीतादिभिर् युतः ।
रूप-भेदम् अवाप्नोति ध्यान-भेदात् तथा विभुः

इति ।
तस्मात् कथं तारतम्यं तेषां व्याख्यायते ।
अत्रोच्यते परेश्वत्वात् पूर्णा यद्यपि तेऽखिलाः ।
तथाप्य् अखिल-शक्तीनां प्राकट्यं तत्र नो भवेत्

अंशत्वं नाम शक्तीनां सदाल्पांश-प्रकाशिता ।
पूर्णत्वं च स्वच्छयैव नाना-शक्ति-प्रकाशिता

शक्तिर् ऐश्वर्य-माधुर्य-कृपा-तेजो-मुखा गुणाः ।
शक्तेर् व्यक्तिस् तथाव्यक्तिस् तारतम्यस्य कारणम्

शक्तिः समापि पूर्यादि-दाहे दीपाग्नि-पुञ्जयोः ।
शीताद्य्-आर्ति-क्षयेनाग्नि-पुञ्जाद् एव सुखं भवेत्

एवम् एव गुणादीनाम् आविष्कारानुसारतः ।
भव-ध्वंसेन सौख्यं स्यात् भक्तादीनां यथायथम्

एकत्वं च पृथक्त्वं च तथांशत्वम् उतांशिता ।
तस्मिन्न् एकत्र नायुक्तम् अचिन्त्यानन्त-शक्तितः

तत्रैकत्वेऽपि पृथक् प्रकाशिता, यथा श्री-दशमे (10.69.2)--
चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

पृथक्त्वेऽप्य् एकरूपतापत्तिः, यथा पाद्मे -
स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः ।
एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरिर् आदिकृत्

इति ।
यथा श्री-दशमे (10.40.7) -
यजन्ति त्व-मयास् त्वां वै बहु-मूर्त्य्-एक-मूर्तिकम्

इति ।
कौर्मे च --
अस्थूलश् चानणुश् चैव स्थूलोऽणुश् चैव सर्वतः ।
अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्ताक्त-लोचनः ।
ऐश्वर्य-योगाद् भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते

तथापि दोषाः परमे नैवाहार्यः कथञ्चन ।
गुणा विरुद्धा अप्य् एते समाहार्याः समन्ततः

श्री-षष्ठ-स्कन्धे [6.9.33-35] च मिथो विरुद्धाचिन्त्य-शक्तित्वं यथा गद्येषु -
दुरवबोध इवायं तव विहार-योगो यद् अशरणोऽशरीर इदम्
अनवेक्षितास्मत्-समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन स-गुणम् अगुणः सृजसि हरसि
पासि

अथ तत्र भवान् किं देव-दत्तवद् इह गुण-विसर्ग-पतितः पारतन्त्र्येण
स्वकृत-कुशलाकुशलं फलम् उपाददाति । अहो स्विद् आत्माराम उपशम-शीलः
समञ्जस-दर्शन उपास्ते इति ह वाव न विदामः

न हि विरोध उभयं भगवत्य् अपरिगणित-गुण-गणे ईश्वरे
अनवगाह्य-माहात्म्येऽर्वाचीन-विकल्प-वितर्क-विचार-प्रमाणाभास-कुतर्क-श्
आस्त्र-कलितान्तः-करणाशय-दुरवग्रह-वादिनां विवादानवसरे
उपरत-समस्त-माया-मये केवल एवात्म-मायाम् अन्तर्धाय को न्व् अर्थो
दुर्घट इव भवति स्वरूप-द्वयाभावात् सम-विषम-मतीनां मतम् अनुसरसि
यथा रज्जु-खण्डः सर्पादि-धियाम्

विना शरीर-चेष्टत्वं विना भूम्यादि-संश्रयम् ।
विना सहायांस् ते कर्माविक्रियस्य सुदुर्गमम्

उक्तो गुण-विसर्गेण देवासुर-रणादिकः ।
तस्मिन् पतित आसक्तः पारतन्त्र्यस् तु तद् भवेत् ।
यदाश्रितेषु देवेषु पारवश्यं कृपाकृतम्

तेन स्वकृतम् आत्मीय-कृतं शुभ-शुभेतरत् ।
सुख-दुःखादि-रूपं किं फलं स्वीकुरुते भवान्

आत्मारामतया किंवा तत्रोदास्तेतराम् इति ।
न विद्मः किन्तु नैवेदं विरुद्धम् उभयं त्वयि

तत्र हेतुर् भगवतीत्य् आदि प्रोक्तं पद-द्वयम् ।
तथैवेश्वर इत्य् आदि-पदानां पञ्चकं मतम्

भगवत्त्वेन सार्वज्ञं सद्-गुणत्वं तथान्यतः ।
ब्रह्मत्वं केवलत्वेन लभ्यते तत्र च स्फुटम्

यद्यपि ब्रह्मता-हेतोः सर्वत्र स्यात् तटस्थता ।
तथाप्य् आदि-गुण-द्वय्या भवेद् भतानुकूलता

नन्व् एकस्य स्वरूपस्य द्वैरूप्यं कथम् एकदा ।
तत्राह अर्वाचीनेति तादृशानां हि वादिनाम् ।
विवादस्यानवसरे तस्य तावद् अगोचरे

अतोऽचिन्त्यात्म-शक्तिं तां मध्येकृत्यात्र दुर्घटः ।
को न्व् अर्थः स्याद् विरुद्धोऽपि तथैवास्या ह्य् अचिन्त्यता ।
सा च नानाविरुद्धानां कार्याणाम् आश्रयान् मता

श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वाद् इति च ब्रह्म-सूत्र-कृत् ।
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेत् ।
इति स्कान्द-वचस् तच् च मण्यादिष्व् अपि दृश्यते

तादृशीं च विना शक्तिं न सिध्येत् परमेशता ।
यतश् चानवगाह्यत्वेनास्य माहात्म्यम् उच्यते

अज्ञानम् इन्द्र-जालं वा वीक्ष्यते यत्र कुत्रचित् ।
अतो न पारमैश्वर्यं तेन तस्य प्रसिध्यति

तच् च तस्य न हीत्य् आह स्फुटं चोपरतेत्य् अदः ।
तथा भगवतीत्य् आदि-पदानां षट्-तयस्य च ।
भवेत् प्रयोग-तात्पर्यम् अत्र निष्फलम् एव हि

तस्मान् न शास्त्र-युक्तिभ्याम् उभयं तद् विरुध्यते ।
तथाप्य् उच्चावच-धियाम् अनेवं-तत्त्व-वेदिनाम् ।
मतानुसारतो भासि रज्जूवत् त्वं तथा तथा

ननु भोः केवलं ज्ञानं ब्रह्म स्याद् भगवान् पुनः ।
नानाधर्मेति तत्रापि स्वरूप-द्वय्म् ईक्ष्यते ॥
इति प्राह स्वरूपेति तत्-स्वरूपस्य नैव हि ।
कदापि द्वैतम् एकस्य धर्म-द्वयम् इदं ध्रुवम्

ततो विरोधस् तच्-छक्ति-विलासानां यद् ईक्ष्यते ।
तद् एवाचिन्त्यम् ऐश्वर्यं भ्”षणं न तु दूषणम्

इयम् एव विरोधोक्तिस् तृतीयेऽपि च दृश्यते ॥
कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते
दुर्गाश्रयो ऽथारि-भयात् पलायनम् ।
कालात्मनो यत् प्रमदा-युताश्रमः
स्वात्मन्-रतेः खिद्यति धीर् विदाम् इह

इति ।
तत् तन् न वास्तवं चेत् स्यात् विद्यां बुद्धि-भ्रमस् तदा ।
न स्याद् एवेत्य् अचिन्त्यैव शक्तिर् लीलासु कारणम् ॥
यथा यथा च तस्येच्छा सा व्यनक्ति तथा तथा

एवं प्रासङ्गिकं प्रोच्य प्रकृतार्थो निरूप्यते ।
ननु यः प्रकृति-स्वामी योऽन्तर्यामी च पुरुषः ।
ताभ्याम् अधिकता नास्य कंसारेर् उपपद्यते

तथा हि श्री-प्रथमे (1.3.1-5) --
जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महद्-आदिभिः ।
सम्भूतं षोडश-कलम् आदौ लोक-सिसृक्षया

यस्याम्भसि शयानस्य योग-निद्रां वितन्वतः ।
नाभि-ह्रदाम्बुजाद् आसीद् ब्रह्मा विश्व-सृजां पतिः

यस्यावयव-संस्थानैः कल्पितो लोक-विस्तरः ।
तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

पश्यन्त्य् अदो रूपम् अदभ्र-चक्षुषा
सहस्र-पादोरु-भुजाननाद्भुतम् ।
सहस्र-मूर्ध-श्रवणाक्षि-नासिकं
सहस्र-मौल्य्-अम्बर-कुण्डलोल्लसत्

एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देव-तिर्यङ्-नरादयः
इति ।
अत्र कारिकाः -
आदौ सर्वावताराग्रे भगवान् पुरुषोत्तमः ।
महत्-तत्त्वादिभिः कृत्वा भुवनानां सिसृक्षया

पौरुषं पुरुषाकारम् अथवा पुरुषाभिधम् ।
रूपम् आनन्द-चिन्-मूर्तिं जगृहे प्रादुराचरत्

अर्थः सम्भूत-शब्दस्य सम्यक् सत्यम् इतीरतिः ।
सम्भूतं युक्तम् इति वा भुवनानां सिसृक्षया ।
षोडशैव कला यस्मिंस् तत् षोडश-कलं मतम्

ताः षोडश-कलाः प्रोक्ता वैष्णवैः शास्त्र-दर्शनात् ।
शक्तित्वेन च ता भक्ति-विवेकादिषु सम्मताः

श्रीर् भूः कीर्तिर् इला लीला कान्तिर् विद्येति सप्तकम् ।
विमलाद्या नवेत्य् एता मुख्याः षोडश शक्तयः

इति ।
तद् इदं पौरुषं रूपं त्रिविधं पूर्वम् ईरितम् ।
तत्र प्रोच्य महत्-स्रष्टृ-रूपम् अण्ड-स्थम् उच्यते

यस्याजाण्ड-प्रवेशेन शयानस्य तद् अम्भसि ।
नाभिह्रदाम्बुजाद् आसीद् इति सुव्यक्तम् एव हि

यस्य नाभि-ह्रदाब्जस्यावयवाः कर्णिकादयः ।
संस्थानान्य् अत्र विद्या-स-विशेषास् तैस् तु कल्पितः ।
लोकानां सर्व-जगतां विस्तारो विततिः किल

स शेते येन रूपेण तच् छुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

पश्यन्तीत्य्-आदि-पद्येन तद् एवेदं विशिष्यते ।
एतद्-रूपं तु नानावताराणाम् उदयास्पदम्

यथैकादशे (11.4.3) --
भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म-सृष्टैः
पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम्
अवाप नारायण आदिदेवः

अत्र सार्ध-कारिका -
नारायणोऽत्र परम-व्योमेशानः स आत्मना ।
पुंस्वरूपेण सृष्टैस् तैर् भूतैः सृष्ट्वा विराट्-तनुम् ।
विष्टः स्वांशेन तेनैव सम्प्राप्तः पुरुषाभिधाम्

प्रस्तुते तु किम् आयातम् इत्य् आशङ्क्य निगद्यते ।
सोऽस्य गर्भोदशय्यस्य विलासो यश् चतुर्भुजः ।
शेते प्रविश्य लोकाब्जं विष्ण्व्-आख्यः क्षीर-वारिधौ

अयं च स्थावरान्तानां स्य्रादीनां शरीरिणाम् ।
हृद्य्-अन्तर्यामितां प्राप्तो नाना-रूप इव स्थितः

तृतीयं सर्व-भूत-स्थम् इति विष्णोर् यद् उच्यते ।
रूपं सात्वत-तन्त्रे तद्-विलासोऽस्यैव सम्मतः

[* सेए अबोवे 1.2.9, qउओते fरोम् सात्वत-तन्त्र.]
अतः क्षीराम्बुधेस् तीरे कृतोपस्थानकः सुरैः ।
एष एवावतीर्णोऽभूत् कृष्णाख्य इति युज्यते

अथात्र पूर्व-पक्षे वः सिद्धान्तः प्रतिपद्यते ।
यथा श्री-दशमे तेषु सुरेष्व् एवाशरीरगीः

वसुदेव-गृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः ।
जनिष्यते तत्-प्रियार्थं सम्भवन्तु सुर-स्त्रियः

इति (भ्प् 10.1.23)
अत्र कारिकाः -
पुरुषस्य परत्वेन साक्षाच् च भगवान् इति ।
एतस्यैव महत्-स्रष्टा सोऽंश इत्य् अभिविश्रुतः

अत्र श्री-स्वामि-पादानाम् अपि सम्मतिर् ईक्ष्यते ।
यद् अंशभागेनेत्य् अस्य व्याख्यां कुर्वद्भिर् एव तैः ॥
अंशेन भागो मायाया येनेत्य् अंशोऽस्य पुरुषः ।
भागो भजनम् इत्य् एवं पूर्णतास्य स्फुटीकृता

किं च तत्रैव देवक्या कृते स्तोत्रे निरूपितम्

यथा (10.85.31) --
यस्यांशांशांश-भागेन
विश्वोत्पत्ति-लयोदयाः ।
भवन्ति किल विश्वात्मंस्
तं त्व् आद्याहं गतिं गता

अत्र कारिका -
यस्यांशः पुरुषस्य स्याद् अंशः प्रकृतिस् तु सा ।
तस्या अंशा गुणास् तेषां भागेनास्योद्भवादयः

किं च तत्रैव (10.14.14)
नारायणस् त्वं न हि सर्व-देहिनाम्
आत्मास्य् अधीशाखिल-लोक-साक्षी ।
नारायणोऽङ्गं नर-भू-जलायनात्
तच् चापि सत्यं न तवैव माया

इति ।
अत्र कारिकाः -
जगत्-त्रयेति पद्येन श्री-नारायणतां वदन् ।
कृष्णस्याथ स्वयं दृष्ट्वा परमैश्वर्यम् अद्भुतम् ॥
पर्याप्त्याजाण्ड-नियुतं स्वयं भीतिभराकुलः ।
नारायणस् त्वं नेत्य् आह सापराध इवात्मभूः

हे अधीशेत्य् अजाण्डौघ-स्थितान्तर्यामि-पुरुषाः ।
ईशास् तेभ्योऽधिकोऽधीशो हि यतः सर्व-देहिनाम् ॥
समष्टीनां सविकुण्ठ-जीवानां त्वं प्रकाशकः ।
तेषाम् अखिल-लोकानां साक्षी द्रष्टाप्य् असि स्वयम्

अतो यो नरभू-नीरायणान् नारायणः स्मृतः ।
स तेऽङ्गम् अंशः पूर्णस्य चिनि-माया-शक्ति-वैभवैः ।
चातुष्पादिकम् ऐश्वर्यं तव तस्य तु पादिकम्

विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेनेति ते वचः ।
तच् चांशत्वं भवेत् सत्यं विराड्वन् न तु मायिकम्

श्री-ब्रह्म-संहितायां (5.48) -
यस्यैक-निश्वसित-कालम् अथावलम्ब्य
जीवन्ति लोम-विलजा जगद्-अण्ड-नाथाः ।
विष्णुर् महान् स इह यस्य कला-विशेषो
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

अतः पुरुष एवास्य कृष्णस्यांशो भवेद् यदि ।
तद्-विलासस् तु नितरां भवेत् क्षीराब्धि-नायकः

ननु द्वितीय-स्कन्धे तु योऽवतीर्णो यदोः कुले ।
किं विधात्रा स हि सित-कृष्ण-केशतयोदितः

तथा हि (2.7.26)
भूमेः सुरेतर-वरूथ-विमर्दितायाः
क्लेश-व्ययाय कलया सित-कृष्ण-केशः ।
जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्य-मार्गः
कर्माणि चात्म-महिमोपनिबन्धनानि

इति ।
मैवं भोः श्रूयताम् अस्य पद्यसार्थो विधीयते ।
कलया शिल्प-नैपुण्य-विशेष-विधिना सिताः ।
बद्धाः कृष्णा अतिश्यामाः केशा येनेति विग्रहः ।
स एवेत्यस्य वैदग्धी-विशेषोत्कर्ष ईरितः

किंवा यः कलयांशेन स्यात् सित-श्याम-केशकः ।
स एवात्रावतीर्णोऽभूत् श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

किं च -
मार्कण्डेयेन वज्राय विष्णुधर्मोत्तरे स्फुटम् ।
लयाब्धिस्थोऽनिरुद्धोऽयं पिता ते इति कीर्तितम्

तत्र वज्र-प्रश्नः - (1.79.1)
कस् त्व् असौ बाल-रूपेण कल्पान्तेषु पुनः पुनः ।
दृष्टो यो न त्वया ज्ञातस् तत्र कौतूहलं मम

मारकण्डेयोत्तरम् - (1.79.2-3)
भूयो भूयस् त्व असौ दृष्टो मया देवो जगत्-पतिः ।
कल्प-क्षये न विज्ञातः स मया मोहितेन वै

कल्प-क्षये व्यतीते तु तं तु देवं पितामहात् ।
अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्-पतिम्

इति ।
अत्र कारिका --
अन्यथा मुनिवर्षेऽयम् अवदिष्यद् इदं तदा ।
तं श्री-कृष्णं विजानामि प्रपितामहम् एव ते

अतः केशावतारत्व-भ्रमोऽप्य् आरात् पराहतः

नन्व् अस्तु पुरुषादिभ्यः श्रैष्ठ्यं तस्याघ-विद्विषः ।
किन्तु श्री-वासुदेवोऽत्र सर्वैश्वर्य-निषेवितः ।
त्रिपात्-पाद-विभूत्योश् च नाना-रूप इव स्थितः ॥
उन्मीलद्-बाल-मार्तण्ड-परार्ध-मधुर-द्युतिः ।
क्वचिन् नव-घन-श्यामः क्वचिज् जाम्बुनद-प्रभः ॥
महा-वैकुण्ठ-नाथस्य विलासत्वेन विश्रुतः ।
परमात्मा बल-ज्ञान-वीर्य-तेजोभिर् अन्वितः

महावस्थाख्यया ख्यातं यद्-व्यूहानां चतुष्टयम् ।
तस्याद्योऽयम् तथोपास्यश् चित्ते तद्-अधिदैवतम् ।
तथा विशुद्ध-सत्त्वस्य यश् चाधिष्ठानम् उच्यते

निजांशो यस्य भगवान् श्री-सङ्कर्षण ईष्यते ।
यस्य सङ्कर्षणो व्यूहो द्वितीय इति सम्मतः ।
जीवश् च स्यात् सर्व-जीव-प्रादुर्भावास्पदत्वतः

पूर्ण-शारद-शुभ्रांशु-परार्ध-मधुर-द्युतिः ।
उपास्योऽयम् अहङ्कारे शेष-न्यस्त-निजांशकः ॥
स्मरारातेर् अधर्मस्य सर्पान्तक-सुर-द्विषाम् ।
अन्तर्यामित्वम् आस्थाय जगत्-संहार-कारकः

व्यूहस् तृतीयः प्रद्युम्नो विलासो यस्य विश्रुतः ।
यः प्रद्युम्नो बुद्धि-तत्त्वे बुद्धिमद्भिर् उपास्यते ॥
स्तुवत्या च श्रिया देव्या निषेव्यते इलावृते ।
शुद्ध-जाम्बुनद-प्रख्यः क्वचिन् नील-घन-च्छविः ॥
निदानं विश्व-सर्गस्य काम-न्यस्य-निजांशकः ।
विधेः प्रजापतीनां रागिनां च स्मरस्य च ।
अन्तर्यामित्वम् आपन्नः सर्गं सम्यक् करोत्य् असौ

व्यूहस् तुर्योऽनिरुद्धाख्यो विलासो यस्य शस्यते ।
योऽनिरुद्धो मनस्-तत्त्वे मनीषिभिर् उपास्यते ॥
नील-जीमूत-सङ्काशो विश्व-रक्षण-तत्परः ।
धर्मस्यायं मनूनां च देवानां भूभुजां तथा ।
अन्तर्यामित्वम् आस्थाय कुरुते जगतः स्थितिम्

मोक्षधर्मे तु मनसः स्यात् प्रद्युम्नोऽधिदैवतम् ।
अनिरुद्धस् त्व् अहङ्कारस्येति तत्रैव कीर्तितम्

सर्वेषां पञ्चरात्राणाम् अप्य् एषा प्रक्रिया मता

पाद्मे तु परम-व्योम्नः पूर्वाद्ये दिक्-चतुष्टये ।
वासुदेवादयो व्यूहश् चत्वारः कथिताः क्रमात्

तथा पाद-विभूतौ च निवसन्ति क्रमादि मे ।
जलावृति-स्थ-वैकुण्ठ-स्थित वेदवती-पुरे ॥
सत्योर्ध्वे वैष्णवे लोके नित्याख्ये द्वारका-पुरे ।
शुद्धोदाद् उत्तरे श्वेत-द्वीपे चैरावती-पुरे ।
क्षीराम्बुधि-स्थितान्ते क्रोड-पर्यङ्क-धामनि

सात्वतीये क्वचित् तन्त्रे नव व्यूहाः प्रकीर्तिताः ।
चत्वारो वासुदेवाद्या नारायण-नृसिंहकौ ॥
हयग्रीवो महा-क्रोडो ब्रह्मा चेति नवोदिताः ।
तत्र ब्रह्मा तु विज्ञेयः पूर्वोक्त-विधया हरिः

किन्तु व्यूहास् तु चत्वारो राजद्-भुज-चतुष्टयाः ।
अजस्र-परमैश्वर्यम् अर्षादापैर्भूषिताः

अत्रापि वासुदेवोऽयं सम्पूर्णानन्द-सम्प्लवः ।
ऐश्वर्यादौ निर्विशेषः परम-व्योम-नायकात् ।
आद्यानाम् अपि सर्वेषाम् आदिभूतः सुपर्वणाम्

इत्य् आशङ्के स एवायं कृष्णाख्यः सन्न् अवातरत् ।
वासुदेवतया यस्मात् सर्वत्रैष सुविश्रुतः

नैवं युक्तं शृणु ततः समाधानं विधीयते ।
आद्य-व्यूहाद् अपि श्रेष्ठः कथ्यते देवकी-सुतः

तथा श्री-दशमे -
एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम्

अत्र कारिके -
पुं-नाम्नः पुरुषस्यैते श्री-वराह-ऋषादयः ।
अंशाः अत्रावताराः स्युः कुमाराद्याः कला मताः ॥
तु-भिन्नोपक्रमे कृष्णो भगवान् पुरुषोत्तमः ।
स्वयम् इत्य् अपयातास्य वासुदेवावतारता

श्री-दशमे चैवम् एवोक्तम् (10.14.2) -
अस्यापि देव वपुषो मद्-अनुग्रहाय
स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि ।
नेशे महि त्व् अवसितुं मनसाऽन्तरेण
साक्षात् तवैव किम् उतात्म-सुखानुभूतेः

इति ।
अत्र कारिकाः -
देवः स्व-नाम्नि देवेति ख्यातं यस्य वपुः स हि ।
व्यूहानाम् आदिमो वासुदेवो देव-वपुर् मतः ॥
ततोऽपि महि माहात्म्यं साक्षाद् एवात्र ते सतः ।
को विधाताप्य् अवसितुं ज्ञातुं नेशेऽस्मि न क्षमः ।
किम् उताहो आत्म-सुखानुभूतेर् ब्रह्म-रूपतः

एवम् अर्थोऽस्य पद्यस्य कैमुत्य-न्याय-संस्थितः

न्यूनेऽधिके च कैमुत्यं तत्र न्यूने भवेद् यथा ।
कौस्तुभस् तु महा-तेजाः सूर्य-कोटि-शताद् अपि ।
अयं किम् उत वक्तव्यं प्रदीपाद् दीप्तिमान् इति

अथाधिके यथा ध्वान्तैः शक्यो दीपोऽपि नार्दितुम् ।
स तु मार्तण्ड-कोटीभिः सम`य् किम् उत कौस्तुभः

अतो न्यूनाद् अपि न्यूने कैमुत्यम् इह तु स्थितम्

मय्य् एवानुग्रहो यस्येत्य् अनुग्रह-भरो यतः ।
मय्य् एव विहितो भूयान् अपूर्वाश्चर्य-दर्शनात्

स्वेच्छामयस्य भक्तानां कामायाखिल-कर्मणः ।
न तु भूतमयस्येति पुरुषत्वं च खण्डितम् ।
यद् एष सर्व-जीवानां पुरुषः परमाश्रयः

आन्तरेण निरुद्धेन मनसेत्य् एकतानता ।
ज्ञातुं स्यान् महिमा शक्यो यद्यप्य् एभिर् विशेषणैः ।
ज्ञातुं तथापि नेशेऽस्मीत्य् अचिन्त्यैश्वर्यतोदिता

जानता वासुदेवाच् च ब्रह्मतश् चाधिकाधिकम् ।
माहात्म्यं कृष्ण-चन्द्रस्य विरिञ्चेन समर्थितम्

अतो मन्व्-अक्षर-मनोर् ध्याने स्वायम्भुवागमे ।
चत्वारो वासुदेवाद्याः कृष्णस्यावृतिर् ईरिताः

क्रमादि-दीपिकायां च वस्व्-अक्षर-मनोर् विधौ ।
गोकुलेशावृतित्वेन वासुदेवादयो मताः

ननु श्रैष्ठ्यं मुकुन्दस्य ब्रह्मतो युज्यते कथम् ।
यद् ब्रह्म श्रीभागअतोर् ऐक्यम् एव प्रसिध्यते

पुरुषं परमात्मा च ब्रह्म च ज्ञानम् इत्य् अपि ।
स एको भगवान् एव शास्त्रेषु बहुधोच्यते

तथा च स्कान्दे --
भगवान् परमात्मेति प्रोच्यतेऽष्टाङ्ग-योगिभिः ।
ब्रह्मेत्य् उपनिषन्-निष्ठैर् ज्ञानं च ज्ञान-योगिभिः

श्री-प्रथमे च (1.2.11) -
वदन्ति तत् तत्त्व-विदस् तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् ।
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते

इति ।
सत्यम् उक्तं शृणु ततस् तृतीये कापिलं वचः

यथा (3.32.33) -
यथेन्द्रियैः पृथग्-द्वारैर् अर्थो बहु-गुणाश्रयः ।
एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्र-वर्त्मभिः

इति ।
अत्र कारिकाः -
तत् तत् श्री-भगवत्य् एव स्वरूपं भुवि विद्यते ।
उपासनानुसारेण भाति तत्-तद्-उपासके

यथा रूप-रसादीनां गुणानाम् आश्रयः सदा ।
क्षीरादिर् एक एवार्थो ज्ञायते बहुधेन्द्रियैः

दृशा शुक्लो रसनया मधुरो भगवांस् तथा ।
उपासनाभिर् बहुधा स एकोऽपि प्रतीयते

जिह्वयैव यथा ग्राह्यं माधुर्यं तस्य नापरैः ।
यथा चक्षुर्-आदीनि गृह्णन्त्य् अर्थं निजं निजम्

तथान्या बाह्य-करण-स्थानीयोपासनाखिला ।
भक्तिस् तु चेतः स्थानीया तत् तत् सर्वार्ह्त-लाभतः

इति प्रवर-शास्त्रेषु तस्य ब्रह्म-स्वरूपतः ।
माधुर्यादि-गुणाधिक्यात् कृष्णस्य श्रेष्ठतोच्यते

तथा च श्री-दशमे (10.14.6-7)
तथापि भूमन् महिमा-गुणस्य ते
विबोद्धुम् अर्हत्य् अमलान्तर्-आत्मभिः
अविक्रिया स्वानुभवाद् अरूपतो
ह्य् अनन्य-बोध्यात्मतया न चान्यथा

गुणात्मनस् ते ऽपि गुणान् विमातुं;
हितावतीर्णस्य क ईशिरे ऽस्य ।
कालेन यैर् वा विमिताः सुकल्पैर्;
भू-पांशवः खे मिहिका द्युभासः

इति ।
ननु प्राकृत-रूपत्वान् मृग-तृष्णोपमा-जुषाम् ।
गुणानां गणना न स्याद् इति कात्र विचित्रता

मैवं गुणानाम् एतस्य प्राकृतत्वं न विद्यते ।
तेषां स्वरूप-भूतत्वात् सुखरूपत्वम् एव हि

तथा च ब्रह्म-तर्के -
गुणैः स्वरूप-भूतैस् तु गुण्य् असौ हरिर् ईश्वरः ।
न विष्णोर् न च मुक्तानां क्वापि भिन्नो गुणो मतः

श्री-विष्णु-पुराणे (1.9.43)
सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः ।
स शुद्धः सर्व-शुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु

तथा च तत्रैव (6.5.79)
ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः ।
भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

पाद्मे च (6.255.39-40) -
योऽसौ निर्गुण इत्य् उक्तः शास्त्रेषु जगद्-ईश्वरः ।
प्राकृतैर् हेय-संयुक्तैर् गुणैर् हीनत्वम् उच्यते

प्रथमे च (1.16.30) --
एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः ।
प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित्

इति ।
अतः कृष्णोऽप्राकृतानां गुणानां नियुतायुतैः ।
विशिष्टोऽयं महाशक्तिः पूर्णानन्द-घनाकृतिः

ब्रह्म-निधर्मकं वस्तु निर्विशेषम् अमूर्तिकम् ।
इति सूर्योपमस्यास्य कथ्यते तत् प्रभोपमम्

तथा च श्री-गीतासु (14.26-27) -
मां च यो ऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च

इति ।
अत्र कारिकाः -
स ब्रह्म-भावम् आसाद्य लीलाविग्रहम् आश्रयम् ।
मानानन्द-घनं प्रेम्णा भजेद् इत्य् अयम् आश्रयः

भक्तेर् अव्यभिचारायाः प्रेम-सेवैव यत् फलम् ।
केवलं ब्रह्म-भावस् तु विद्वेषेणापि लभ्यते

ननु ते यादवस्यास्य भजनाद् ब्रह्मता कथम् ।
इत्य् आह ब्रह्मणो हीति हि यतोऽहं पुरस् तव ॥
स्थितोऽयं विविधानन्द-पूर्ण-चिद्-घन-विग्रहः ।
ब्रह्मणश् चित्-स्वरूपस्य प्रतिष्ठा परमाश्रयः ।
रविस् तेजो-घनाकारः करौघस्य यथा भवेत्

अव्ययेनामृतेनेह नित्य-मुक्तिर् उदीर्यते ।
शाश्वतेन तु धर्मेण भगवद्-धर्म उच्यते

ऐकान्तिक-सुखेनात्र प्रेम-भक्ति-रसोत्सवः ।
येन मोक्ष-सुखस्यापि तिरस्कारो विधीयते

किं च ब्रह्म-संहितायाम् (5.40) -
यस्य प्रभा प्रभवतो जगद्-अण्ड-कोटि-
कोटिष्व् अशेष-वसुधादि विभूति-भिन्नम् ।
तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

इति ।
अत्र कारिके -
निष्कलादि-स्वरूपं तत् ब्रह्माण्डार्बुद-कोटिषु ।
विभूतिभिर् धराद्याभिर् भिन्नं भेदम् उपागतम् ॥
सदा प्रभाव-युक्तस्य ब्रह्म यस्य प्रभा भवेत् ।
तं गोविन्दं भजामीति पद्यस्यार्थः स्फुटीकृतः

ननु भोस् तव भावोऽयं ज्ञात एव मया ध्रुवम् ।
परव्योम-पतेः शौरिर् अवतारस् तयोच्यते

जन्मादि-लीला-प्राकट्यात् अवतारतयाप्य् असौ ।
प्रोक्तो विलास एव स्यात् सर्वोत्कर्षातिभूमतः

यः पर-व्योम-नाथः स्याद् असमानोर्ध-वैभवः ।
श्रुति-स्मृति-महातन्त्र-वर्णितोत्कर्ष-सौष्ठवः ।
लोक-सृष्टेः पुरा ब्राह्मे कल्पे यः परमेष्ठिने ।
महावैकुण्ठ-लोकस्थं स्वम् आत्मानम् अदर्शयत्

तथा हि श्री-द्वितीय-स्कन्धे (2.9.9-16) --
तस्मै स्व-लोकं भगवान् सभाजितः
सन्दर्शयाम् आस परं न यत्-परम्
व्यपेत-सङ्क्लेश-विमोह-साध्वसं
स्व-दृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम्

प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः
सत्त्वं च मिश्रं न च काल-विक्रमः ।
न यत्र माया किम् उतापरे हरेर्
अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः

श्यामावदाताः शत-पत्र-लोचनाः
पिशङ्ग-वस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्-बाहव उन्मिषन्-मणि-
प्रवेक-निष्काभरणाः सुवर्चसः ।
प्रवाल-वैदूर्य-मृणाल-वर्चसः
परिस्फुरत्-कुण्डल-मौलि-मालिनः

भ्राजिष्णुभिर् यः परितो विराजते
लसद्-विमानावलिभिर् महात्मनाम् ।
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः
सविद्युद् अभ्रावलिभिर् यथा नभः

श्रीर् यत्र रूपिण्य् उरुगाय-पादयोः
करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर्
विगीयमाना प्रिय-कर्म गायती

ददर्श तत्राखिल-सात्वतां पतिं
श्रियः पतिं यज्ञ-पतिं जगत्-पतिम् ।
सुनन्द-नन्द-प्रबलार्हणादिभिः
स्व-पार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् ॥
भृत्य-प्रसादाभिमुखं दृग्-आसवं
प्रसन्न-हासारुण-लोचनाननम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्-भुजं
पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥
अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं
वृतं चतुः-षोडश-पञ्च-शक्तिभिः ।
युक्तं भगैः स्वैर् इतरत्र चाध्रुवैः
स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम्

इति ।
अत्र कारिकाः -
यद् यतः परम् उत्कृष्टं पदम् अन्यन् न हि क्वचित् ।
सङ्क्लेशाः पञ्चविद्याद्या विमोहो निर्विवेकता ॥
साध्वसं पाततो भीतिर् न सन्त्य् एतानि यत्र तम् ।
स्व-दृष्टम् आत्मनः साक्षात् कारस् तद्वद्भिर् ईडितम्

रजस् तमश् च नो यत्र सत्त्वं सध्र्यक् तयोर् न च ।
गुणा यत्र प्रकृतिजा न सत्नीति प्रदर्शितम् ॥
न काल-विक्रमो यत्र सर्व-विध्वंस-कारिता ।
परं मूलम् अनर्थानां यत्र मायैव नास्ति हि ॥
अपरे तत्र किम् उत विकारा महद्-आदयः ।
अतो वैकुण्ठ-लोकस्य कथिता नित्य-सिद्धता

हरेर् अनुव्रता यत्र श्यामारुण-हरित्-सिताः ।
तत्-तद्-वर्णम् उपास्येशं तत्-सारूप्यम् उपागताः ।
अथवा नित्य-सिद्धत्वात् तद्-रुचाम् अप्य् अनादिता

श्रीः सम्पद्-रूपिणी मूर्ता यत्र पद्मांश-सम्भवा ।
मानं सेवां रचयति विविधाभिर् विभूतिभिः ॥
कुसुमाकार-शब्देन ऋतूनाम् अधिपो मतः ।
तेन तस्यानुगैर् ग्रीष्म-वर्षाद्यैर् ऋतुभिश् च या ॥
विशेषाद् गीयमानापि प्रियकर्मैव गायती ।
शत्रन्तेन पदेनात्र तिङ्-अन्ता लक्षिता क्रिया

तत्रेश्वरं ददर्शासौ कथम्भूतं दृग्-आसवम् ।
सान्द्रानन्दैर् दृशां सुष्ठु मादकत्वात् स आसवः

पीतांशुक-पदेनास्य ध्वन्यते श्याम-वर्णता

अध्यर्हणीय-शब्देन महा-योगाख्य-पीठकम् ।
श्री-पाद्मोत्तर-खण्डोक्तम् अत्रैवाग्रे प्रवक्ष्यते

चतस्रो ह्लादिनी-कीर्ति-करुणा-तुष्टयः स्मृताः ।
शक्तयः षोडशात्रैव पूर्यम् एव प्रदर्शिताः

विद्यायाः पञ्च-पर्वाणि साङ्ख्यादीन्य् अत्र पञ्च च

तानि पञ्चरात्रे --
साङ्ख्य-योगौ तु वैराग्यं तपो भक्तिश् च केशवे ।
पञ्च-पर्वेति विद्येयं यया विद्वान् हरिं विशेत्

इति ।
इत्य् एताभिर् वृतं पञ्च-विंशत्या शक्तिभिः सदा ।
भगैर् ऐश्वर्य-धर्माद्यैः स्वैर-साधारणोदयैः ॥
इतरत्र विरिञ्च्य्-आदाव् अध्रुवैर् अस्स्थिरैः कृशैः ।
स्व एव धाम्नि वैकुण्ठे रतिं विदधतं सदा ।
किं वा स्वरूप-भूतत्वात् श्रियस् तस्याः स्वधामता

तथा च भार्गव-तन्त्रे -
शक्ति-शक्तिमतोश् चापि न विभेदः कथञ्चन ।
अविभिन्नापि स्वेच्छादि-शब्दैर् अपि विभाष्यते ॥
इति

किं च पाद्मोत्तर-खण्डे (6.255.57-64)
प्रधान-परम-व्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी ।
वेदाङ्गस्वेदजनित-तोयैः प्रस्राविता शुभा

तस्याः पारे पर-व्योम्नि त्रिपाद्-भूतं सनातनम् ।
अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् ॥
शुद्ध-सत्त्व-मयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् ॥
अनेक-कोटि-सूर्याग्नि-तुल्य-वर्चसम् अव्ययम् ॥
सर्व-वेदमयं शुभ्रं सर्व-प्रलय-वर्जितम् ।
हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्द-सुखाह्वयम् ॥
समानाधिक्य-रहितम् आद्य्-अन्त-रहितं शुभम् ॥
तेजसात्य्-अद्भुतं रम्यं नित्यम् आनन्द-सागरम् ।
एवम् आदि-गुणोपेतं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥
न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं हरेः

तद् विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यम् अच्युतम् ।
न हि वर्णयितुं शक्यं कल्प-कोटि-शतैर् अपि

तत्रैवाग्रे (6.256.9-21) -
श्री-शार्ङ्गि-भक्ति-सेवैक-रसभोग-विवर्धिताः ।
महात्मनो महाभागा भगवत्-पाद-सेवकाः

तद् विष्णोः परमं धाम यान्ति प्रेम-सुख-प्रदम् ।
नाना-जनपदाकीर्णं वैकुण्ठं तद् धरेः पदम् ।
प्रकारैश् च विमानैश् च सौधै रत्नमयैर् वृतम्

तन् मध्ये नगरी दिव्या सायोन्ध्येति प्रकीर्तिता ।
मणि-काञ्चन-चित्राढ्य-प्राकारैस् तोरणैर् वृता ।
चतुर्द्वार-समायुक्ता रत्न-गोपुर-संवृता

चण्डादि-द्वार-पालैश् च कुमुदाद्यैः सुरक्षिता ।
चण्ड-प्रचण्डौ प्राग्-द्वारे याम्ये भद्र-सुभद्रकौ ।
वारुण्यां जय-विजयौ सौम्ये धातृ-विधातरौ

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोऽथ वामनः ।
शङ्कु-कर्णः सर्व-नेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ।
एते दिक्-पतयः प्रोक्ताः पूर्याम् अत्र शुभानने

कोटि-वैश्वानर-प्रख्य-गृह-पङ्क्तिर्भिर् आवृता ।
आरूढ-यौवनैर् नित्यैर् दिव्य-नारी-नरैर् युता

अन्तःपुरस् तु देवस्य मध्ये पूर्या मनोहरम् ।
मणि-प्राकार-संयुक्तं वर-तोरण-शोभितम् ।
विमानैर् गृहमुख्यैश् च प्रासादैर् बहुभिर् वृतम् ।
दिव्यापसरोगणैः स्त्रीभिः सर्वतः समलङ्कृतम्

मध्ये तु मण्डपं दिव्यं राजस्थानं महोत्सवम् ।
माणिक्य-स्तम्भ-सहस्र-जुष्टं रत्न-मयं शुभम् ।
नित्य-मुक्तैः समाकीर्णं साम-गानोपशोभितम्

मध्ये सिंहासनं रम्यं सर्व-वेद-मयं शुभम् ।
धर्मादिदैवतैर् नित्यैर् वृतं वेदमयात्मकैः ।
धर्म-ज्ञान-महैश्वर्य-वैराग्यैः पाद-विग्रहैः

तत्रैव (6.256.23-54) -
वसन्ति मध्यमे तत्र वह्नि-सूर्य-सुधांशवः ।
कूर्मश् च नागराजश् च वैनतेयस् त्रयीश्वरः ॥
छन्दांसि सर्व-मन्त्राश् च पीठ-रूपत्वम् आस्थिताः ।
सर्वाक्षरमयं दिव्यं योग-पीठम् इति स्मृतम्

तन्-मध्येऽष्ट-दलं पद्मम् उदयार्क-सम-प्रभम् ।
तन्-मध्ये कर्णिकायां तु सावित्र्यां शुभ-दर्शने ।
ईश्वर्या सह देवेशस् तत्रासीनः परः पुमान्

इन्दीवर-दल-श्यामं सूर्य-कोटि-सम-प्रभः ।
युवा कुमारः स्निग्धाङ्गः कोमलावयवैर् युतः

फुल्ल-रक्ताम्बुज-निभ-कोमलाङ्घ्रि-कराब्जवान् ।
प्रबुद्ध-पुण्डरीकाक्षः सुभ्रू-लतायुगाङ्कितः

सुनासः सुकपोलाढ्यः सुशोभ-मुख-पङ्कजः ।
मुक्ताफलाभदस्ताढ्यः सुस्मिताधर-विद्रुमः

परिपूर्णेन्दु-सङ्काश-सुस्मितानन-पङ्कजः ।
तरुणादित्य-वर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजितः

सुस्निग्ध-नील-कुटिल-कुन्तलैर् उपशोभितः ।
मन्दार-पारिजाताढ्यः -कवरी-कृत-केशवान्

प्रातर् उद्यत्-सहस्रांशु-निभ-कौस्तुभ-शोभितः ।
हार-स्वर्ण-स्रगासक्त-कम्बु-ग्रीव-विराजितः

सिंह-स्कन्ध-निभैः प्रोच्चैः पीनैर् अंसैर् विराजितः ।
पीन-वृत्तायत-भुजैश् चतुर्भिर् उपशोभितः

अङ्गुलीयैश् च कटकैः केयूरैर् उपशोभितः ।
बालार्क-कोटि-सङ्काशैः कौस्तुभाद्यैः सुभूषणैः ।
विराजित-महा-वक्षा वन-माला-विभूषितः

विधातुर् जनन-स्थान-नाभि-पङ्कज-शोभितः ।
बालातप-निभ-श्लक्ष्ण-पीत-वस्त्र-समन्वितः

नाना-रत्न-विचित्राङ्घ्रि-कटकाभ्यां विराजितः ।
सज्योत्स्न-चन्द्र-प्रतिम-नख-पङ्क्तिभिर् आवृतः

कोटि-कन्दर्प-लावण्यः सौन्दर्य-निधिर् अच्युतः ।
दिव्य-चन्दन-लिप्ताङ्गो वन-माला-विभूषितः ॥
शङ्ख-चक्र-गृहीताभ्याम् उद्बाहुभ्यां विराजितः ।
वरदाभय-हस्ताभ्याम् इतराभ्यां तथैव च

वामाङ्क-संस्थिता देवी महा-लक्ष्मीर् महेश्वरी ।
हिरण्य-वर्णा हरिणी सुवर्ण-रजत-स्रजा

सर्व-लक्षण-सम्पन्ना यौवनारम्भ-विग्रहा ।
रत्न-कुण्डल-संयुक्ता नीलाकुञ्चित-शीर्षजा

दिव्य-चन्दन-लिप्ताङ्गी दिव्य-पुष्पोपशोभिता ।
मन्दार-केतकी-जाती-पुष्पाञ्चित-सुकुन्तला

सुभ्रूः सुनासा सुश्रोणी पीनोन्नत-पयोधरा ।
परिपूर्णेन्दु-सङ्काश-सुस्मितानन-पङ्कजा

तरुणादित्य-वर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजिता ।
तप्त-काञ्चन-वर्णाभा तप्त-काञ्चन-भूषणा

हस्तैश् चतुर्भिः संयुक्ता कनकाम्बुज-भूषिता ।
नाना-रत्न-विचित्राढ्य-कनकाम्बुज-मालया ।
हार-केयूर-कटकैर् अङ्गुरीयैश् च भूषिता

भुज-युग्म-धृतोदग्र-पद्म-युग्म-विराजिता ।
गृहीत-मातुलुङ्गाख्य-जाम्बूनद-कराञ्चिता

एवं नित्यानपायिन्या महालक्ष्म्या महेश्वरः ।
मोदते परम-व्योम्नि शाश्वते सर्वदा प्रभुः

पार्श्वयोर् अवनी-लीले समासीने शुभानने ।
अष्ट-दिक्षु दलाग्रेषु विमलाद्याश् च शक्तयः

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च ।
प्रह्वी सत्या तथेशाना महिष्यः परमात्मनः ॥
गृहीत्वा चामरान् दिव्यान् सुधाकर-सम-प्रभान् ।
सर्व-लक्षण-सम्पन्ना मोदन्ते पतिम् अच्युतम्

दिव्याप्सरोगणाः पञ्च-शत-सङ्ख्याश् च योषितः ।
अन्तःपुर-निवासिन्यः सर्वाभरण-भूषिताः ॥
पद्म-हस्ताश् च ताः सर्वाः कोटि-वैश्वानर-प्रभाः ।
सर्व-लक्षण-सम्पन्नाः शीतांशु-सदृशाननाः ।
ताभिः परिवृतो राजा शुशुभे परमः पुमान्

अनन्त-विहगाधीश-सेनान्य्-आद्यैः सुरेश्वरैः ।
अन्यैः परिजनैर् नित्यैर् मुक्तैश् च परिसंवृतः ।
मोदते रमया सार्धं भोगैश्वर्यैः परः पुमान्

अत्र कारिकाः -
अर्थतः शब्दतश् चात्र यत् पुनः पुनर् उच्यते ।
तद्-असम्भाय-वस्तुत्वात् प्रतीत्यै हेतुवादिनाम्

श्रीश-निश्वास-रूपाणां वेदानां तत्र मूर्तता ।
ततस् तद्-अङ्गतो जाताः स्वेदाः परम-पावनाः

त्रिपाद्-विभूतेर् धामत्वात् त्रिपाद्भूतं तु तत् पदम् ।
विभूतिर् मायिकी सर्वा प्रोक्ता पादात्मिका यतः

अमृतं सुष्ठु मधुरं शाश्वतस् तु मुहुर् नवम् ।
शुद्ध-सत्त्वस् तु तत् प्रोक्तं सत्त्वम् अप्राकृतं तु तत् ।
नित्याक्षरादि-शब्दैस् तु षड्-भाव-परिवर्जनम्

किं चानुत्थापितानाम् अपि कारिकाः -
आद्यम् आवरणं दिक्षु पूर्वादिषु किलाष्टसु ।
व्यूहैर् लक्ष्म्यादि-सहितैर् वासुदेवादिभिर् मतम्

पूर्यो लक्ष्म्याः सरस्वत्या रतेः कान्तेर् अनुक्रमात् ।
विदिक्षु परम-व्योम्न आग्नेय्यादिषु कीर्तिताः

केशवाद्यैर् इह चतुर्विंशत्या तु द्वितीयकम् ।
अष्टासु किल काष्ठासु तेषां ज्ञेयं त्रयं त्रयम्

दशभिर् मत्स्य-कूर्माद्यैर् दश-दिक्षु तृतीयकम्

सत्याच्युतानन्त-दुर्गा-विष्वक्सेन-गजाननैः ।
शङ्ख-पद्म-निधिभ्यां च तुर्यम् अष्टासु दिक्ष्व् इदम्

ऋग्-वेदादि-चतुष्केण सावित्र्या गरुडेन च ।
तथाधर्म-सखाभ्यां च पञ्चमं पूर्ववन् मतम्

शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-खड्ग-शार्ङ्ग-हलैस् तथा ।
मूषलेण च षष्ठं स्याद् इन्द्राद्यै सप्तमं तथा

साध्या मरुद्-गणैस् चैव विश्वदेवास् तथैव च ।
नित्याः सर्वे परे धाम्नि ये चान्ये त्रिदिवौकसः ।
ते वै प्राकृतनाकेऽस्मिन् न नित्यास् त्रिदिवेश्वराः

वासुदेवादि-मूर्तीनां सप्ततेस् तु चतुर्युजः ।
लोकास् तु तावत्-सङ्ख्याकाः परे धाम्नि चकासति

त्रिषु पुंसोऽवतारेषु रुद्रात् पद्मभवात् तथा ।
भृग्वादिकृतनिर्धाराद् विष्णुर् एव महत्तमः ॥
किं पुनः पुरुषस् तत्र वासुदेवोऽत्र किन्तराम् ।
तत्रापि किन्तमां सोऽयं महा-वैकुण्ठनायकः

सदाशिवाख्यो यः शम्भुः स चैशान्यावृतिर् मता

अतो ब्रुवेऽनयोः प्रायो वैलक्षण्यं द्वयोर् न हि ।
दीपोत्थ-दीप-तुल्यत्वात् स्याद् विलास-विलासिनोः

मैवं वादीर् महावादिन् अधुना त्वम् अपेशलः ।
गहनैश्वर्य-विज्ञान-रसास्वादयोर् असि

सर्व-वेदान्ततः सारं वेद-कल्पतरोः फलम् ।
श्री-भागवतम् एवात्र प्रमाणं सर्वतो वरम्

तथा हि श्री-तृतीये (3.2.21)
स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः
स्वाराज्य-लक्ष्म्य्-आप्त-समस्त-कामः ।
बलिं हरद्भिश् चिर-लोक-पालैः
किरीट-कोट्य्-एडित-पाद-पीठः

इति ।
अत्र कारिकाः -
विद्येते नान्यसाम्यातिशयौ यत्रेति विग्रहे ।
सर्वेभ्यस् तत्-स्वरूपेभ्यः कृष्णोत्कर्ष-निरूपणात् ।
आधिक्यं परम-व्योम-नाथाद् अप्य् अस्य दर्शितम्

स्वयं-पदेन चास्यान्य-नैरपेक्षम् उदीरितम्

रामोऽप्य् अधिक-साम्याभ्यां मुक्त-धामेत्य् अवादि यत् ।
तत्र स्वयं-पदाभावात् कृषेएनैक्येन तस्य तत् ।
नर-लीलादि-साधर्म्यात् प्रेष्ठं रूपं तद् अस्य यत्

तथा हि ब्रह्माण्डे श्री-कृष्ण-वाक्यम् -
अन्तरङ्ग-स्वरूपा मे मत्स्य-कूर्मादयस् त्व् अमी ।
सर्वात्मनायम् अत्रापि श्रीमद्-दशरथात्मजः

इति ।
स्वयं त्व् असाम्यातिशयः कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् ।
इत्य् अस्य परमैश्वर्य-विशेषस्यानुवर्णने ।
पदस्य स्वयम् इत्य् अस्य द्विरुक्तिर् बोधयत्य् असौ ।
कृष्णस्यान्य-स्वरूपैक्यात् आधिक्यं नेति सर्वथा

त्र्य्-अधीश इति गोलोक-मथुरा-द्वारकाभिधम् ।
यत् पद-त्रितयं तस्य सोऽधिपत्वाद् अधीश्वरः ।
प्रकृतीश-विराड्-अन्तर्यामि-क्षीराब्धि-शायिनाम् ।
त्रयाणाम् उपरीशोऽयं त्र्य्-अधीश इति वा स्मृतः

स्वाराज्य-लक्ष्म्या तत्रापि प्राप्त-सर्व-समीहितः ।
स्वेनात्मना स्वया वाङ्-भूतया शक्ति-वर्यया ।
राजतीति स्वराट् तस्य भावः स्वाराज्यम् उच्यते ॥
तद् एव लक्ष्मीः सर्वातिशायिनी सम्पद् एतया ।
आप्ताः समस्ताः कामा यं कामाः प्रेष्ठार्थ-सिद्धयः

चिरेति तु चिरायुष्का लोकपाः पद्मजादयः ।
तेषां किरीट-कोटीभिर् मुकुटानां शतार्बुधैः ।
ईडिते संस्तुते पाद-पीठे यस्येति विग्रहः

हीरादि-रत्न-मुकुटैः पाद-पीटाभिघटनात् ।
जनितेन स्वनौघेन बाढम् उत्प्रेक्षिता स्तुतिः

स्व-स्व-कर्मण्य् अवस्थित्या तैस् तैर् ब्रह्मादि-लोकपैः ।
आज्ञापालनम् एवास्य बलेर् हरणम् उच्यते

अथात्र प्रक्रिया ख्याता परुआण्य् एषा विलिख्यते

ब्रह्माण्डानाम् अनन्तानां प्रायो नानाविधात्मनाम् ।
वृन्दानि भगवच्-छक्तौ विचित्राणि चकासति

शत-कोटि-प्रमाणानि योजनानां तु कानिचित् ।
अजाण्डानि विराजन्ते शक्ति-वैचित्र्यतो हरेः

कानिचिच् च निखर्वेण तेषां पद्मायुतेन च ।
तत्-परार्ध-शतेनापि विस्तृतानि तु कानिचित्

मध्ये तेषाम् अजाण्डेषु केषुचिद् विंशतिः कृता ।
भुवनानां च पञ्चाशत् कुत्रचित् सपततिस् तथा ।
शतं सहस्रम् अयुतं लक्षं क्वचन राजति

ब्रह्माद्या लोकपास् तेषु नाना-रूपाश् चकासति ।
परमर्धि-सहस्रेण सेव्यमानाः समन्ततः ॥
क्वचिद् इन्द्रादयस् तेषु महाकल्प-शतायुषः ।
महाकल्प-परार्धायुर्-भाजो ब्रह्मादयस् तथा

ते ते ब्रह्म-सुरेशाद्याः कथिताश् चिरलोकपाः ।
स्तुताङ्घ्रि-पीठः कृष्णोऽयं तेषां मुकुट-कोटिभिः

एकदा द्वारका-पुर्यां सुधर्मायां मुरान्तके ।
विराजति तम् आगत्य द्वाराध्यक्षो न्यवेदयत् ।
दिदृक्ष्र् देव-पादाब्जं ब्रह्मा द्वारेऽवतिष्ठते

आगतः कतमो ब्रह्मा द्वारीति परिपृच्छ तम् ।
इत्य् अच्युत-गिरं शृण्वन् एत्य द्वाराधिपः पुनः ॥
पृष्ट्वा ब्रह्मानम् आगत्य कृष्णाग्रे च तम् अब्रवीत् ।
आगतः सनकादीनां जनकश् चतुराननः

आनयेति हरेर् वाचा तेन ब्रह्मा प्रवेशितः ।
प्रणमन् दण्डवत् पृष्टः कृष्णेन किम् इहागतः ।
त्वम् इति प्राह तं ब्रह्मा देवागमन-कारणम् ।
वक्ष्ये पश्चाद् यदात्थाद्य ब्रह्मा करम इत्य् अदः ।
ज्ञातुम् इच्छामि तन् नाथ ब्रह्मा नान्योऽस्ति मद् यतः

अथ स्मित्वा मुकुन्देन द्वारवत्यां द्रुतं तदा ।
स्मृत्वा ब्रह्माण्ड-कोटिभ्यो लोक-पालाः समागताः ।
अष्टवक्राश् चतुःषष्ठि-वक्त्राः शत-मुखास् तथा ।
सहस्र-वक्त्रा लक्षास्याः कोटि-वक्त्रा विरिञ्चयः ।
रुद्राश् च विंशति-मुखास् तथा पञ्चाशद्-आननाः ।
शत-वक्त्राः सहस्रास्या लक्ष-बाहु-शिरो-भृतः ॥
पुरन्दराश् च लक्षालक्षा नियुताक्षास् तथापरे ।
अपरे लोक-पालाश् च विविधाकृति-भूषणाः ॥
कृष्णस्य पुरतः प्राप्ताः पाद-पीठम् अवानमन् ।
तान् दृष्ट्वा विस्मयात् तस्मिन् उन्ममाद चतुर्मुखः

किं च -
विष्णु-धर्मोत्तरे प्रोक्तं सर्वे ब्रह्माण्ड-मण्डलाः ।
देशतो जीवतश् चापि तुल्य-रूप भवन्त्य् अमी

तथा हि -
एक-रूपास् तथैवाण्डाः सर्व एव नरेश्वर ।
तुल्य-देश-विभागाश् च तुल्यजन्तव एव च

इति ।
विरोधेऽत्र समुत्पन्ने समाधानं विधीयते

यतः श्री-कौर्मे -
विरोधो वाक्ययोर् यत्र नाप्रामाण्यं तद् इष्यते ।
यथाविरुद्धता च स्यात् तथार्थः कल्प्यते तयोः

इति ।
युगपत् सकलाण्डानि जातु संहरते हरिः

तथा हि श्री-विष्णु-धर्मोत्तरे (1.77.9) -
अनन्तानि तवोक्तानि यान्य् अण्डानि मया पुरा ।
सर्वाणि तानि संहृत्य सम-कालं जगत्-पतिः ।
प्रकृतौ तिष्ठति तदा सा रात्रिस् तस्य कीर्तिता

इति ।
अतः संहृत्य सर्वाणि पुनर् अण्डान्य् असौ सृजन् ।
विषमाणि सृजेज् जातु कदाचिच् च समान्य् अपि

इत्य् औपोद्घातिकं प्रोच्य प्रकृतं परिलिख्यते

किं च तत्रैव (3.2.12) -
यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग-
माया-बलं दर्शयता गृहीतम् ।
विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः
परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम्

इति ।
अत्र कारिकाः -
यद् बिम्बं मर्त्य-लीलानां भवेद् औपायिकं परम् ।
पूर्व-पद्य-स्थितं बिम्बं यत्-पदेनानुकृष्यते

विविधाश्चर्य-माधुर्य-वीर्यैश्वर्यादि-सम्भवात् ।
स्वस्य देवादि-लीलाभ्यो मर्त्य-लीला मनोहराः

ध्वन्यते बिम्ब-शब्देन सद्-गुणावलि-शालिनाम् ।
सकल-स्व-स्व-रूपाणां मूलत्वं तस्य सर्वथा

अतस् तद् एव निःशेष-गुण-रूपास्पदत्वः ।
विचित्र-नर-लीलानाम् अतियोग्यम् उदीर्यते

स्वयोगमाया चिच्-छक्तिर् बलं तस्याः समर्थता ।
एतद्-दर्शयता साक्षात्-कुर्वता प्रकटीकृतम् ॥
अहो मदीय-चिच्-छक्तेः प्रभावं पश्यताद्भुतम् ।
दिव्यातिदिव्य-लोकेषु यद्-गन्धोऽपि न सम्भवेत् ।
तज्-जगन्-मोहनं रूपं ययाविष्कृतम् ईदृशम् ।
स्व-योग-मायेत्य् आद्यस्य भावोऽयम् इति गम्यते

स्वस्यात्मनोऽपि परम-व्योमेशाद्यात्म-दर्शिनः ।
विस्मापनं नअवोद्दाम-चमत्कृतिकरं परम्

सौभगर्धिर् महाश्चर्य-सौन्दर्य-परमावधिः ।
तस्याः परं पदं नित्योत्कर्ष-सम्पद्-वरास्पदम्

यत् तु कौस्तुभ-मीनेन्द्र-कुण्डलाद्यं हि भूषणम् ।
तस्यापि भूषणान्य् अङ्गान्य् अस्येति सति विग्रहे ।
तस्य श्री-विग्रहस्येदम् असमोर्धत्वम् ईरितम्

सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्रत्वात् द्वयोर् एवाविशेषतः ।
औपचारिक एवात्र भेदोऽयं देह-देहिनोः

तथा च श्री-कौर्मे -
देह-देहि-भिदा चात्र नेश्वरे विद्यते क्वचित्

इति ।
किं च श्री-दशमे श्री-पुर-स्त्रीणाम् उक्तौ (10.44.14) -
गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं
लावण्य-सारम् असमोर्धम् अनन्य-सिद्धम् ।
दृग्भिः पिबन्त्य् अनुसवाभिनवं दुरापम्
एकान्त-धाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य

इति ।
तथा हि श्री-बलदेवं प्रति श्री-कृष्णोक्तौ (10.15.8) -
धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्-
पाद-स्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः ।
नद्योऽद्रयः खग-मृगाः सदयावलोकैर्
गोप्योऽन्तरेण भुजयोर् अपि यत्-स्पृहा श्रीः

इति ।
अत्र कारिकाः --
श्री-वृन्दावन-तद्-वासि-माधुर्योल्लोल-चेतसा ।
तत्-स्तवे हरिणारब्धे निजोकर्षावसायिनम् ।
तम् आलोच्य ततो रामम् अपदिश्य व्यधायि सः

अतोऽत्र नैव तात्पर्यं रामोत्कर्षानुवर्णने ।
सख्य-भावात् तदा रामे नर्मणैवेदम् ईरितम्

भुजान्तरं तु वक्षस् ते तेन धन्या व्रजाञ्गनाः ।
यत्-स्पृहा वक्षसे यस्मै श्रीर् अप्य् आचरति स्पृहाम्

यत्-स्पृहैव परं तस्या न तु तत्-प्राप्ति-योग्यता

सदा वक्षः-स्थलस्थापि वैकुण्टेशितुर् इन्दिरा ।
कृष्णोरः-स्पृहयास्यैव रूपं विवृणुतेऽधिकम्

पौराणिकम् उपाख्यानम् अत्र सङ्क्षिप्य लिख्यते

श्रीः प्रेक्ष्य कृष्ण-सौन्दर्यं तत्र लुब्धा ततस् तपः ।
कुर्वतीं प्राह तां कृष्णः किं ते तपसि कारणम् ॥
विजिहीर्षे त्वया गोष्ठे गोपी-रूपेति साब्रवीत् ।
तद् दुर्लभम् इति प्रोक्ता लक्ष्मीस् तं पुनर् अब्रवीत् ॥
स्वर्ण-रेखेव ते नाथ वस्तुम् इच्छामि वक्षसि ।
एवम् अस्त्व् इति सा तस्य तद्-रूपा वक्षसि स्थिता

यथोक्तं श्री-दशमे नागपत्नीभिः (10.16.36) -
यद्-वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो
विहाय कामान् सुचिरं धृत-व्रता

इति ।
नाम्नोऽपि महिमेतस्य सर्वतोऽधिक ईर्यते

यथा श्री-ब्रह्माण्डे -
सहस्र-नाम्नां पुण्यानां त्रिर् आवृत्य तु यत् फलम् ।
एकावृत्त्या तु कृष्णस्य नामैकं तत् प्रयच्छति

स्कान्दे च -
मधुर-मधुरम् एतन् मङ्गलं मङ्गलानां
सकल-निगम-वल्ली-सत्-फलं चित्-स्वरूपम् ।
सकृद् अपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा
भृगु-वर नर-मात्रं तारयेत् कृष्ण-नाम ॥
इति

अतः स्वयं-पदादिभ्यो भगवान् कृष्ण एव हि ।
स्वयं-रूप इति व्यक्तं श्रीमद्-भागवतादिषु

यथोक्तं श्री-ब्रह्म-संहितायां (5.1, 5.39)
ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्द-विग्रहः ।
अनादिर् आदिर् गोविन्दः सर्व-कारण-कारणम्

रामादि-मूर्तिषु कला-नियमेन तिष्ठन्
नानावतारम् अकरोद् भुवनेषु किन्तु
कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान् यो
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

इति ।
तस्मात् परम-वैकुण्ठ-नाथोऽप्य् अस्य विलासकः

अतो मिलित्वा श्रुतिभिः स्व-सारो यः स्तवः कृतः ।
तत् तात्पर्य-कृती कृष्णम् एव देवर्षिर् आनमत्

नमस् तस्मै भगवते कृष्णाय इत्यादि

(10.87.46)
नन्व् एष द्वापरस्यान्ते प्रादुर्भूतो यदूद्वहः ।
स वैकुण्ठेश्वरोऽहादिस् तद्-विलासः कथं भवेत्

मैवम् अस्यादि-शून्यस्य जन्म-लीलाप्य् अनादिका ।
स्वच्छन्दतो मुकुन्देन प्राकट्यं नीयते मुहुः

तथा च श्री-तृतीये (3.2.15)
स्व-शान्त-रूपेष्व् इतरैः स्व-रूपैर्
अभ्यर्द्यमानेष्व् अनुकम्पितात्मा ।
परावरेशो महद्-अंश-युक्तो
ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथाग्निः

इति ।
अत्र कारिकाः -
स्वे भक्ताः स्वे च ते शान्त-रूपाश् चेत्य् अत्र विग्रहः ।
शान्तिस् तन्-निष्ठता बुद्धेः शान्तास् तन्-निष्ठ-बुद्धयः

तेषु सूर-सुताद्येषु नन्दादिषु च साधुषु ।
इतरैस् तद्-विरुद्धैस् तु कंसाद्यैर् असुरादिभिः ॥
स्वरूपैः सुष्ठ्व् अरूपैर् इत्य् अरूपत्वं विरूपता ।
घोरातिविकटाकारैर् इत्य् अर्थः स्फुटम् ईरितः

अभ्यर्द्यमानेष्व् अभितः क्रियमाणमहारित्षु ।
अनुकम्पायुतमनाः परे मायान्वयोज्झिताः ।
गोलोकमुख्या अवरे मायिकाजाण्ड-मण्डलाः ।
परेषाम् अवरेषां च तेषाम् ईशोऽधिनायकः

स्युर् महान्तोऽतिपरम-महत्तमतया स्मृताः ।
ते परव्योम-नाथश् च व्यूहाश् च वसु-सङ्ख्यकाः

वासुदेवादयो व्यूहाः परव्योमेश्वरस्य ये ।
तेभ्योऽप्य् उत्कर्षभाजोऽमी कृष्ण-व्यूहाः सतां मताः ॥
इत्य् एते परम-व्योम-नाथ-व्यूहैः सहैकताम् ।
स्वविलासैर् इहाभ्येत्य प्रादुर्भावम् उपागताः

अंशास् तस्यावतारा ये प्रसिद्धाः पुरुषादयः ।
तथा श्री-जानकी-नाथ-नृषिंह-क्रोड-वामनाः ।
नारायणो नर-सखा हयशीर्षाजितादयः

एभिर् युक्तः सदा योगम् अवाप्ययन् अवस्थितः

अतो वृन्दावने तत्-तल्-लीला-प्रकटतेक्षते

वैकुण्ठेश्वर-लीलात्र दर्शिता या विरिञ्चये ।
सेश्वराणाम् अजाण्डानां कोटिर् वृन्दावनेऽद्भुता ।
सैव ज्ञेया यतः स्वांश-द्वारैवासौ प्रकाशिता

वासुदेवादि-लीलास् तु मथुरा द्वारकादिषु ।
तत्-तद्-रूपैर् व्रजान्तस् तु बाल्येहाभिश् च दर्शिताः ।
यथा श्री-दाम्नि तार्क्ष्यत्वं प्राप्ते सोऽपि चतुर्भुजः ।
आदित्येष्व् अथ लब्धेषु बभौ द्वादशभिर् भुजैः

तथा साङ्कर्षणी लीला दैत्य-संहारकापि च ।
मूर्तयो माथुरे भान्ति श्री-प्रद्युम्नीअनिरुद्धयोः ।
याः श्री-गोपाल-तापन्यां वाराहादिषु च श्रुतः

एवं पुरुष-लीलानां प्राकट्यम् इह माथुरे ।
अनन्त-शायि-रूपाभिः क्रियते सुष्ठु मूर्तिभिः

यदा यदा च सा लीला कृष्णेन प्रकटीकृता ।
भव्वेत् तत्-तद्-उपाख्यानं पुराणेष्व् इति विश्रुतम्

यानि रामादि-रूपाणि प्रादुश्चक्रे स्वकेलिषु ।
तान्य् आधिष्ठान-रूपेण राजन्तेऽद्यापि माथुरे

गो-परार्ध-पयः-पूरैर् जनितः क्षीर-वारिधिः ।
ममन्थाजितरूपस् तं गोपैर् देवासुरीकृतैः

अतेव ब्रह्माण्डे -
यो वैकुण्ठे चतुर्बाहुर् भगवान् पुरुषोत्तमः
य एव श्वेतद्वीपेशो नरो नारायणश् च यः ।
स एव वृन्दावन-भू-विहारी नन्द-नन्दनः

एतस्यैवापरेऽनन्ता अवतारा मनोहराः ।
महाग्नेर् इह यद्वत् स्युर् उल्काः शत-सहस्रशः ।
तत्रैव लीना एकत्वं व्रजेयुस् ते हरौ तथा

इति ।
इति सिद्धा प्रभोर् अस्य महद्-अंशैस् तु युक्तता

अतेव पुराणादौ केचिन् नर-सख्यात्मताम् ।
महेन्द्रानुजतां केचित् केचित् क्षीराब्धि-शायिताम् ।
सहस्र-शीर्षतां केचित् केचिद् वैकुण्ठ-नाथताम् ।
ब्रूयुः कृष्णस्य मुनयस् तत्-तद्-वृत्तान्त-गामिनः

उपोद्घातं समाप्याथ प्रकृतं लिख्यते पुनः

अजो जन्म-विहीनोऽपि जातो जन्माविराचरत्

नन्व् एकस्य किलाजत्वं जन्मित्वं च विरुध्यते ।
इत्य् आशङ्क्याह भगवान् अचिन्त्यैश्वर्य-वैभवः

तत्र तत्र यथा वह्निस् तेजो-रूपेण सन्न् अपि ।
जायते मणि-काष्ठादेर् हेतुं कञ्चिद् अवाप्य सः ॥
अनादिम् एव जन्मादि-लीलाम् एव तथाद्भुतम् ।
हेतुना केनचित् कृष्णः प्रादुष्कुर्यात् कदाचन

स्व-लीला-कीर्ति-विस्तारात् लोकेष्व् अनुजिघृक्षुता ।
अस्य जन्मादि-लीलानां प्राकट्ये हेतुर् उत्तमः

तथा भयङ्करतरैः पीड्यमानेषु दानवैः ।
प्रियेषु करुणाप्य् अत्र हेतुर् इत्य् उत्तमेव हि

भूमि-भाआपहाराय ब्रह्माद्यैस् त्रिदशेश्वरैः ।
अभ्यर्थनं तु यत् तस्य तद् भवेद् आनुषङ्गिकम्

चेद् अद्यापि दिदृक्षेरन् उत्कण्ठार्ता निज-प्रियाः ।
तां तां लीलां ततः कृष्णो दर्शयेत् तान् कृपा-निधिः

कैर् अपि प्रेम-वैवश्य-भाग्भिर् भागवतोत्तमैः ।
अद्यापि दृश्यते कृष्णः क्रीडन् वृन्दावनान्तरे

किं चास्य पार्षदादीनाम् अप्य् उक्ता नित्य-मूर्तिता ।
तस्येश्वरेशितुर् नित्य्-मूर्तित्वे का विचित्रता

तथापि शुष्क-वादैक-निष्ठानां हेतु-वादिनाम् ।
तुष्णीम्भावाय वचनं पुराणादेर् विलिख्यते

तथा हि, श्री-भागवते ब्रह्म-स्तुतौ (10.14.22) -
त्वय्य् एव नित्य-सुख-बोध-तनाव् अनन्ते
मायात् उद्यद् अपि यत् सद् इवावभाति

श्री-ब्रह्माण्डे च -
अनादेयम् अहेयं च रूपं भगवतो हरेः ।
आविर्भाव-तिरोभावाव् अस्योक्ते ग्रह-मोचने

श्री-बृहद्-वैष्णवे -
नित्यावतारो भगवान् नित्य्-मूर्तिर् जगत्-पतिः ।
नित्य-रूपो नित्य-गन्धो नित्यैश्वर्य-सुखानुभूः

पाद्मे श्री-व्यासाम्बरीष-संवादे श्री-कृष्णं प्रति श्री-व्यास-वचनम् (4.73.12-3)
त्वाम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि चक्षुर्भ्यां मधुसूदन ।
यत् तत् सत्यं परं ब्रह्म जगद्-योनिं जगत्-पतिम् ।
वदन्ति वेद-शिरसश् चक्षुषं नाथ मेऽस्तु तत्

श्री-कृष्ण-वाक्यम् - (पद्मप् 4.73.17-19) -
पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेद-गोपितम् ।
ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुद-प्रभम् ।
गोप-कन्यावृतं गोपं हसन्तं गोप-बालकैः ।
कदम्ब-मूल आसीनं पीत-वाससम् अच्युतम्

तत्रैवाग्रे (4.73.23-25) -
ततो माम् आह भगवान् वृन्दावन-चरः स्वयम् ।
यद् इदं मे त्वया दृष्टं रूपं दिव्यं सनातनम् ।
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् ।
पूर्णं पद्म-पलाशाक्षं नातः परतरं मम

इदम् एव वदन्य् एते वेदाः कारण-कारणम् ।
सत्यं व्यापि परानन्दं चिद्-घनं शाश्वतं शिवम्

श्री-वासुदेवोपनिषदि (3.5) -
मद्-रूपम् अद्वयं ब्रह्म मध्याद्य्-अन्त-विवर्जितम् ।
स्व-प्रभं सच्-चिद्-आनन्दं भक्त्या जानाति चाव्ययम्

इति ।
नन्व् अरूपः कृष्णो दृश्यो मायिक-रूपतः

तथापि मोक्ष-धर्मे श्री-भगवद्-वचनं यथा (म्भ् 12.326.42-3)
एतत् त्वया न विज्ञेयं रूपवान् इति दृश्यते ।
इच्छन् मुहूर्तान् नश्येयम् ईशो ऽहं जगतो गुरुः

माया ह्य् एषा मया सृष्टा यन् मां पश्यसि नारद ।
सर्वभूतगुणैर् युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

इति ।
तथा च पाद्मे -
अनाम-रूप एवायं भगवान् हरिर् ईश्वरः ।
अकर्तेति च यो वेदैः स्मृतिभिश् चाभिधीयते

इति ।
अत्र समाधानं यथा श्री-वासुदेवाध्यात्मे -
अप्रसिद्धेस् तद्-गुणानाम् अनामासौ प्रकीर्तितः ।
अप्राकृतत्वाद् अरूपस्याप्य् अरूपोऽसाव् उदीर्यते ॥
सम्बन्धेन प्रधानस्य हरेर् नास्त्य् एव कर्तृता ।
अकर्तारम् अतः प्राहुः पुराणं तं पुराविदः

इति ।
अतश् च मोक्षधर्मीय-वचनं योग्यम् एव तत्

तथा हि -
रूपीति हेतोर् दृश्येत यथैव प्राकृतो जनः ।
तथासौ दृश्यत इति त्वया मा स्म विचार्यताम्

इत्य् उक्त्वा स्वस्य रूपित्वेऽप्य् अदृश्यत्वम् उदीरितम् ।
ततो निज-स्वरूपस्याप्राकृतत्वं च दर्शितम्

तद्-दर्शने त्व् अकुण्ठात्मा ममेच्छैव च कारणम् ।
इत्य् आहेच्छन् मुहूर्ताद् इत्य् अर्ध-पद्यं स्वयं पुनः ।
नश्येयम् इत्य् अदृश्यः स्यां यतो नशिर-दर्शने

तथापि भूत-गुणवत्त्वेन मां त्वं यद्-ईक्षसे ।
एषा माया मया सृष्टा नैवं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

माया-शब्देन कुत्रापि चिच्-छक्तिर् अभिधीयते

चतुर्वेद-शिखायां -
स्वरूप-भूतया नित्य-शक्त्या मायाख्यया युतः ।
अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम् ॥
इत्य् एषा दर्शिता मध्वाचार्यैर् भाष्ये निजे श्रुतिः

तत्र स्वेच्छैक-प्रकाशत्वं मोक्ष-धर्मे (म्भ् 12.323.11, 13, 15-16, 18)
[* अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग्. 12.338.13-20.]
एव
प्रीतस् ततो ऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः ।
साक्षात् तं दर्शयाम् आस सो ऽदृश्यो ऽन्येन केन चित्

बृहस्पतिस् ततः क्रुद्धः स्रुवम् उद्यम्य वेगितः
आकाशं घ्नन् स्रुवः पातै रोषाद् अश्रूण्य् अवर्तयत्

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात् प्राप्ताः सुरैर् इह ।
किमर्थम् इह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर् विभुः

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान् विभुः ।
प्रसादयाम् आस मुनिं सदस्यास् ते च सर्वशः

अरोषणो ह्य् असौ देवो यस्य भागो ऽयम् उद्यतः ।
न स शक्यस् त्वया द्रष्टुम् अस्माभिर् वा बृहस्पते ।
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुम् अर्हति

तत्रैकतद्वित-त्रित-वाक्यं (म्भ् 12.338.25-27 ओर् 323.23) --
अथ व्रतस्यावभृते वाग् उवाचाशरीरिणी ।
स्निग्ध-गम्भीरया वाचा प्रहर्षण-करी विभोः ॥
[* अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग् --
ततो व्रतस्यावभृथे वाग् उवाचाशरीरिणी ।
सुतप्तं वस् तपस्विप्राः प्रसन्नेनान्तर् आत्मना ॥]
यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम्

ततः स्वयं प्रकाशत्व-शक्त्या स्वेच्छा-प्रकाशया ।
सोऽभिव्यक्तो भवेत् नेत्रे न नेत्र-विषयत्वतः

यथा, श्री-नारायणाध्यात्मे -
नित्याव्यक्तोऽपि भगवान् ईक्ष्यते निज-शक्तितः ।
ताम् ऋते परमात्मानं कः पश्येताम् इतं प्रभुम्

पाद्मे च -
सच्चिदानन्द-रूपत्वात् स्यात् कृष्णोऽधोक्षजोऽप्य् असौ ।
निज-शक्तेः प्रभावेन स्वं भक्तान् दर्शयेत् प्रभुः

य एव विग्रहो व्यापी परिच्छिन्नः स एव हि ।
एकस्यैवैकदा चास्य द्विरूपत्वं विराजते

यथा श्री-दशमे (10.9.13-14) -
न चान्तर् न बहिर् यस्य न पूर्वं नापि चापरम् ।
पूर्वापरं बहिश् चान्तर् जगतो यो जगच् च यः ॥
तं मत्वात्मजम् अव्यक्तं मर्त्य-लिङ्गम् अधोक्षजम् ।
गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा

अनेन पद्य-युग्मेन व्रज-राज-सुतस्य हि ।
दाम-बन्धन-बेलायाम् एव व्यक्ता द्विरूपता

तथैव च पुराणेषु श्रीमद्-भागवतादिषु ।
श्रूयते कृष्ण-लीलानां नित्यता स्फुटम् एव हि

यथा च, श्री-प्रथमे श्री-द्वारका-वासि-वचनम् (1.10.26) -
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम्
अहो अलं पुण्यतमं मधोर् वनम् ।
यद् एष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः
स्व-जन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

अञ्चतीति पदं वर्तमान-कालोपपादकम् ।
द्वारका-वासिनाम् उक्तौ लीलानां वक्ति नित्यताम्

श्री-दशमे श्री-शुकोक्तौ (10.90.48) -
जयति जननिवासो देवकी-जन्म-वादो
यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् ।
स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सुस्मित-श्री-मुखेन
व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम्

श्री-स्कान्दे श्री-मथुरा-खण्डे श्री-युधिष्ठिरं प्रति श्री-नारद-वाक्यम् -
वत्सैर् वत्सतरीभिश् च साकं क्रीडति माधवः ।
वृन्दावनान्तरगतः सरामो बालकैर् वृतः

यद्-आनयोस् तु संवादो द्वारवत्यां हरिस् तदा ।
तथापि वर्तमानत्वेनोक्तिस् तन् नैत्य् अवाचिका

पाद्मे पाताल-खण्डे श्री-पार्वतीं प्रति श्री-रुद्र-वाक्यम् -
अहो मधु-पुरी धन्या यत्र तिष्ठति कंसहा ।
तत्र देवा मुनिः सर्वे वासम् इच्छन्ति सर्वदा

लीला-परिकरा गोष्ठ-जनाः स्युर् यादवास् तथा ।
देवाश् च ब्रह्म-जम्भारि-कुवेर-तनयादयः ।
नारदाद्याश् च दनुज-नाग-यक्षादयश् च ते

प्रकटाप्रकटा चेति लीला सेयं द्विधोच्यते

तथा हि-
सदानन्तैः प्रकाशैः स्वैर् लीलाभिश् च स दीव्यति ।
तत्रैकेन प्रकाशेन कदाचित् जगद्-अन्तरे ।
सहैव स्व-परीवारैर् जन्मादि कुरुते हरिः

कृष्ण-भावानुसारेण लीलाख्या शक्तिर् एव सा ।
तेषां परिकराणां च तं तं भावं विभावयेत्

प्रपञ्च-गोचरत्वेन सा लीला प्रकटा स्मृता ।
अन्यास् त्व् अप्रकटा भान्ति तादृश्यस् तद्-अगोचराः

तत्र प्रकट-लीलायाम् एव स्यातां गमागमौ ।
गोकुले मथुरायां च द्वारवत्यां च शार्ङ्गिणः

यास् तत्र तत्राप्रकटास् तत्र तत्रैव सन्ति ताः ।
इत्य् आह जयतीत्य्-आदि-पद्यादिकम् अभीक्ष्णशः

देवाद्य्-अंशावतरणे प्रवृत्ते पद्मजाज्ञया ।
वसुदेवादिकानां ये स्वर्गेऽंशाः कश्यपादयः ॥
नित्य-लीलान्तर-स्थैस् ते वसुदेवादिभिर् गताः ।
सायुज्यम् अंशिभिस् तत्र जायन्ते शूर-मुख्यतः

यद्-विलासो महा-श्रीशः स लीला-पुरुषोत्तमः ।
आविर्बुभूषुर् अत्राविष्कृत्य सङ्कर्षणं पुरः ।
अन्तस्थिताविष्कर्तव्य-तद्-अन्य-व्यूह ईश्वरः ।
हृदये प्रकटस् तस्य भवत्य् आनकदुन्दुभेः

भूमि-भार-निरासाय देवानाम् अभियाच्ञया ।
द्वारपस्यावसानेऽस्मिन् अष्टाविंशे चतुर्युगे ।
क्षीराब्धि-शायि-यद्-रूपम् अनिरुद्धतया स्मृतम् ।
तद् इदं हृदयस्थेन रूपेणानकदुन्दुभेः ।
ऐक्यं प्राप्य ततो गच्छेत् प्राकट्यं देवकी-हृदि

प्रेमानन्दामृतैस् तस्या वात्सल्यैक-स्वरूपिभिः ।
लाल्यमानो हरिस् तत्र वधते चन्द्रमा इव

अथ भाद्रपदाष्टम्याम् असितायां महा-निशि ।
तस्या हृदस् तिरोभूयः कारायां सूति-सद्मनि ।
देवकी-शयने तत्र कृष्णः प्रादुर्भवत्य् असौ

जनयित्री-प्रभृतिभिस् ताभिर् इत्य् अवगम्यते ।
लौकिकेन प्रकारेण सुखं शिशुर् अजायत

अयं चतुर्भुजत्वेऽपि द्विभुजत्वेऽपि कृष्णताम् ।
न त्यजत्य् एव तद्-भाव-गुण-रूपात्म-वृत्तितः

तथापि द्विभुजत्वस्य कृष्णे प्राधान्यम् उच्यते ।
गूढत्वाद् एव च क्वापि गौणत्वम् इव कीर्त्यते ।
गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् इति हि प्रथा

अथ व्रजेश्वरी-गेहे विशन्न् आनकदुम्दुभिः ।
तत्र न्यस्य सुतं तस्याः सुताम् आदाय निःसरेत्

सोऽयं नित्य-सुतत्वेन तस्या राजय् अनादितः ।
कृष्णः प्रकट-लीलायां तद्-द्वारेणाप्य् अभूत् तथा

अथ प्रकटतां लब्धे व्रजेन्द्र-विहिते महे ।
तत्र प्रकटयत्य् एष लीला बाल्यादिका क्रमात् ।
करोति याः प्रकाशेषु कोटिशोऽप्रकटेष्व् अपि

प्रेष्ठानन्दैर् व्रजे तैस् तैर् आत्मनोऽपि विमोहनैः ।
लीलोल्लासैर् विलसति श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

असमोर्धेन भगवान् वात्सल्येन व्रजेशयोः ।
सुतत्वेनैव स तयोर् आत्मानं वेत्ति सर्वदा

केचिद् भागवताः प्राहुर् एवम् अत्र पुरातनाः ।
व्यूहः प्रादुर्भवेद् आद्यो गृहेष्व् आनकदुन्दुभेः ।
गोष्ठे तु मायया सार्धं श्री-लीला-पुरुषोत्तमः

गत्वा यदुवरो गोष्ठं तत्र सूती-गृहं विशन् ।
कन्याम् एव परं वीक्ष्य ताम् आदायाव्रजत् पुरम् ।
प्राविशद् वासुदेवस् तु श्री-लीला-पुरुषोत्तमम्

एतच् चातिरहस्यत्वात् नोक्तं तत्र कथा-क्रमे ।
किन्तु क्वचित् प्रसङ्गेन सूच्यते श्री-शुकादिभिः

यथा श्री-दशमे (10.5.1) --
नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महा-मनाः

यथा तत्रैव (10.6.43) -
नन्दः स्व-पुत्रम् आदाय प्रेत्यागतम् उदार-धीः

तथा च - (10.9.21)
नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिका-सुतः

तथा च तत्र श्री-ब्रह्म-स्तवे (10.14.1) -
वन्य-स्रजे कवल-वेत्र-विषाण-वेणु-
लक्ष्म-श्रिये मृदु-पदे पशुपाङ्गजाय

तथा श्री-यामल-वचनं समुदाहरन्ति -
कृष्णोऽन्यो यदु-सम्भूतो यः पूर्णः सोऽस्त्य् अतः परम् ।
वृन्दावनं परित्यज्य स क्वचित् नैव गच्छति

द्विभुजं सर्वदा सोऽत्र न कदाचित् चतुर्भुजः ।
गोप्यैकया युतस् तत्र परिक्रीडति नित्यदा

इति ।
अथ प्रकट-रूपेण कृष्णो यदु-पुरीं व्रजेत् ।
व्रजेशजत्वम् आच्छाद्य स्वां व्यञ्जन् वासुदेवताम् ।
यो वासुदेवो द्विभुजस् तथा भाति चतुर्भुजः

स्व-वचः, यथा श्री-दशमे (10.39.35) --
तास् तथा तप्यतीर् वीक्ष्य स्व-प्रस्थाने यदूत्तमः ।
सान्त्वयामास सप्रेमैर् आयास्य इति द्यौतकैः

तथा (10.45.23) -
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् ।
ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्

इति ।
निइज-प्रियतमस्यापि वचसा यदु-मन्त्रिणः ।
एतदे एव वचः स्वीयं पुनस् तनोज्ज्वलीकृतम्

यथा तत्रैव (10.46.35) -
हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् ।
यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्

यथा श्री-प्रथमे - (1.11.9)
यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान्
कुरून् मधून् वाथ सुहृद्-दिदृक्षया ।
तत्राब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणो भवेद्
रविं विनाक्ष्णोर् इव नस् तवाच्युत

अत्र कारिके -
भो अम्बुजाक्ष सुहृदां नन्दादीनां दिदृक्षया ।
भवान् अपससारास्मान् अपहाय गतो मधून् ।
मथुराम् इति विस्पष्टं मथुरा-मण्डले व्रजम् ।
तदानीं सुहृदां तत्र मधुपुर्याम् अभावतः

किं च -
रथेन मथुरां गत्वा दन्तवक्रं निहत्य च
स्पष्टं पाद्मे पुराणेऽस्य कृष्णस्योक्ता व्रजागतिः

तद्-गद्यं पद्यं च यथा (पद्मप् 6.279.24-26) -
कृष्णोऽपि तं हत्वा यमुनाम् उत्तीर्य नन्द-व्रजं गत्वा सोत्कण्ठौ पितराव्
अभिवाद्याश्वास्य ताभ्यां साश्रु-सेकम् आलिङ्गितः सकल-गोप-वृद्धान् प्रणम्य्
आश्वास्य बहु-रत्न-वज्राभरणादिभिस् तत्रस्थान् सर्वान्
सन्तरायामास

कालिन्द्याः पुलिने रम्ये पुण्य-वृक्ष-समाचिते ।
गोप-नारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः ॥
रम्य-केलि-सुखेनैव गोप-वेश-धरः प्रभुः ।
बहु-प्रेम-रसेनात्र मास-द्वयम् उवास ह ॥
इति

अत्र कारिकाः -
यद् उत्तीर्येत्य् उत्तरणं तद्-आप्लवनम् उच्यते ।
दुष्टं हत्वा व्रजे यानं स्नान-पूर्वम् इहोचितम्

अतः प्रकट-लीलायाम् अप्य् अयोगोऽल्प एव हि ।
इति धाम-त्रये कृष्णो विहरत्य् एव सर्वदा

व्रजागमन-काले च पाद्मोक्तेऽन्यच् च वर्तते

यथा (पद्मप् 6.279.27) -
अथ तत्रस्था नन्द-गोपादयः सर्वे जनाः पुत्र-दारादि-सहिताः
पशु-पक्षि-मृगादयश् च वासुदेव-प्रसादेन दिव्य-रूपधरा विमानम् आरूढाः
परमं वैकुण्ठ-लोकम् अवापुः ॥
इति

अत्र कारिके -
व्रजेशादेर् अंश-भूता ये द्रोणाद्या अवातरन् ।
कृष्णस् तान् एव वैकुण्ठे प्राहिणोद् इति साम्प्रतम्

प्रेष्ठेभ्योऽपि प्रिअयतमैर् जनैर् गोकुल-वासिभिः ।
वृन्दारण्ये सदैवासौ विहारं कुरुते हरिः

स्कान्दायोध्या-महिमनि सौमित्रेः श्रूयते यथा

तथा हि -
ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्य-सङ्गरम् ।
उवाच मधुरं शक्रः सर्वस्वं च स पश्यतः

इन्द्र उवाच -
लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वम् आरोहस्व पदं स्वकम् ।
देव-कार्यं कृतं वीर त्वया रिपु-निसूदन ।
वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि स्वं सनातनम् ।
भवन्-मूर्तिः समायाता शेषोऽपि विलसत्-फणः

ततश् च -
इत्य् उक्त्वा सुर-राजेन्द्रो लक्ष्मणं सुर-सङ्गतः ।
शेषं प्रस्थाप्य पाताले भू-भार-धरण-क्षमम् ।
लक्ष्मणं यानम् आरोप्य प्रतस्थे दिवम् आदरात्

इति ।
लीलां चाप्रकटां तत्र द्वारवत्यां चिकीर्षुणा ।
स्वयं प्रकाश्यते तेन मुनि-शापादि-कैतवम्

देवाद्य्-अंशावतरणे ये तु वृष्णिष्व् अवातरन् ।
क्षीराब्धि-शायि-रूपस् तैः सार्धं स्वपदम् आप्नुयात्

नित्य-लीला-परिकरा ये स्युर् यदुवरादयः ।
तैः सार्धं भगवान् कृष्णो द्वार्वत्याम् एव दीव्यति

धामास्य द्विविधं प्रोक्तं माथुरं द्वार्वती तथा ।
माथुरं च द्विधा प्राहुर् गोकुलं पुरम् एव च

यत् तु गोलोक-नाम स्यात् तच् च गोकुल-वैभवम् ।
स गोलोको यथा ब्रह्म-संहितायाम् इह श्रुतः

गोलोक-नाम्नि निज-धाम्नि तले च तस्य
देवि महेश-हरि-धामसु तेषु तेषु ।
ते ते प्रभाव-निचया विहिताश् च येन
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

[ब्रह्मस् 5.43]
तथा चाग्रे (ब्रह्मस् 5.56)
श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवो
द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयि तोयम् अमृतम् ।
कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रिय-सखि
चिद्-आनन्दं ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च

स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सु-महान्
निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः ।
भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं
विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये

इति ।
तद्-आत्म-वैभवत्वं च तस्य तन्-महिमोन्नतेः

यथा पाताल-खण्डे -
अहो मधुपुरी धन्या वैकुण्ठाच् च गरीयसी ।
दिनम् एकं निवासेन हरौ भक्तिः प्रजायते

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ।
पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्ष-दायिकाः

एवं सप्त-पुरीणां तु सर्वोत्कृष्टं तु माथुरम् ।
श्रूयतां महिमा देवि वैकुण्ठ-भुवनोत्तमः

इति ।
नित्य-लीलास्पदत्वं च पूर्वम् एव प्रदर्शितम् ।
अतेवास्य पाद्मे च श्रूयते नित्य-रूपता

नित्यां मे मथुरां विद्धि वनं वृन्दावनं तथा
यमुनां गोप-कन्याश् च तथा गोपाल-बालकान्

इति ।
स तु मथुरा-भू-रूपः परिच्छन्नोऽप्य् अथाद्भुतः ।
स्फारः सङ्कुचितश् च स्यात् कृष्ण-लीलानुसारतः

अत्रैवाजाण्डमालापि पर्याप्तिम् उपगच्छति ।
वृन्दावन-प्रतीकेऽपि यानुभूतैव वेधसा

इत्य् अतो रास-लीलायां पुलिने तत्र यामुने ।
प्रदआशत-कोट्योऽपि ममूर् यत् तत् किम् अद्भुतम्

स्वैः स्वैर् लीला-परिकरैर् जनैर् दृश्यानि नापरैः ।
तत्-तल्-लीलाद्य्-अवसरे प्रादुर्भावोचितानि हि

आश्चर्यम् एकदैकत्र वर्तमानान्य् अपि ध्रुवम् ।
परम्परम् असंपृक्त-स्वरूपाण्य् एव सर्वथा

कृष्ण-बाल्यादि-लीलाभिर् भूषितानि समन्ततः ।
शैल-गोष्ठ-वनादीनां सन्ति रूपाण्य् अनेकशः

लीलाढ्योऽपि प्रदेशोऽस्य कदाचित् किल कैश्चन ।
शून्य एवेक्षते दृष्टि-योग्यैर् अप्य् अपरैर् अपि

अतः प्रभोः प्रियाणां च धाम्नश् च समयस्य च ।
अविचिन्त्य-प्रभावत्वाद् अत्र किं च न दुर्घटम्

एवम् एव द्वारकायां ज्ञेयं सर्वं विचक्षणैः

यथैकादशान्ते (11.31.23-24)
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् ।
वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्-भगवद्-आलयम् ॥
स्मृत्याशेषाशुभ-हरं सर्व-मङ्गल-मङ्गलम् ।
नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः

इति ।
अथान्यद् वैभवं तस्य व्यक्तं श्री-नारदेक्षया ।
यत्रैकत्रैकदा नाना-रूपावसर-चित्रता

तथा च सम्मोहन-तन्त्रे -
सन्ति तस्य महा-भागा अवताराः सहस्रशः ।
तेषां मध्येऽवताराणां बालत्वम् अति-दुर्लभम्

इति ।
अत्र कारिका -
त्रिधा भवेद् वयो बाल्यं यौवनं वृद्धतेत्य् अपि ।
वर्षाद् आ-षोडशाद् बाल्यम् इति लोके महान्तरम्

तथा च ब्रह्माण्डे -
सन्ति भूरीणि रूपाणि मम पूर्णानि षड्-गुणैः ।
भवेयुस् तानि तुल्यानि न मया गोप-रूपिणा

इति ।
इत्य् अत्रैव महामन्त्राः महा-माहात्म्य-मण्डिताः ।
दशार्णाष्टादशार्णाद्या बहुतन्त्रेषु कीर्तिताः

सर्व-प्रमाणतः श्रेष्ठा तथा गोपाल-तापनी ।
स्वयम् आदौ विधात्रे या प्रोक्ता गोपाल-रूपिणा

चतुर्धा माधुरी तस्य व्रज एव विराजते ।
ऐश्वर्य-क्रीडयोर् वेणोस् तथा श्री-विग्रहस्य च

तत्र ऐश्वर्यस्य -
कुत्राप्य् अश्रुत-पूर्वेण मधुरैश्वर्य-राशिना ।
सेव्यमानो हरिस् तत्र विहारं कुरुते व्रजे

यत्र पद्मज-रुद्रआद्यैः स्तूयमानोऽपि साध्वसात् ।
दृग्-अन्त-पातम् अप्य् एषु कुरुते न तु केशवः

यथा श्री-ब्रह्माण्डे श्री-नारद-वाक्यम् --
ये दैत्या दुःशकं हन्तुं चक्रेणापि रथाङ्गिना ।
ते त्वया निहताः कृष्ण नव्यया बाल्य-लीलया ॥
सार्धं मित्रैर् हरे क्रीडन् भ्रू-भङ्गं कुरुषे यदि ।
स-शङ्का ब्रह्म-रुद्राद्याः कम्पते ख-स्थितास् तदा

इति ।
यथा श्री-दशमे (10.35.14) -
विविध-गोप-चरणेषु विदग्धो
वेणु-वाद्य उरुधा निज-शिक्षाः ।
तव सुतः सति यदाधर-बिम्बे
दत्त-वेणुर् अनयत् स्वर-जातीः

क्रीडायाः, यथा पाद्मे -
चरितं कृष्ण-देवस्य सर्वम् एवाद्भुतं भवेत् ।
गोपाल-लीला तत्रापि सर्वतोऽतिमनोहरा

श्री-बृहद्-वामने -
सन्ति यद्यपि मे प्राज्या लीलास् तास् ता मनोहराः ।
न हि जाने स्मृते रासे मनो मे कीदृशं भवेत्

इति ।
वेणोः यथा -
यावती निखिले लोके नादानाम् अस्ति माधुरी ।
तावती वंशिका-नाद-परमानौ निमज्जति
चर-स्थावरयोः सान्द्र-परमानन्द-मग्नयोः ।
भवेद् धर्म-विपर्यासो यस्मिन् ध्वनति मोहने

मोहनः कोऽपि मन्त्रो वा पदार्थो वाद्भुतः परः ।
श्रुति-पेयोऽयम् इत्य् उक्त्वा यत्रामुह्यन् शिवादयः

सवनशस् तद्-उपधार्य सुरेशाः
शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः ।
कवय आनत-कन्धर-चित्ताः
कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः

इति । (भ्प् 10.35.15)
एकविंशे तथा पञ्चत्रिंशे चाध्याय ईडिता ।
माधुरी व्रज-देवीभिर् वेणोर् एव महाद्भुता

श्री-विग्रहस्य, यथा -
असमानोर्ध-माधुर्य-तरङ्गामृत-वारिधिः ।
जङ्गम-स्थावरोल्लासि-रूपो गोपेन्द्र-नन्दनः

यथा तन्त्रे -
कन्दर्प-कोट्य्-अर्बुद-रूप-शोभा-
नीराज्य-पादाब्ज-नखाञ्चलस्य ।
कुत्राप्य् अदृष्ट-श्रुत-रम्य-कान्तेर्
ध्यानं परं नन्दसुतस्य वक्ष्ये

श्री-दशमे च (10.29.40) -
का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन
सम्मोहिता ऽर्यपदवीं न चलेत् त्रिलोक्याम् ।
त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं
यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत्