Language

ENहिગુ
Scripture Library

Laghubhāgavatāmṛta · Chapter 1.3

1.3.1

iti puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam ||2||
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
līlāvatāra-nirūpaṇam
atha līlāvatārāś ca vilikhyante yathā mati |
śrīmad-bhāgavatasyānusāreṇa prāyaśas tv amī

1.3.2

tatra śrī-catuḥsanaḥ śrī-prathame (1.3.6) -
sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ |
cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam

1.3.3

iti |
caturbhir avatāro'yam eka eva satāṃ mataḥ |
sama-śabdāt caturṣv eva catuḥsana iti smṛtaḥ

1.3.4

śuddha-jñānasya bhakteś ca pracārārtham avātarat |
pañcaṣābdika-bālābho gauraḥ kamala-yonitaḥ

1.3.5

śrī-nāradaḥ | tatraiva (1.3.8) -
tṛtīyam ṛṣi-sargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ |
tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

1.3.6

pravartanāya loke'smin svabhakter eva sarvataḥ |
harir devarṣi-rūpeṇa candra-śubhro vidher abhūt

1.3.7

āvirbhūyād idme brāhme kalpa eva catuḥsanaḥ |
nāradaś cānuvartete kalpeṣu sakaleṣv api

1.3.8

śrī-varāhaḥ | tatraiva (1.3.7) --
dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātala-gatāṃ mahīm |
uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ

1.3.9

śrī-dvitīye ca (2.7.1)
yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat
krauḍīṃ tanuṃ sakala-yajña-mayīm anantaḥ |
antar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṃ
taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra

1.3.10

iti |
dvir āvirāsīt kalpe'sminn ādye svāyambhuvāntare |
ghrāṇād vidher dharoddhṛtyai cākṣuṣīye tu nīrataḥ

1.3.11

hiraṇyākṣaṃ dharoddhāre nihantuṃ daṃṣṭri-puṅgavaḥ |
catuṣpāt śrī-varāho'sau nṛ-varāhaḥ kvacin mataḥ

1.3.12

kadācij jalada-śyāmaḥ kadācic candrapāṇḍaraḥ |
yajña-mūrtiḥ sthaviṣṭho'yaṃ varṇa-dvaya-yutaḥ smṛtaḥ

1.3.13

dakṣāt prācetasāt sṛṣṭiḥ śrūyate cākṣuṣe'ntare |
atas tatraiva janmāsya hiraṇyākṣasya yujyate

1.3.14

tathā hi śrī-caturthe (4.30.49) --
cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute |
yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ

1.3.15

iti |
uttānapāda-vaṃśyānāṃ tanayasya pracetasām |
dakṣasyaiva ditiḥ putrī hiraṇākṣo diteḥ sutaḥ

1.3.16

kalpārambhe tadā nāsti sutotpattir manor api |
kvāsau prācetaso dakṣaḥ kva ditiḥ kva diteḥ

1.3.17

ataḥ kāla-dvayodbhūtaṃ śrī-varāhasya ceṣṭitam |
ekatraivāha maitreyaḥ kṣattuḥ praśnānurodhataḥ

1.3.18

madhye manvantarasyaiva muneḥ śāpān manuṃ prati |
pralayo'sau babhūveti purāṇe kvacid īryate

1.3.19

ayam ākasmiko jātaś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
pralayaḥ padmanābhasya līlayeti ca kutracit

1.3.20

sarva-manvantarasyānte pralayo niścitaṃ bhavet |
viṣṇu-dharmottare tv etat mārkaṇḍeyena bhāṣitam

1.3.21

tathā hi -
manvantare parikṣīṇe devā manvantareśvarāḥ |
maharlokam athāsādya tiṣṭhanti gata-kalmaṣāḥ

1.3.22

manuś ca saha śakreṇa devāś ca yadunandana |
brahma-lokaṃ prapadyante punar āvṛtti-durlabham

1.3.23

bhūtalaṃ satalaṃ vajra toya-rūpī maheśvaraḥ |
ūrmi-mālī mahāvegaḥ sarvam āvṛtya tiṣṭhati

1.3.24

bhūrlokam āśritaṃ sarvaṃ tadā naśyati yādava |
na vinaśyanti rājendra viśrutāḥ kula-parvatāḥ

1.3.25

naur bhūtvā tu tadā devī mahī yadu-kulodvaha |
dhārayaty atha bījāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ

1.3.26

bhaviṣyaś ca manus tatra bhaviṣyā ṛṣayas tathā |
tiṣṭhanti rāja-śārdūla sapta te prathitā bhuvi

1.3.27

matsya-rūpa-dharo viṣṇuḥ śṛṅgī bhūtvā jagat-patiḥ |
ākarṣati tu tāṃ nāvaṃ sthānāt sthānaṃ tu līlayā

1.3.28

himādri-śikhare nāvaṃ baddhā devo jagat-patiḥ |
matsyas tv adṛśyo bhavati te ca tiṣṭhanti tatragāḥ

1.3.29

kṛta-tulyaṃ tataḥ kālaṃ yāvat prakṣālanaṃ smṛtam |
āpaḥ śamam atho yānti yathā-pūrvaṃ narādhipa |
ṛṣayaś ca manuś caiva sarvaṃ kurvanti te tadā

1.3.30

iti |
manor ante layo nāsti manave'darśi māyayā |
viṣṇuneti bruvāṇais tu svābhir naiṣa manyate

1.3.31

śrī-matsyaḥ śrī-prathame (1.3.15) -
rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhi-samplave |
nāvy āropya mahī-mayyām apād vaivasvataṃ manum

1.3.32

śrī-dvitīye (2.7.22) ca --
matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ
kṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ |
visraṃsitān uru-bhaye salile mukhān me
ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān

1.3.33

pādme ca -
evam ukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameśvaraḥ |
matsya-rūpaṃ samāsthāya praviveśa mahodadhim

1.3.34

matsyo'pi prādurabhavad dviḥ kalpe'smin varāhavat |
ādau svāyambhuvīyasya daityaṃ ghnann āharac chrutīḥ |
ante tu cākṣuṣīyasya kṛpāṃ satyavrate'karot

1.3.35

antyena sārdha-padyena proktam ādyasya ceṣṭitam |
pūrva-sārdhena cāntyasya matsyo jñeyo varāhavat

1.3.36

upalakṣaṇam evaitat anya-manvantarasya ca |
viṣṇu-dharmottarāj jñeyāḥ prādurbhāvāś caturdaśa

1.3.37

śrī-yajñaḥ śrī-prathame (1.3.22) -
nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā |
samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param

1.3.38

iti |
trayāṇām eva lokānāṃ mahārti-haraṇād asau |
mātāmahena manunā harir ity api śabditaḥ

1.3.39

śrī-nara-nārāyaṇau tatraiva (1.3.9) --
turye dharma-kalā-sarge nara-nārāyaṇāv ṛṣī |
bhūtvātmopaśamopetam akarod duścaraṃ tapaḥ

1.3.40

iti |
śāstre'nyau hari-kṛṣṇākhyāv anayoḥ sodarau smṛtau |
ebhir eko'vatāraḥ syāt caturbhiḥ sanakādivat

1.3.41

śrī-kapilaḥ tatraiva (1.3.10) --
pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kāla-viplutam |
provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattva-grāma-vinirṇayam

1.3.42

iti |
devahūtyāṃ kardamataḥ prādurbhāvam asau gataḥ |
proktaḥ kapilavarṇatvāt kapilākhyo viriñcinā

1.3.43

pādme -
kapilo vāsudevāṃśas tattvaṃ sāṅkhyaṃ jagāda ha |
brahmādibhyaś ca devebhyo bhṛgvādibhyas tathaiva ca |
tathaivāsurayesarvavedārthair upabṛṃhitam

1.3.44

sarva-veda-viruddhaṃ ca kapilo'nyo jagāda ha |
sāṅkhyam āsuraye'naysami kutarka-paribṛṃhitam

1.3.45

śrī-dattaḥ | śrī-dvitīye (2.7.4) --
atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo
datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ |
yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā
yogarddhim āpur ubhayīṃ yadu-haihayādyāḥ

1.3.46

śrī-prathame ca (1.3.11) --
ṣaṣṭham atrer apatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā |
ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān

1.3.47

śrī-brahmāṇḍe tu kathitam atri-patnyānusūyayā |
prārthito bhagavān atrer apatyatvam upeyivān

1.3.48

tathā hi -
varaṃ dattvānasūyāyai viṣṇuḥ sarva-jaganmayaḥ |
atreḥ putro'bhavat tasyāṃ svecchā-mānuṣa-vigrahaḥ |
dattātreya iti khyāto yati-veśa-vibhūṣitaḥ

1.3.49

śrī-hayaśīrṣā | śrī-dvitīye (2.7.11) --
satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho
sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ |
chandomayo makhamayo 'khila-devatātmā
vāco babhūvur uśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ

1.3.50

iti |
prādurbhūyaiva yajñāgner dānavau madhu-kaiṭabhau |
hatvā prayānayad vedān punar vāgīśvarī-patiḥ

1.3.51

śrī-haṃsaḥ | śrī-dvitīye (2.7.19) --
tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha-
bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam |
jñānaṃ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṃ
yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva

1.3.52

iti |
śakto'khila-viveke'haṃ kṣīra-nīra-vibhāgavat |
iti vyañjann ayaṃ rāja-haṃso vyaktiṃ jalād gataḥ

1.3.53

śrī-dhruva-priyaḥ | tatraiva (2.7.8) --
viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño
bālo 'pi sann upagatas tapase vanāni |
tasmā adād dhruva-gatiṃ gṛṇate prasanno
divyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt

1.3.54

iti |
svāyambhuve'vatārokter nāmnaś cākathanād iha |
yajñādīnāṃ ca tatroktyā pāriśeṣya-pramāṇataḥ ||
prasiddhyā pṛśni-garbheti tad-ākhyāsya nigadyate |
hantāyam adrir ity ādau padye govardhanādrivat

1.3.55

tathā śrī-daśame (10.3.32) --
tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati |
tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ |
ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti smṛtaḥ

1.3.56

iti |
asyātra caritānuktyā nāmānuktyā ca tatra vai |
parasparam apekṣitvād yuktā caikatra saṅgatiḥ

1.3.57

atrāgamana-mātreṇa yadi syād avatāratā |
anyatrāpi prasajyeta yatheṣṭaṃ tat-prakalpanā

1.3.58

śrī-ṛṣabhaḥ | śrī-prathame (1.3.13) --
aṣṭame merudevyāṃ tu nābher jāta urukramaḥ |
darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśrama-namaskṛtam

1.3.59

śuklaḥ paramahaṃsānāṃ dharmaṃ jñāpayituṃ prabhuḥ |
vyakto guṇair variṣṭhatvād vikhyāta ṛṣabhākhyayā

1.3.60

śrī-pṛthuḥ | tatraiva (1.3.14) --
ṛṣibhir yācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |
dugdhemām oṣadhīr viprās tenāyaṃ sa uśattamaḥ

1.3.61

iti |
mathyamānān muni-gaṇair asavyād vaiṇa-bāhutaḥ |
prādurbhūto mahārājaḥ śuddha-svarṇa-ruciḥ pṛthuḥ

1.3.62

ādye vyaktāḥ kumārādyāḥ pṛthv-antāś ca trayodaśa |
keloamatsyau punar vyaktiṃ cākṣuṣīye tu jagmatuḥ

1.3.64

atha śrī-nṛsiṃhaḥ | tatraiva (1.3.18) --
caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhrad daityendram ūrjitam |
dadāra karajair ūrāv erakāṃ kaṭa-kṛd yathā

1.3.65

ṣaṣṭhe'ntare'bdhimathanān nṛhareḥ pūrva-bhāvitā |
ataḥ prāg eṣa kūrmāder vyaktiṃ ṣaṣṭhe'ntare gataḥ

1.3.66

śrī-kūrmaḥ | tatraiva (1.3.16) --
surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |
dadhre kamaṭha-rūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

1.3.67

iti |
pādme proktaṃ dadhe kṣauṇīmayam evārthitaḥ suraiḥ |
śāstrāntare tu bhūdhārī kalpādau prakaṭo'bhavat

1.3.68

śrī-dhanvantari-mohinyau | tatraiva (1.3.17) --
dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca |
apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā

1.3.69

iti |
tatra śrī-dhanvantariḥ -
ṣaṣṭhe ca saptame cāyaṃ dvirāvirbhāvam āgataḥ

1.3.70

ṣaṣṭhe'ntare'bdhi-mathanād dhṛtāmṛta-kamaṇḍaluḥ |
udgato dvibhujaḥ śyāmaḥ āyurveda-pravartakaḥ |
saptame ca tathā-rūpaḥ kāśīrāja-suto'bhavat

1.3.71

śrī-mohinī --
daityānāṃ mohanāyāsau pramodāya ca dhurjaṇḥ |
ajito mohinī-mūrtyā dvirāvirbhāvam āgataḥ

1.3.72

iti ṣaṣṭhe'tra catvāro nṛsiṃhāyāḥ prakīrtitāḥ

1.3.73

śrī-vāmanaḥ | tatraiva (1.3.19) --
pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgād adhvaraṃ baleḥ |
pada-trayaṃ yācamānaḥ pratyāditsus tri-piṣṭapam

1.3.74

iti |
vāmanas trir abhivyaktaṃ kalpe'smin pratipedivān |
tatrādau dānavendrasya vāskaler adhvaraṃ yayau ||
tato vaivasvatīye'smin dhundhor makham asau gataḥ |
aditau kaśyapāj jātaḥ saptame'sya caturyuge |
pratigraha-kṛte jātās traya eva trivikramāḥ

1.3.75

śrī-bhārgavaḥ | tatraiva (1.3.20) --
avatāre ṣoḍaśame paśyan brahma-druho nṛpān |
triḥ-sapta-kṛtvaḥ kupito niḥ-kṣatrām akaron mahīm

1.3.76

iti |
reṇukā-jamadagnibhyāṃ gauro vyaktim asau gataḥ |
prāhuḥ saptadaśe kecid dvāviṃśe'nye caturyuge

1.3.77

śrī-rāghavendraḥ | tatraiva (1.3.22) --
nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā |
samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param

1.3.78

iti |
kauśalyāyāṃ daśarathān navadūrvādala-dyutiḥ |
tretāyām āvirabhavat caturviṃśe caturyuge |
bharatena sumitrāyā nandanābhyāṃ ca saṃyutaḥ

1.3.79

asya śāstre trayo vyūhā lakṣmaṇaādyā amī smṛtāḥ |
bharato'tra ghanaśyāmaḥ saumitrī kanaka-prabhau

1.3.80

pādme bharata-śatrughnau śaṅkha-cakratayoditau |
śrī-lakṣmaṇas tu tatraiva śeṣa ity abhiśabditaḥ

1.3.81

śrī-vyāsaḥ | tatraiva (1.3.21) -
tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |
cakre veda-taroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpa-medhasaḥ

1.3.82

iti |
dvaipāyano'smi vyāsānām iti śaurir yad ūcivān |
ato viṣṇu-purāṇādau viśeṣeṇaiva varṇitaḥ

1.3.83

yathā (ViP 3.4.5; MBh 12.346.11) -
kṛṣṇa-dvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam |
ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhārata-kṛd bhavet ||
iti

1.3.84

śrūyate'pāntaratamā dvaipāyanyam agād iti |
kiṃ sāyujyaṃ gataḥ so'tra viṣṇv-aṃśaḥ so'pi vā bhavet |
tasmād āveśa evāyam iti kecid vadanti ca

1.3.85

atha śrī-rāma-kṛṣṇau | śrī-prathame (1.3.23) --
ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |
rāma-kṛṣṇāv iti bhuvo bhagavān aharad bharam

1.3.86

iti |
śrī-rāmaḥ -
eṣa mātṛdvaye vyakto janakād vasudevataḥ |
yo navya-ghana-sārābho ghana-śyāmāmbaraḥ sadā

1.3.87

saṅkarṣaṇo dvitīyo yo vyūhaḥ rāmaḥ sa eva hi |
pṛthvī-dhareṇa śeṣeṇa sambhūya vyaktim īyivān

1.3.88

śeṣo dvidhā mahīdhārī śyyārūpaś ca śārṅgiṇaḥ |
tatra saṅkarṣaṇāveśād bhūbhṛt saṅkarṣaṇo mataḥ |
śayyā-rūpas tathā tasya sakhya-dāsyābhimānavān

1.3.89

śrī-kṛṣṇaḥ -
eṣa mātari devakyāṃ pitur ānaka-dundubheḥ |
prādurbhūto ghanaśyāmo dvibhujo'pi caturbhujaḥ

1.3.90

śrī-buddhaḥ | tatraiva (1.3.24) --
tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām |
buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

1.3.91

iti |
asau vyaktaḥ kaler abda-sahasra-dvitaye gate |
mūrtiḥ pāṭala-varṇāsya dvibhujā cikurojjhitā

1.3.92

yadā sūtaḥ kathām āha tadā buddhasya bhāvitā |
adhunā vṛtta evāyaṃ dharmāraṇye yad udgataḥ

1.3.93

śrī-kalkiḥ | tatraiva (1.3.25) --
athāsau yuga-sandhyāyāṃ dasyu-prāyeṣu rājasu |
janitā viṣṇu-yaśaso nāmnā kalkir jagat-patiḥ

1.3.94

iti |
pūrvaṃ manur daśaratho vasudevo'py asāv abhūt |
bhāvī viṣṇu-yaśās cāyam iti pādme prakīrtitam

1.3.95

aiśvaryaṃ kalkinas tasya brahmāṇḍe suṣṭhu varṇitam |
kaiścit kalau kalau buddhaḥ syāt kalkī cety udīryate

1.3.96

aṣṭau vaivasvatīye'mī kathitā vāmanādayaḥ

1.3.97

kalpāvatārā ity ete kathitāḥ pañca-viṃśatiḥ |
pratikalpaṃ yataḥ prāyaḥ sakṛt prādurbhvaty amī

Original text: Laghubhāgavatāmṛta · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc