લઘુભાગવતામૃત · અધ્યાય 1.4

ઇતિ લીલાવતાર-નિરૂપણમ્ ॥
ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
અથ મન્વન્તરાવતારાઃ
મન્વન્તરાવતારોઽસૌ પ્રાયઃ શક્રારિ-હત્યયા ।
તત્-સહાયો મુકુન્દસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ સુરેષુ યઃ

યુક્તે કલ્પાવતારત્વે યજ્ઞાદીનામ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
મન્વતરાવતારત્વં તત્-તત્-પર્યન્ત-પાલનાત્

મન્વન્તરેષ્વ્ અમી સ્વાયમ્ભુવીયાદિષ્વ્ અનુક્રમાત્ ।
અવતારાસ્ તુ યજ્ઞાદ્યા બૃહદ્-ભાન્વ્-અન્તિમા મતાઃ

પ્રથમે સ્વાયમ્ભુવીયે યજ્ઞઃ -
યજ્ઞસ્ તુ પૂર્વમ્ એવોક્તસ્ તેનાત્ર ન વિલિખ્યતે

યથા અષ્ટમ-સ્કન્ધે (8.1.21-22)
ઋષેસ્ તુ વેદશિરસસ્ તુષિતા નામ પત્ન્ય્ અભૂત્ ।
તસ્યાં જજ્ઞે તતો દેવો વિભુર્ ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ

અષ્ટાશીતિ-સહસ્રાણિ મુનયો યે ધૃત-વ્રતાઃ ।
અન્વશિક્ષન્ વ્રતં તસ્ય કૌમાર-બ્રહ્મચારિણઃ

ઇતિ ।
તૃતીયે ઔત્તમીયે સત્યસેનઃ - (8.1.25-26)
ધર્મસ્ય સૂનૃતાયાં તુ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
સત્યસેન ઇતિ ખ્યાતો જાતઃ સત્યવ્રતૈઃ સહ

સો ઽનૃત-વ્રત-દુઃશીલાન્ અસતો યક્ષ-રાક્ષસાન્ ।
ભૂત-દ્રુહો ભૂત-ગણાંશ્ ચાવધીત્ સત્યજિત્-સખઃ

ઇતિ ।
ચતુર્થે તામસીયે હરિઃ (8.1.30)
તત્રાપિ જજ્ઞે ભગવાન્ હરિણ્યાં હરિમેધસઃ ।
હરિર્ ઇત્ય્ આહૃતો યેન ગજેન્દ્રો મોચિતો ગ્રહાત્

ઇતિ ।
સ્મર્યતેઽસૌ સદા પ્રાતઃ સદાચાર-પરાયણૈઃ ।
સર્વાનિષ્ટ-વિનાશાય હરિર્ દનીત્ન્દ્ર-મોચનઃ

પઞ્ચમે રૈવતીયે વૈકુણ્ઠઃ (8.5.4-5) -
પત્ની વિકુણ્ઠા શુભ્રસ્ય વૈકુણ્ઠૈઃ સુર-સત્તમૈઃ ।
તયોઃ સ્વ-કલયા જજ્ઞે વૈકુણ્ઠો ભગવાન્ સ્વયમ્

વૈકુણ્ઠઃ કલ્પિતો યેન લોકો લોક-નમસ્કૃતઃ ।
રમયા પ્રાર્થ્યમાનેન દેવ્યા તત્-પ્રિય-કામ્યયા

ઇતિ ।
મહા-વૈકુણ્ઠ-લોકસ્ય વ્યાપકસ્યાવ્યયાત્મનઃ ।
પ્રકટીકરણં સત્યોપરિ કલ્પનમ્ ઉચ્યતે

ષષ્ઠે ચાક્ષુષીયે અજિતઃ (ભ્પ્ 8.5.9-10)
તત્રાપિ દેવસમ્ભૂત્યાં વૈરાજસ્યાભવત્ સુતઃ ।
અજિતો નામ ભગવાન્ અંશેન જગતઃ પતિઃ

પયોધિં યેન નિર્મથ્ય સુરાણાં સાધિતા સુધા ।
ભ્રમમાણોઽમ્ભસિ ધૃતઃ કૂર્મ-રૂપેણ મન્દરઃ

ઇતિ ।
સપ્તમે વૈવસ્વતીયે વામનઃ -
વૈવસ્વતાન્તરે વ્યક્તઃ પુરૈવોક્તઃ સ વામનઃ ।
ભવિષ્યાઃ સપ્ત કથ્યન્તે તે સાવર્ણ્યન્તરાદિષુ

અષ્ટમે સાવર્ણનીયે સાર્વભૌમઃ (ભ્પ્ 8.13.17) -
દેવગુહ્યાત્ સરસ્વત્યાં સાર્વભૌમ ઇતિ પ્રભુઃ ।
સ્થાનં પુરન્દરાદ્ ધૃત્વા બલયે દાસ્યતીશ્વરઃ

ઇતિ ।
નવમે દક્ષ-સાવર્ણનીયે ઋષભઃ (8.13.20) --
આયુષ્મતો ઽમ્બુધારાયામ્ ઋષભો ભગવત્-કલા ।
ભવિતા યેન સંરાદ્ધાં ત્રિ-લોકીં ભોક્ષ્યતે ઽદ્ભુતઃ

ઇતિ ।
દશમે બ્રહ્મ-સાવર્ણનીયે વિષ્વક્સેનઃ (8.13.23) --
વિષ્વક્સેનો વિષૂચ્યાં તુ શમ્ભોઃ સખ્યં કરિષ્યતિ ।
જાતઃ સ્વાંશેન ભગવાન્ ગૃહે વિશ્વસૃજો વિભુઃ

ઇતિ ।
એકાદશે ધર્મ-સાવર્ણનીયે ધર્મસેતુઃ (8.13.26) --
આર્યકસ્ય સુતસ્ તત્ર ધર્મસેતુર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વૈધૃતાયાં હરેર્ અંશસ્ ત્રિ-લોકીં ધારયિષ્યતિ

ઇતિ ।
દ્વાદશે રુદ્ર-સાવર્ણનીયે સુધામા (8.13.29) --
સ્વધામાખ્યો હરેર્ અંશઃ સાધયિષ્યતિ તન્-મનોઃ ।
અન્તરં સત્ય-સહસઃ સુનૃતાયાઃ સુતો વિભુઃ

ત્રયોદશે દેવ-સાવર્ણનીયે યોગેશ્વરઃ (8.13.32) --
દેવહોત્રસ્ય તનય ઉપહર્તા દિવસ્પતેઃ ।
યોગેશ્વરો હરેર્ અંશો બૃહત્યાં સમ્ભવિષ્યતિ

ઇતિ ।
ચતુર્દશે ઇન્દ્ર-સાવર્ણનીયે બૃહદ્ભાનુઃ (8.13.35) --
સત્રાયણસ્ય તનયો બૃહદ્ભાનુસ્ તદા હરિઃ ।
વિતાનાયાં મહારાજ ક્રિયા-તન્તૂન્ વિતાયિતા

યજ્ઞ-વામનયોસ્ તત્ર પુનર્ ઉક્તતયા દ્વયોઃ ।
મન્વન્તરાવતારાસ્ તુ સઙ્ખ્યાયાં દ્વાદશોદિતાઃ

ઇતિ મન્વન્તરાવતાર-નિરૂપણમ્ ।
અથ યુગાવતારાઃ -
કથ્યન્તે વર્ણનામાભ્યાં શુક્લઃ સત્ય-યુગે હરિઃ ।
રક્તઃ શ્યામઃ ક્રમાત્ કૃષ્ણસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરે કલૌ

ઉપાસનાવિશેષાર્થં સત્યાદિષુ યુગેષ્વ્ અસૌ ।
મન્વન્તરાવતારસ્ તુ તથાવતરતિ ક્રમાત્

કલ્પ-મન્વન્તર-યુગ-પ્રાદુર્ભાવ-વિધાયિનઃ ।
અવતારા ઇમે ત્વ્ એક-ચત્વારિંશદ્ ઉદીરિતાઃ

વૃત્તા બ્રાહ્માદયઃ કલ્પાઃ પાદ્માન્તાસ્ તે સહસ્રશઃ ।
વર્તમાનસ્ તુ કલ્પોઽયં શ્વેત-વારાહ ઉચ્યતે

બ્રાહ્મ-કલ્પ-પ્રથમ-જે વ્યક્તાઃ સ્વાયમ્ભુવાન્તરે ।
કુમાર-નારદાદ્યાશ્ ચ ચાક્ષુષીયાદિષૂત્તરે

પ્રાયઃ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાખ્યાઃ કલ્પે કલ્પે ભવન્ત્ય્ અમી ।
મનવસ્ તેઽવતારાશ્ ચ તથા યજ્ઞાદિ-નામકાઃ

તથા હિ શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે શ્રી-રુદ્ર-પ્રશ્નઃ -
ય એતે ભવતા પ્રોક્તા મનવશ્ ચ ચતુર્દશ ।
નિત્યં બ્રહ્મ-દિને પ્રાપ્તે એત એવ ક્રમાદ્ દ્વિજ ।
ભવન્ત્ય્ ઉતાન્યે ધર્મજ્ઞ એતં મે છિન્ધિ સંશયમ્

શ્રી-માર્કણ્ડેયોત્તરમ્ -
એત એવ મહારાજ મનવશ્ ચ ચતુર્દશ ।
કલ્પે કલ્પે ત્વયા જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

એક-રૂપાસ્ ત્વયા પ્રોક્તા જ્ઞાતવ્યાઃ સર્વ એવ હિ ।
કેચિત્ કિઞ્ચિદ્ વિભિન્નાશ્ ચ માયયા પરમેશિતુઃ

ઇતિ ।
અવતારાશ્ ચતુર્ધા સ્યુર્ આવેશાઃ પ્રાભવા અપિ ।
અથૈવ વૈભવાવસ્થાઃ પરાવઅસ્થાશ્ ચ તત્ર તે

તત્રાવેશાવતારાસ્ તુ જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્ત-રીતિતઃ ।
યથા કુમાર-દેવર્ષિ-વેણાઙ્ગ-પ્રભાવાદયઃ

યથા પાદ્મે -
આવિષ્ટોઽભૂત્ કુમારેષુ નારદે ચ હરિર્ વિભુઃ

યથા તત્રૈવ --
આવિવેશ પૃથું દેવઃ શઙ્ખી ચક્રી ચતુર્ભુજઃ

આવિષ્ટો ભાર્ગવે ચાભૂદ્ ઇતિ તત્રૈવ કીર્તિતમ્

તથા હિ -
એતત્ તે કથિતં દેવિ જામદગ્નેર્ મહાત્મનઃ ।
શક્ત્યાવેશાવતારસ્ય ચરિતં શાર્ઙ્ગિણઃ પ્રભોઃ

ઇતિ ।
આવેશત્વં કલ્કિનોઽપિ વિષ્ણુધર્મે વિલોક્યતે

યથા -
પ્રત્યક્ષ-રૂપ-ધૃગ્-દેવો દૃશ્યતે ન કલૌ હરિઃ ।
કૃતાદિષ્વ્ ઇવ તેનૈવ ત્રિ-યુગઃ પરિપઠ્યતે

કલેર્ અન્તે ચ સમ્પ્રાપ્તે કલ્કિનં બ્રહ્મ-વાદિનમ્ ।
અનુપ્રવિશ્ય કુરુતે વાસુદેવો જગત્સ્થિતિમ્

પૂર્વોત્પન્નેષ્ ભૂતેષુ તેષુ તેષુ કલૌ પ્રભુઃ ।
કૃત્વા પ્રવેશં કુરુતે યદ્ અભિપ્રેતમ્ આત્મનઃ

ઇતિ ।
અતોઽમીષ્વતારત્વં પરં સ્યાદ્ ઔપચારિકમ્

અથ પ્રાભવ-વૈભવાઃ ।
હરિ-સ્વરૂપ-રૂપા યે પરાવસ્થેભ્ય ઉનકાઃ ।
શક્તીનાં તારતમ્યેન ક્રમાત્ તે તત્-તદ્-આખ્યકાઃ

પ્રાભવાશ્ ચ દ્વિધા તત્ર દૃશ્યન્તે શાસ્ત્ર-ચક્ષુષા ।
એકે નાતિચિર-વ્યક્તા નાતિવિસ્તૃત-કીર્તયઃ ।
તે મોહિની ચ હંસશ્ ચ શુક્લાદ્યાશ્ ચ યુગાનુગાઃ

અપરે શાસ્ત્ર-કર્તારઃ પ્રાયઃ સ્યુર્ મુનિ-ચેષ્ટિતાઃ ।
ધન્વન્તર્ય્-ઋષભૌ વ્યાસો દત્તશ્ ચ કપિલશ્ ચ તે

અથ સ્યુર્ વૈભવાવસ્થાસ્ તે ચ કૂર્મો ઋષાધિપઃ ।
નારાયણો નર-સખઃ શ્રી-વરાહ્-હયાનનૌ

પૃશ્નિ-ગર્ભઃ પ્રલમ્બઘ્નો યજ્ઞાદ્યાશ્ ચ ચતુર્દશ ।
ઇત્ય્ અમી વૈભવાવસ્થા એકવિંશતિર્ ઈરિતાઃ

તે ક્રોડ-હયગ્રીવૌ નવ-વ્યૂહાન્તરોદિતૌ ।
મન્વન્તરાવતારેષુ ચત્વારઃ પ્રવરાસ્ તથા

તે તુ શ્રી-હરિ-વૈકુણ્ઠૌ તથૈવાજિત-વામનૌ ।
ષડ્ અમી વૈભવાવસ્થાઃ પરાવસ્થોપમા મતાઃ

કેષાંચિદ્ એષાં સ્થાનાનિ લિખ્યન્તે શાસ્ત્ર-દૃષ્ટિતઃ ।
યત્ર તત્ર વિરાજન્તે યાનિ બ્રહ્માણ્ડ-મધ્યતઃ ।
વિષ્ણુધર્મોત્તરાદીનાં વાક્યં તત્ર પ્રમાણ્યતે

વિષ્ણુધર્મોત્તરે -
તયોપરિષ્ટાદ્ અપરસ્ તાવાન્ એવ પ્રમાણતઃ ।
મહાતલેતિ વિખ્યાતો રક્ત-ભૌમશ્ ચ પઞ્ચમઃ ॥
સરોવરં ભવેત્ તત્ર યોજનાનાં દશાયુતમ્ ।
સ્વયં ચ તત્ર વસતિ કૂર્મ-રૂપ-ધરો હરિઃ

તયોપરિષ્ટાદ્ અપરસ્ તાવાન્ એવ પ્રમાણતઃ ।
તત્રાસ્તે સરસી દિવ્યા યોજનાનાં શતા-ત્રયમ્ ।
તસ્યાં સ વસતે દેવો મત્સ્ય-રૂપ-ધરો હરિઃ

નારાયણો નરસખો વસતે વદરીપદે

નૃ-વરાહસ્ય વસતિર્ મહર્-લોકે પ્રકીર્તિતા ।
યોજનાનાં પ્રમાણેન અયુતાનાં શત-ત્રયમ્

અયુતાનિ ચ પઞ્ચાશત્ શેષ-સ્થાનં મનોહરમ્

સ એવ લોકો વારાહઃ કથિતસ્ તુ સ્વયં પ્રભઃ ।
લોકોઽયમ્ અણ્ડ-સંલગ્નઃ સર્વાધસ્તાન્ મનોહરઃ ।
વરાહ-રૂપો ભગવાન્ શ્વેતરૂપધરોઽવસત્

તયોપરિષ્ટાદ્ અપરસ્ તાવાન્ એવ પ્રમાણતઃ ।
પીત-ભૌમશ્ ચતુર્થસ્ તુ ગભસ્તિ-તલ-સંજ્ઞકઃ ।
તત્રાસ્તે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ દેવો હયશિરોધરઃ ।
શશાઙ્ક-શત-સઙ્કાશઃ શાતકુમ્ભ-વિભૂષણઃ

પૃશ્નિગર્ભસ્ય વસતિર્ બ્રહ્મણો ભુવનોપરિ

વાસસ્ તત્ર પ્રલમ્બારેર્ યત્રૈવાઘરિપોર્ ભવેત્

એતસ્યૈવાંશ-ભૂતોઽયં પાતાલે વસતિ સ્વયમ્ ।
નિત્યં તાલ-ધ્વજો વાગ્મી વનમાલા-વિભૂષિતઃ ॥
ધારયન્ શિરસા નિત્યં રત્ન-ચિત્રાં ફણાવલીમ્ ।
લાઙ્ગલી મુષલી કડ્ગી નીલામ્બર-વિભૂષિતઃ

બ્રહ્મ-લોકોપરિષ્ટાચ્ ચ હરેર્ લોકો વિરાજતે

સ્વર્-લોકે વસતિર્ વિષ્ણોર્ વૈકુણ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
તથા વૈકુણ્ઠ-લોકે ચ સ્વયમ્ આવિષ્કૃતો હિ યઃ

અજિતસ્ય નિવાસસ્ તુ ધ્રુવ-લોકે સમર્થિતઃ ।
ભુવર્-લોકે તુ વસતિર્ વામનસ્ય મહાત્મનઃ

ત્રિવિક્રમસ્ય વસતિસ્ તપો-લોકે પ્રકીર્તિતા ।
તથાસ્ય બ્રહ્મ-લોક-સ્થો દિવ્યો નારાયણાશ્રયઃ ।
બ્રહ્મ-લોકોપરિષ્ટાચ્ ચ નિવાસોઽનેન નિર્મિતઃ

હરિ-વંશે સુરેન્દ્રેણ કહ્તિતો યઃ સુરર્ષયે

તથા હિ હરિવંશે (2.70.37) -
ઇદં ભુઙ્ક્ત્વા મહીયં તુ ભગવન્ વિષ્ણુના કૃતમ્ ।
ઉપર્ય્ ઉપરિ લોકાનાં અધિકં ભુવનં મુને

ઇતિ ॥
સર્વેષામ્ અવતારાણાં પર-વ્યોમ્નિ ચકાસતિ ।
નિવાસાઃ પરમાશ્ચર્યા ઇતિ શાસ્ત્રે નિરૂપ્યતે

તથા હિ પાદ્મે -
વૈકુણ્ઠ-ભુવને નિત્યે નિવસન્તિ મહોજ્જ્વલાઃ ।
અવતારાઃ સદા તત્ર મત્સ્ય-કૂર્માદયોઽખિલાઃ