Laghubhāgavatāmṛta · Chapter 1.3
iti puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam ||2||
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
līlāvatāra-nirūpaṇam
atha līlāvatārāś ca vilikhyante yathā mati |
śrīmad-bhāgavatasyānusāreṇa prāyaśas tv amī
tatra śrī-catuḥsanaḥ śrī-prathame (1.3.6) -
sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ |
cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam
iti |
caturbhir avatāro'yam eka eva satāṃ mataḥ |
sama-śabdāt caturṣv eva catuḥsana iti smṛtaḥ
śuddha-jñānasya bhakteś ca pracārārtham avātarat |
pañcaṣābdika-bālābho gauraḥ kamala-yonitaḥ
śrī-nāradaḥ | tatraiva (1.3.8) -
tṛtīyam ṛṣi-sargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ |
tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ
pravartanāya loke'smin svabhakter eva sarvataḥ |
harir devarṣi-rūpeṇa candra-śubhro vidher abhūt
āvirbhūyād idme brāhme kalpa eva catuḥsanaḥ |
nāradaś cānuvartete kalpeṣu sakaleṣv api
śrī-varāhaḥ | tatraiva (1.3.7) --
dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātala-gatāṃ mahīm |
uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ
śrī-dvitīye ca (2.7.1)
yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat
krauḍīṃ tanuṃ sakala-yajña-mayīm anantaḥ |
antar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṃ
taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra
iti |
dvir āvirāsīt kalpe'sminn ādye svāyambhuvāntare |
ghrāṇād vidher dharoddhṛtyai cākṣuṣīye tu nīrataḥ
hiraṇyākṣaṃ dharoddhāre nihantuṃ daṃṣṭri-puṅgavaḥ |
catuṣpāt śrī-varāho'sau nṛ-varāhaḥ kvacin mataḥ
kadācij jalada-śyāmaḥ kadācic candrapāṇḍaraḥ |
yajña-mūrtiḥ sthaviṣṭho'yaṃ varṇa-dvaya-yutaḥ smṛtaḥ
dakṣāt prācetasāt sṛṣṭiḥ śrūyate cākṣuṣe'ntare |
atas tatraiva janmāsya hiraṇyākṣasya yujyate
tathā hi śrī-caturthe (4.30.49) --
cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute |
yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ
iti |
uttānapāda-vaṃśyānāṃ tanayasya pracetasām |
dakṣasyaiva ditiḥ putrī hiraṇākṣo diteḥ sutaḥ
kalpārambhe tadā nāsti sutotpattir manor api |
kvāsau prācetaso dakṣaḥ kva ditiḥ kva diteḥ
ataḥ kāla-dvayodbhūtaṃ śrī-varāhasya ceṣṭitam |
ekatraivāha maitreyaḥ kṣattuḥ praśnānurodhataḥ
madhye manvantarasyaiva muneḥ śāpān manuṃ prati |
pralayo'sau babhūveti purāṇe kvacid īryate
ayam ākasmiko jātaś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
pralayaḥ padmanābhasya līlayeti ca kutracit
sarva-manvantarasyānte pralayo niścitaṃ bhavet |
viṣṇu-dharmottare tv etat mārkaṇḍeyena bhāṣitam
tathā hi -
manvantare parikṣīṇe devā manvantareśvarāḥ |
maharlokam athāsādya tiṣṭhanti gata-kalmaṣāḥ
manuś ca saha śakreṇa devāś ca yadunandana |
brahma-lokaṃ prapadyante punar āvṛtti-durlabham
bhūtalaṃ satalaṃ vajra toya-rūpī maheśvaraḥ |
ūrmi-mālī mahāvegaḥ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
bhūrlokam āśritaṃ sarvaṃ tadā naśyati yādava |
na vinaśyanti rājendra viśrutāḥ kula-parvatāḥ
naur bhūtvā tu tadā devī mahī yadu-kulodvaha |
dhārayaty atha bījāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ
bhaviṣyaś ca manus tatra bhaviṣyā ṛṣayas tathā |
tiṣṭhanti rāja-śārdūla sapta te prathitā bhuvi
matsya-rūpa-dharo viṣṇuḥ śṛṅgī bhūtvā jagat-patiḥ |
ākarṣati tu tāṃ nāvaṃ sthānāt sthānaṃ tu līlayā
himādri-śikhare nāvaṃ baddhā devo jagat-patiḥ |
matsyas tv adṛśyo bhavati te ca tiṣṭhanti tatragāḥ
kṛta-tulyaṃ tataḥ kālaṃ yāvat prakṣālanaṃ smṛtam |
āpaḥ śamam atho yānti yathā-pūrvaṃ narādhipa |
ṛṣayaś ca manuś caiva sarvaṃ kurvanti te tadā
iti |
manor ante layo nāsti manave'darśi māyayā |
viṣṇuneti bruvāṇais tu svābhir naiṣa manyate
śrī-matsyaḥ śrī-prathame (1.3.15) -
rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhi-samplave |
nāvy āropya mahī-mayyām apād vaivasvataṃ manum
śrī-dvitīye (2.7.22) ca --
matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ
kṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ |
visraṃsitān uru-bhaye salile mukhān me
ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān
pādme ca -
evam ukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameśvaraḥ |
matsya-rūpaṃ samāsthāya praviveśa mahodadhim
matsyo'pi prādurabhavad dviḥ kalpe'smin varāhavat |
ādau svāyambhuvīyasya daityaṃ ghnann āharac chrutīḥ |
ante tu cākṣuṣīyasya kṛpāṃ satyavrate'karot
antyena sārdha-padyena proktam ādyasya ceṣṭitam |
pūrva-sārdhena cāntyasya matsyo jñeyo varāhavat
upalakṣaṇam evaitat anya-manvantarasya ca |
viṣṇu-dharmottarāj jñeyāḥ prādurbhāvāś caturdaśa
śrī-yajñaḥ śrī-prathame (1.3.22) -
nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā |
samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param
iti |
trayāṇām eva lokānāṃ mahārti-haraṇād asau |
mātāmahena manunā harir ity api śabditaḥ
śrī-nara-nārāyaṇau tatraiva (1.3.9) --
turye dharma-kalā-sarge nara-nārāyaṇāv ṛṣī |
bhūtvātmopaśamopetam akarod duścaraṃ tapaḥ
iti |
śāstre'nyau hari-kṛṣṇākhyāv anayoḥ sodarau smṛtau |
ebhir eko'vatāraḥ syāt caturbhiḥ sanakādivat
śrī-kapilaḥ tatraiva (1.3.10) --
pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kāla-viplutam |
provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattva-grāma-vinirṇayam
iti |
devahūtyāṃ kardamataḥ prādurbhāvam asau gataḥ |
proktaḥ kapilavarṇatvāt kapilākhyo viriñcinā
pādme -
kapilo vāsudevāṃśas tattvaṃ sāṅkhyaṃ jagāda ha |
brahmādibhyaś ca devebhyo bhṛgvādibhyas tathaiva ca |
tathaivāsurayesarvavedārthair upabṛṃhitam
sarva-veda-viruddhaṃ ca kapilo'nyo jagāda ha |
sāṅkhyam āsuraye'naysami kutarka-paribṛṃhitam
śrī-dattaḥ | śrī-dvitīye (2.7.4) --
atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo
datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ |
yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā
yogarddhim āpur ubhayīṃ yadu-haihayādyāḥ
śrī-prathame ca (1.3.11) --
ṣaṣṭham atrer apatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā |
ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān
śrī-brahmāṇḍe tu kathitam atri-patnyānusūyayā |
prārthito bhagavān atrer apatyatvam upeyivān
tathā hi -
varaṃ dattvānasūyāyai viṣṇuḥ sarva-jaganmayaḥ |
atreḥ putro'bhavat tasyāṃ svecchā-mānuṣa-vigrahaḥ |
dattātreya iti khyāto yati-veśa-vibhūṣitaḥ
śrī-hayaśīrṣā | śrī-dvitīye (2.7.11) --
satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho
sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ |
chandomayo makhamayo 'khila-devatātmā
vāco babhūvur uśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ
iti |
prādurbhūyaiva yajñāgner dānavau madhu-kaiṭabhau |
hatvā prayānayad vedān punar vāgīśvarī-patiḥ
śrī-haṃsaḥ | śrī-dvitīye (2.7.19) --
tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha-
bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam |
jñānaṃ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṃ
yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva
iti |
śakto'khila-viveke'haṃ kṣīra-nīra-vibhāgavat |
iti vyañjann ayaṃ rāja-haṃso vyaktiṃ jalād gataḥ
śrī-dhruva-priyaḥ | tatraiva (2.7.8) --
viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño
bālo 'pi sann upagatas tapase vanāni |
tasmā adād dhruva-gatiṃ gṛṇate prasanno
divyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt
iti |
svāyambhuve'vatārokter nāmnaś cākathanād iha |
yajñādīnāṃ ca tatroktyā pāriśeṣya-pramāṇataḥ ||
prasiddhyā pṛśni-garbheti tad-ākhyāsya nigadyate |
hantāyam adrir ity ādau padye govardhanādrivat
tathā śrī-daśame (10.3.32) --
tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati |
tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ |
ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti smṛtaḥ
iti |
asyātra caritānuktyā nāmānuktyā ca tatra vai |
parasparam apekṣitvād yuktā caikatra saṅgatiḥ
atrāgamana-mātreṇa yadi syād avatāratā |
anyatrāpi prasajyeta yatheṣṭaṃ tat-prakalpanā
śrī-ṛṣabhaḥ | śrī-prathame (1.3.13) --
aṣṭame merudevyāṃ tu nābher jāta urukramaḥ |
darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśrama-namaskṛtam
śuklaḥ paramahaṃsānāṃ dharmaṃ jñāpayituṃ prabhuḥ |
vyakto guṇair variṣṭhatvād vikhyāta ṛṣabhākhyayā
śrī-pṛthuḥ | tatraiva (1.3.14) --
ṛṣibhir yācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |
dugdhemām oṣadhīr viprās tenāyaṃ sa uśattamaḥ
iti |
mathyamānān muni-gaṇair asavyād vaiṇa-bāhutaḥ |
prādurbhūto mahārājaḥ śuddha-svarṇa-ruciḥ pṛthuḥ
ādye vyaktāḥ kumārādyāḥ pṛthv-antāś ca trayodaśa |
keloamatsyau punar vyaktiṃ cākṣuṣīye tu jagmatuḥ
atha śrī-nṛsiṃhaḥ | tatraiva (1.3.18) --
caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhrad daityendram ūrjitam |
dadāra karajair ūrāv erakāṃ kaṭa-kṛd yathā
ṣaṣṭhe'ntare'bdhimathanān nṛhareḥ pūrva-bhāvitā |
ataḥ prāg eṣa kūrmāder vyaktiṃ ṣaṣṭhe'ntare gataḥ
śrī-kūrmaḥ | tatraiva (1.3.16) --
surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |
dadhre kamaṭha-rūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ
iti |
pādme proktaṃ dadhe kṣauṇīmayam evārthitaḥ suraiḥ |
śāstrāntare tu bhūdhārī kalpādau prakaṭo'bhavat
śrī-dhanvantari-mohinyau | tatraiva (1.3.17) --
dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca |
apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā
iti |
tatra śrī-dhanvantariḥ -
ṣaṣṭhe ca saptame cāyaṃ dvirāvirbhāvam āgataḥ
ṣaṣṭhe'ntare'bdhi-mathanād dhṛtāmṛta-kamaṇḍaluḥ |
udgato dvibhujaḥ śyāmaḥ āyurveda-pravartakaḥ |
saptame ca tathā-rūpaḥ kāśīrāja-suto'bhavat
śrī-mohinī --
daityānāṃ mohanāyāsau pramodāya ca dhurjaṇḥ |
ajito mohinī-mūrtyā dvirāvirbhāvam āgataḥ
iti ṣaṣṭhe'tra catvāro nṛsiṃhāyāḥ prakīrtitāḥ
śrī-vāmanaḥ | tatraiva (1.3.19) --
pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgād adhvaraṃ baleḥ |
pada-trayaṃ yācamānaḥ pratyāditsus tri-piṣṭapam
iti |
vāmanas trir abhivyaktaṃ kalpe'smin pratipedivān |
tatrādau dānavendrasya vāskaler adhvaraṃ yayau ||
tato vaivasvatīye'smin dhundhor makham asau gataḥ |
aditau kaśyapāj jātaḥ saptame'sya caturyuge |
pratigraha-kṛte jātās traya eva trivikramāḥ
śrī-bhārgavaḥ | tatraiva (1.3.20) --
avatāre ṣoḍaśame paśyan brahma-druho nṛpān |
triḥ-sapta-kṛtvaḥ kupito niḥ-kṣatrām akaron mahīm
iti |
reṇukā-jamadagnibhyāṃ gauro vyaktim asau gataḥ |
prāhuḥ saptadaśe kecid dvāviṃśe'nye caturyuge
śrī-rāghavendraḥ | tatraiva (1.3.22) --
nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā |
samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param
iti |
kauśalyāyāṃ daśarathān navadūrvādala-dyutiḥ |
tretāyām āvirabhavat caturviṃśe caturyuge |
bharatena sumitrāyā nandanābhyāṃ ca saṃyutaḥ
asya śāstre trayo vyūhā lakṣmaṇaādyā amī smṛtāḥ |
bharato'tra ghanaśyāmaḥ saumitrī kanaka-prabhau
pādme bharata-śatrughnau śaṅkha-cakratayoditau |
śrī-lakṣmaṇas tu tatraiva śeṣa ity abhiśabditaḥ
śrī-vyāsaḥ | tatraiva (1.3.21) -
tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |
cakre veda-taroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpa-medhasaḥ
iti |
dvaipāyano'smi vyāsānām iti śaurir yad ūcivān |
ato viṣṇu-purāṇādau viśeṣeṇaiva varṇitaḥ
yathā (ViP 3.4.5; MBh 12.346.11) -
kṛṣṇa-dvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam |
ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhārata-kṛd bhavet ||
iti
śrūyate'pāntaratamā dvaipāyanyam agād iti |
kiṃ sāyujyaṃ gataḥ so'tra viṣṇv-aṃśaḥ so'pi vā bhavet |
tasmād āveśa evāyam iti kecid vadanti ca
atha śrī-rāma-kṛṣṇau | śrī-prathame (1.3.23) --
ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |
rāma-kṛṣṇāv iti bhuvo bhagavān aharad bharam
iti |
śrī-rāmaḥ -
eṣa mātṛdvaye vyakto janakād vasudevataḥ |
yo navya-ghana-sārābho ghana-śyāmāmbaraḥ sadā
saṅkarṣaṇo dvitīyo yo vyūhaḥ rāmaḥ sa eva hi |
pṛthvī-dhareṇa śeṣeṇa sambhūya vyaktim īyivān
śeṣo dvidhā mahīdhārī śyyārūpaś ca śārṅgiṇaḥ |
tatra saṅkarṣaṇāveśād bhūbhṛt saṅkarṣaṇo mataḥ |
śayyā-rūpas tathā tasya sakhya-dāsyābhimānavān
śrī-kṛṣṇaḥ -
eṣa mātari devakyāṃ pitur ānaka-dundubheḥ |
prādurbhūto ghanaśyāmo dvibhujo'pi caturbhujaḥ
śrī-buddhaḥ | tatraiva (1.3.24) --
tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām |
buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati
iti |
asau vyaktaḥ kaler abda-sahasra-dvitaye gate |
mūrtiḥ pāṭala-varṇāsya dvibhujā cikurojjhitā
yadā sūtaḥ kathām āha tadā buddhasya bhāvitā |
adhunā vṛtta evāyaṃ dharmāraṇye yad udgataḥ
śrī-kalkiḥ | tatraiva (1.3.25) --
athāsau yuga-sandhyāyāṃ dasyu-prāyeṣu rājasu |
janitā viṣṇu-yaśaso nāmnā kalkir jagat-patiḥ
iti |
pūrvaṃ manur daśaratho vasudevo'py asāv abhūt |
bhāvī viṣṇu-yaśās cāyam iti pādme prakīrtitam
aiśvaryaṃ kalkinas tasya brahmāṇḍe suṣṭhu varṇitam |
kaiścit kalau kalau buddhaḥ syāt kalkī cety udīryate
aṣṭau vaivasvatīye'mī kathitā vāmanādayaḥ
kalpāvatārā ity ete kathitāḥ pañca-viṃśatiḥ |
pratikalpaṃ yataḥ prāyaḥ sakṛt prādurbhvaty amī
Original text: Laghubhāgavatāmṛta · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0