લઘુભાગવતામૃત · અધ્યાય 1.3

ઇતિ પુરુષાવતાર-ગુણાવતાર-નિરૂપણમ્ ॥2॥
તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ
લીલાવતાર-નિરૂપણમ્
અથ લીલાવતારાશ્ ચ વિલિખ્યન્તે યથા મતિ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતસ્યાનુસારેણ પ્રાયશસ્ ત્વ્ અમી

તત્ર શ્રી-ચતુઃસનઃ શ્રી-પ્રથમે (1.3.6) -
સ એવ પ્રથમં દેવઃ કૌમારં સર્ગમ્ આશ્રિતઃ ।
ચચાર દુશ્ચરં બ્રહ્મા બ્રહ્મચર્યમ્ અખણ્ડિતમ્

ઇતિ ।
ચતુર્ભિર્ અવતારોઽયમ્ એક એવ સતાં મતઃ ।
સમ-શબ્દાત્ ચતુર્ષ્વ્ એવ ચતુઃસન ઇતિ સ્મૃતઃ

શુદ્ધ-જ્ઞાનસ્ય ભક્તેશ્ ચ પ્રચારાર્થમ્ અવાતરત્ ।
પઞ્ચષાબ્દિક-બાલાભો ગૌરઃ કમલ-યોનિતઃ

શ્રી-નારદઃ । તત્રૈવ (1.3.8) -
તૃતીયમ્ ઋષિ-સર્ગં વૈ દેવર્ષિત્વમ્ ઉપેત્ય સઃ ।
તન્ત્રં સાત્વતમ્ આચષ્ટ નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં યતઃ

પ્રવર્તનાય લોકેઽસ્મિન્ સ્વભક્તેર્ એવ સર્વતઃ ।
હરિર્ દેવર્ષિ-રૂપેણ ચન્દ્ર-શુભ્રો વિધેર્ અભૂત્

આવિર્ભૂયાદ્ ઇદ્મે બ્રાહ્મે કલ્પ એવ ચતુઃસનઃ ।
નારદશ્ ચાનુવર્તેતે કલ્પેષુ સકલેષ્વ્ અપિ

શ્રી-વરાહઃ । તત્રૈવ (1.3.7) --
દ્વિતીયં તુ ભવાયાસ્ય રસાતલ-ગતાં મહીમ્ ।
ઉદ્ધરિષ્યન્ન્ ઉપાદત્ત યજ્ઞેશઃ સૌકરં વપુઃ

શ્રી-દ્વિતીયે ચ (2.7.1)
યત્રોદ્યતઃ ક્ષિતિ-તલોદ્ધરણાય બિભ્રત્
ક્રૌડીં તનું સકલ-યજ્ઞ-મયીમ્ અનન્તઃ ।
અન્તર્-મહાર્ણવ ઉપાગતમ્ આદિ-દૈત્યં
તં દંષ્ટ્રયાદ્રિમ્ ઇવ વજ્ર-ધરો દદાર

ઇતિ ।
દ્વિર્ આવિરાસીત્ કલ્પેઽસ્મિન્ન્ આદ્યે સ્વાયમ્ભુવાન્તરે ।
ઘ્રાણાદ્ વિધેર્ ધરોદ્ધૃત્યૈ ચાક્ષુષીયે તુ નીરતઃ

હિરણ્યાક્ષં ધરોદ્ધારે નિહન્તું દંષ્ટ્રિ-પુઙ્ગવઃ ।
ચતુષ્પાત્ શ્રી-વરાહોઽસૌ નૃ-વરાહઃ ક્વચિન્ મતઃ

કદાચિજ્ જલદ-શ્યામઃ કદાચિચ્ ચન્દ્રપાણ્ડરઃ ।
યજ્ઞ-મૂર્તિઃ સ્થવિષ્ઠોઽયં વર્ણ-દ્વય-યુતઃ સ્મૃતઃ

દક્ષાત્ પ્રાચેતસાત્ સૃષ્ટિઃ શ્રૂયતે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।
અતસ્ તત્રૈવ જન્માસ્ય હિરણ્યાક્ષસ્ય યુજ્યતે

તથા હિ શ્રી-ચતુર્થે (4.30.49) --
ચાક્ષુષે ત્વ્ અન્તરે પ્રાપ્તે પ્રાક્-સર્ગે કાલ-વિદ્રુતે ।
યઃ સસર્જ પ્રજા ઇષ્ટાઃ સ દક્ષો દૈવ-ચોદિતઃ

ઇતિ ।
ઉત્તાનપાદ-વંશ્યાનાં તનયસ્ય પ્રચેતસામ્ ।
દક્ષસ્યૈવ દિતિઃ પુત્રી હિરણાક્ષો દિતેઃ સુતઃ

કલ્પારમ્ભે તદા નાસ્તિ સુતોત્પત્તિર્ મનોર્ અપિ ।
ક્વાસૌ પ્રાચેતસો દક્ષઃ ક્વ દિતિઃ ક્વ દિતેઃ

અતઃ કાલ-દ્વયોદ્ભૂતં શ્રી-વરાહસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
એકત્રૈવાહ મૈત્રેયઃ ક્ષત્તુઃ પ્રશ્નાનુરોધતઃ

મધ્યે મન્વન્તરસ્યૈવ મુનેઃ શાપાન્ મનું પ્રતિ ।
પ્રલયોઽસૌ બભૂવેતિ પુરાણે ક્વચિદ્ ઈર્યતે

અયમ્ આકસ્મિકો જાતશ્ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
પ્રલયઃ પદ્મનાભસ્ય લીલયેતિ ચ કુત્રચિત્

સર્વ-મન્વન્તરસ્યાન્તે પ્રલયો નિશ્ચિતં ભવેત્ ।
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ત્વ્ એતત્ માર્કણ્ડેયેન ભાષિતમ્

તથા હિ -
મન્વન્તરે પરિક્ષીણે દેવા મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।
મહર્લોકમ્ અથાસાદ્ય તિષ્ઠન્તિ ગત-કલ્મષાઃ

મનુશ્ ચ સહ શક્રેણ દેવાશ્ ચ યદુનન્દન ।
બ્રહ્મ-લોકં પ્રપદ્યન્તે પુનર્ આવૃત્તિ-દુર્લભમ્

ભૂતલં સતલં વજ્ર તોય-રૂપી મહેશ્વરઃ ।
ઊર્મિ-માલી મહાવેગઃ સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ

ભૂર્લોકમ્ આશ્રિતં સર્વં તદા નશ્યતિ યાદવ ।
ન વિનશ્યન્તિ રાજેન્દ્ર વિશ્રુતાઃ કુલ-પર્વતાઃ

નૌર્ ભૂત્વા તુ તદા દેવી મહી યદુ-કુલોદ્વહ ।
ધારયત્ય્ અથ બીજાનિ સર્વાણ્ય્ એવાવિશેષતઃ

ભવિષ્યશ્ ચ મનુસ્ તત્ર ભવિષ્યા ઋષયસ્ તથા ।
તિષ્ઠન્તિ રાજ-શાર્દૂલ સપ્ત તે પ્રથિતા ભુવિ

મત્સ્ય-રૂપ-ધરો વિષ્ણુઃ શૃઙ્ગી ભૂત્વા જગત્-પતિઃ ।
આકર્ષતિ તુ તાં નાવં સ્થાનાત્ સ્થાનં તુ લીલયા

હિમાદ્રિ-શિખરે નાવં બદ્ધા દેવો જગત્-પતિઃ ।
મત્સ્યસ્ ત્વ્ અદૃશ્યો ભવતિ તે ચ તિષ્ઠન્તિ તત્રગાઃ

કૃત-તુલ્યં તતઃ કાલં યાવત્ પ્રક્ષાલનં સ્મૃતમ્ ।
આપઃ શમમ્ અથો યાન્તિ યથા-પૂર્વં નરાધિપ ।
ઋષયશ્ ચ મનુશ્ ચૈવ સર્વં કુર્વન્તિ તે તદા

ઇતિ ।
મનોર્ અન્તે લયો નાસ્તિ મનવેઽદર્શિ માયયા ।
વિષ્ણુનેતિ બ્રુવાણૈસ્ તુ સ્વાભિર્ નૈષ મન્યતે

શ્રી-મત્સ્યઃ શ્રી-પ્રથમે (1.3.15) -
રૂપં સ જગૃહે માત્સ્યં ચાક્ષુષોદધિ-સમ્પ્લવે ।
નાવ્ય્ આરોપ્ય મહી-મય્યામ્ અપાદ્ વૈવસ્વતં મનુમ્

શ્રી-દ્વિતીયે (2.7.22) ચ --
મત્સ્યો યુગાન્ત-સમયે મનુનોપલબ્ધઃ
ક્ષોણીમયો નિખિલ-જીવ-નિકાય-કેતઃ ।
વિસ્રંસિતાન્ ઉરુ-ભયે સલિલે મુખાન્ મે
આદાય તત્ર વિજહાર હ વેદ-માર્ગાન્

પાદ્મે ચ -
એવમ્ ઉક્તો હૃષીકેશો બ્રહ્મણા પરમેશ્વરઃ ।
મત્સ્ય-રૂપં સમાસ્થાય પ્રવિવેશ મહોદધિમ્

મત્સ્યોઽપિ પ્રાદુરભવદ્ દ્વિઃ કલ્પેઽસ્મિન્ વરાહવત્ ।
આદૌ સ્વાયમ્ભુવીયસ્ય દૈત્યં ઘ્નન્ન્ આહરચ્ છ્રુતીઃ ।
અન્તે તુ ચાક્ષુષીયસ્ય કૃપાં સત્યવ્રતેઽકરોત્

અન્ત્યેન સાર્ધ-પદ્યેન પ્રોક્તમ્ આદ્યસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
પૂર્વ-સાર્ધેન ચાન્ત્યસ્ય મત્સ્યો જ્ઞેયો વરાહવત્

ઉપલક્ષણમ્ એવૈતત્ અન્ય-મન્વન્તરસ્ય ચ ।
વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરાજ્ જ્ઞેયાઃ પ્રાદુર્ભાવાશ્ ચતુર્દશ

શ્રી-યજ્ઞઃ શ્રી-પ્રથમે (1.3.22) -
નર-દેવત્વમ્ આપન્નઃ સુર-કાર્ય-ચિકીર્ષયા ।
સમુદ્ર-નિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્ય્ અતઃ પરમ્

ઇતિ ।
ત્રયાણામ્ એવ લોકાનાં મહાર્તિ-હરણાદ્ અસૌ ।
માતામહેન મનુના હરિર્ ઇત્ય્ અપિ શબ્દિતઃ

શ્રી-નર-નારાયણૌ તત્રૈવ (1.3.9) --
તુર્યે ધર્મ-કલા-સર્ગે નર-નારાયણાવ્ ઋષી ।
ભૂત્વાત્મોપશમોપેતમ્ અકરોદ્ દુશ્ચરં તપઃ

ઇતિ ।
શાસ્ત્રેઽન્યૌ હરિ-કૃષ્ણાખ્યાવ્ અનયોઃ સોદરૌ સ્મૃતૌ ।
એભિર્ એકોઽવતારઃ સ્યાત્ ચતુર્ભિઃ સનકાદિવત્

શ્રી-કપિલઃ તત્રૈવ (1.3.10) --
પઞ્ચમઃ કપિલો નામ સિદ્ધેશઃ કાલ-વિપ્લુતમ્ ।
પ્રોવાચાસુરયે સાઙ્ખ્યં તત્ત્વ-ગ્રામ-વિનિર્ણયમ્

ઇતિ ।
દેવહૂત્યાં કર્દમતઃ પ્રાદુર્ભાવમ્ અસૌ ગતઃ ।
પ્રોક્તઃ કપિલવર્ણત્વાત્ કપિલાખ્યો વિરિઞ્ચિના

પાદ્મે -
કપિલો વાસુદેવાંશસ્ તત્ત્વં સાઙ્ખ્યં જગાદ હ ।
બ્રહ્માદિભ્યશ્ ચ દેવેભ્યો ભૃગ્વાદિભ્યસ્ તથૈવ ચ ।
તથૈવાસુરયેસર્વવેદાર્થૈર્ ઉપબૃંહિતમ્

સર્વ-વેદ-વિરુદ્ધં ચ કપિલોઽન્યો જગાદ હ ।
સાઙ્ખ્યમ્ આસુરયેઽનય્સમિ કુતર્ક-પરિબૃંહિતમ્

શ્રી-દત્તઃ । શ્રી-દ્વિતીયે (2.7.4) --
અત્રેર્ અપત્યમ્ અભિકાઙ્ક્ષત આહ તુષ્ટો
દત્તો મયાહમ્ ઇતિ યદ્ ભગવાન્ સ દત્તઃ ।
યત્-પાદ-પઙ્કજ-પરાગ-પવિત્ર-દેહા
યોગર્દ્ધિમ્ આપુર્ ઉભયીં યદુ-હૈહયાદ્યાઃ

શ્રી-પ્રથમે ચ (1.3.11) --
ષષ્ઠમ્ અત્રેર્ અપત્યત્વં વૃતઃ પ્રાપ્તો ઽનસૂયયા ।
આન્વીક્ષિકીમ્ અલર્કાય પ્રહ્લાદાદિભ્ય ઊચિવાન્

શ્રી-બ્રહ્માણ્ડે તુ કથિતમ્ અત્રિ-પત્ન્યાનુસૂયયા ।
પ્રાર્થિતો ભગવાન્ અત્રેર્ અપત્યત્વમ્ ઉપેયિવાન્

તથા હિ -
વરં દત્ત્વાનસૂયાયૈ વિષ્ણુઃ સર્વ-જગન્મયઃ ।
અત્રેઃ પુત્રોઽભવત્ તસ્યાં સ્વેચ્છા-માનુષ-વિગ્રહઃ ।
દત્તાત્રેય ઇતિ ખ્યાતો યતિ-વેશ-વિભૂષિતઃ

શ્રી-હયશીર્ષા । શ્રી-દ્વિતીયે (2.7.11) --
સત્રે મમાસ ભગવાન્ હય-શીરષાથો
સાક્ષાત્ સ યજ્ઞ-પુરુષસ્ તપનીય-વર્ણઃ ।
છન્દોમયો મખમયો ઽખિલ-દેવતાત્મા
વાચો બભૂવુર્ ઉશતીઃ શ્વસતો ઽસ્ય નસ્તઃ

ઇતિ ।
પ્રાદુર્ભૂયૈવ યજ્ઞાગ્નેર્ દાનવૌ મધુ-કૈટભૌ ।
હત્વા પ્રયાનયદ્ વેદાન્ પુનર્ વાગીશ્વરી-પતિઃ

શ્રી-હંસઃ । શ્રી-દ્વિતીયે (2.7.19) --
તુભ્યં ચ નારદ ભૃશં ભગવાન્ વિવૃદ્ધ-
ભાવેન સાધુ પરિતુષ્ટ ઉવાચ યોગમ્ ।
જ્ઞાનં ચ ભાગવતમ્ આત્મ-સતત્ત્વ-દીપં
યદ્ વાસુદેવ-શરણા વિદુર્ અઞ્જસૈવ

ઇતિ ।
શક્તોઽખિલ-વિવેકેઽહં ક્ષીર-નીર-વિભાગવત્ ।
ઇતિ વ્યઞ્જન્ન્ અયં રાજ-હંસો વ્યક્તિં જલાદ્ ગતઃ

શ્રી-ધ્રુવ-પ્રિયઃ । તત્રૈવ (2.7.8) --
વિદ્ધઃ સપત્ન્ય્-ઉદિત-પત્રિભિર્ અન્તિ રાજ્ઞો
બાલો ઽપિ સન્ન્ ઉપગતસ્ તપસે વનાનિ ।
તસ્મા અદાદ્ ધ્રુવ-ગતિં ગૃણતે પ્રસન્નો
દિવ્યાઃ સ્તુવન્તિ મુનયો યદ્ ઉપર્ય્-અધસ્તાત્

ઇતિ ।
સ્વાયમ્ભુવેઽવતારોક્તેર્ નામ્નશ્ ચાકથનાદ્ ઇહ ।
યજ્ઞાદીનાં ચ તત્રોક્ત્યા પારિશેષ્ય-પ્રમાણતઃ ॥
પ્રસિદ્ધ્યા પૃશ્નિ-ગર્ભેતિ તદ્-આખ્યાસ્ય નિગદ્યતે ।
હન્તાયમ્ અદ્રિર્ ઇત્ય્ આદૌ પદ્યે ગોવર્ધનાદ્રિવત્

તથા શ્રી-દશમે (10.3.32) --
ત્વમ્ એવ પૂર્વ-સર્ગે ઽભૂઃ પૃશ્નિઃ સ્વાયમ્ભુવે સતિ ।
તદાયં સુતપા નામ પ્રજાપતિર્ અકલ્મષઃ ।
અહં સુતો વામ્ અભવં પૃશ્નિગર્ભ ઇતિ સ્મૃતઃ

ઇતિ ।
અસ્યાત્ર ચરિતાનુક્ત્યા નામાનુક્ત્યા ચ તત્ર વૈ ।
પરસ્પરમ્ અપેક્ષિત્વાદ્ યુક્તા ચૈકત્ર સઙ્ગતિઃ

અત્રાગમન-માત્રેણ યદિ સ્યાદ્ અવતારતા ।
અન્યત્રાપિ પ્રસજ્યેત યથેષ્ટં તત્-પ્રકલ્પના

શ્રી-ઋષભઃ । શ્રી-પ્રથમે (1.3.13) --
અષ્ટમે મેરુદેવ્યાં તુ નાભેર્ જાત ઉરુક્રમઃ ।
દર્શયન્ વર્ત્મ ધીરાણાં સર્વાશ્રમ-નમસ્કૃતમ્

શુક્લઃ પરમહંસાનાં ધર્મં જ્ઞાપયિતું પ્રભુઃ ।
વ્યક્તો ગુણૈર્ વરિષ્ઠત્વાદ્ વિખ્યાત ઋષભાખ્યયા

શ્રી-પૃથુઃ । તત્રૈવ (1.3.14) --
ઋષિભિર્ યાચિતો ભેજે નવમં પાર્થિવં વપુઃ ।
દુગ્ધેમામ્ ઓષધીર્ વિપ્રાસ્ તેનાયં સ ઉશત્તમઃ

ઇતિ ।
મથ્યમાનાન્ મુનિ-ગણૈર્ અસવ્યાદ્ વૈણ-બાહુતઃ ।
પ્રાદુર્ભૂતો મહારાજઃ શુદ્ધ-સ્વર્ણ-રુચિઃ પૃથુઃ

આદ્યે વ્યક્તાઃ કુમારાદ્યાઃ પૃથ્વ્-અન્તાશ્ ચ ત્રયોદશ ।
કેલોઅમત્સ્યૌ પુનર્ વ્યક્તિં ચાક્ષુષીયે તુ જગ્મતુઃ

અથ શ્રી-નૃસિંહઃ । તત્રૈવ (1.3.18) --
ચતુર્દશં નારસિંહં બિભ્રદ્ દૈત્યેન્દ્રમ્ ઊર્જિતમ્ ।
દદાર કરજૈર્ ઊરાવ્ એરકાં કટ-કૃદ્ યથા

ષષ્ઠેઽન્તરેઽબ્ધિમથનાન્ નૃહરેઃ પૂર્વ-ભાવિતા ।
અતઃ પ્રાગ્ એષ કૂર્માદેર્ વ્યક્તિં ષષ્ઠેઽન્તરે ગતઃ

શ્રી-કૂર્મઃ । તત્રૈવ (1.3.16) --
સુરાસુરાણામ્ ઉદધિં મથ્નતાં મન્દરાચલમ્ ।
દધ્રે કમઠ-રૂપેણ પૃષ્ઠ એકાદશે વિભુઃ

ઇતિ ।
પાદ્મે પ્રોક્તં દધે ક્ષૌણીમયમ્ એવાર્થિતઃ સુરૈઃ ।
શાસ્ત્રાન્તરે તુ ભૂધારી કલ્પાદૌ પ્રકટોઽભવત્

શ્રી-ધન્વન્તરિ-મોહિન્યૌ । તત્રૈવ (1.3.17) --
ધાન્વન્તરં દ્વાદશમં ત્રયોદશમમ્ એવ ચ ।
અપાયયત્ સુરાન્ અન્યાન્ મોહિન્યા મોહયન્ સ્ત્રિયા

ઇતિ ।
તત્ર શ્રી-ધન્વન્તરિઃ -
ષષ્ઠે ચ સપ્તમે ચાયં દ્વિરાવિર્ભાવમ્ આગતઃ

ષષ્ઠેઽન્તરેઽબ્ધિ-મથનાદ્ ધૃતામૃત-કમણ્ડલુઃ ।
ઉદ્ગતો દ્વિભુજઃ શ્યામઃ આયુર્વેદ-પ્રવર્તકઃ ।
સપ્તમે ચ તથા-રૂપઃ કાશીરાજ-સુતોઽભવત્

શ્રી-મોહિની --
દૈત્યાનાં મોહનાયાસૌ પ્રમોદાય ચ ધુર્જણ્ઃ ।
અજિતો મોહિની-મૂર્ત્યા દ્વિરાવિર્ભાવમ્ આગતઃ

ઇતિ ષષ્ઠેઽત્ર ચત્વારો નૃસિંહાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

શ્રી-વામનઃ । તત્રૈવ (1.3.19) --
પઞ્ચદશં વામનકં કૃત્વાગાદ્ અધ્વરં બલેઃ ।
પદ-ત્રયં યાચમાનઃ પ્રત્યાદિત્સુસ્ ત્રિ-પિષ્ટપમ્

ઇતિ ।
વામનસ્ ત્રિર્ અભિવ્યક્તં કલ્પેઽસ્મિન્ પ્રતિપેદિવાન્ ।
તત્રાદૌ દાનવેન્દ્રસ્ય વાસ્કલેર્ અધ્વરં યયૌ ॥
તતો વૈવસ્વતીયેઽસ્મિન્ ધુન્ધોર્ મખમ્ અસૌ ગતઃ ।
અદિતૌ કશ્યપાજ્ જાતઃ સપ્તમેઽસ્ય ચતુર્યુગે ।
પ્રતિગ્રહ-કૃતે જાતાસ્ ત્રય એવ ત્રિવિક્રમાઃ

શ્રી-ભાર્ગવઃ । તત્રૈવ (1.3.20) --
અવતારે ષોડશમે પશ્યન્ બ્રહ્મ-દ્રુહો નૃપાન્ ।
ત્રિઃ-સપ્ત-કૃત્વઃ કુપિતો નિઃ-ક્ષત્રામ્ અકરોન્ મહીમ્

ઇતિ ।
રેણુકા-જમદગ્નિભ્યાં ગૌરો વ્યક્તિમ્ અસૌ ગતઃ ।
પ્રાહુઃ સપ્તદશે કેચિદ્ દ્વાવિંશેઽન્યે ચતુર્યુગે

શ્રી-રાઘવેન્દ્રઃ । તત્રૈવ (1.3.22) --
નર-દેવત્વમ્ આપન્નઃ સુર-કાર્ય-ચિકીર્ષયા ।
સમુદ્ર-નિગ્રહાદીનિ ચક્રે વીર્યાણ્ય્ અતઃ પરમ્

ઇતિ ।
કૌશલ્યાયાં દશરથાન્ નવદૂર્વાદલ-દ્યુતિઃ ।
ત્રેતાયામ્ આવિરભવત્ ચતુર્વિંશે ચતુર્યુગે ।
ભરતેન સુમિત્રાયા નન્દનાભ્યાં ચ સંયુતઃ

અસ્ય શાસ્ત્રે ત્રયો વ્યૂહા લક્ષ્મણઆદ્યા અમી સ્મૃતાઃ ।
ભરતોઽત્ર ઘનશ્યામઃ સૌમિત્રી કનક-પ્રભૌ

પાદ્મે ભરત-શત્રુઘ્નૌ શઙ્ખ-ચક્રતયોદિતૌ ।
શ્રી-લક્ષ્મણસ્ તુ તત્રૈવ શેષ ઇત્ય્ અભિશબ્દિતઃ

શ્રી-વ્યાસઃ । તત્રૈવ (1.3.21) -
તતઃ સપ્તદશે જાતઃ સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ચક્રે વેદ-તરોઃ શાખા દૃષ્ટ્વા પુંસો ઽલ્પ-મેધસઃ

ઇતિ ।
દ્વૈપાયનોઽસ્મિ વ્યાસાનામ્ ઇતિ શૌરિર્ યદ્ ઊચિવાન્ ।
અતો વિષ્ણુ-પુરાણાદૌ વિશેષેણૈવ વર્ણિતઃ

યથા (વિપ્ 3.4.5; મ્ભ્ 12.346.11) -
કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં સ્વયમ્ ।
કો હ્ય્ અન્યઃ પુણ્ડરીકાક્ષાન્ મહાભારત-કૃદ્ ભવેત્ ॥
ઇતિ

શ્રૂયતેઽપાન્તરતમા દ્વૈપાયન્યમ્ અગાદ્ ઇતિ ।
કિં સાયુજ્યં ગતઃ સોઽત્ર વિષ્ણ્વ્-અંશઃ સોઽપિ વા ભવેત્ ।
તસ્માદ્ આવેશ એવાયમ્ ઇતિ કેચિદ્ વદન્તિ ચ

અથ શ્રી-રામ-કૃષ્ણૌ । શ્રી-પ્રથમે (1.3.23) --
એકોનવિંશે વિંશતિમે વૃષ્ણિષુ પ્રાપ્ય જન્મની ।
રામ-કૃષ્ણાવ્ ઇતિ ભુવો ભગવાન્ અહરદ્ ભરમ્

ઇતિ ।
શ્રી-રામઃ -
એષ માતૃદ્વયે વ્યક્તો જનકાદ્ વસુદેવતઃ ।
યો નવ્ય-ઘન-સારાભો ઘન-શ્યામામ્બરઃ સદા

સઙ્કર્ષણો દ્વિતીયો યો વ્યૂહઃ રામઃ સ એવ હિ ।
પૃથ્વી-ધરેણ શેષેણ સમ્ભૂય વ્યક્તિમ્ ઈયિવાન્

શેષો દ્વિધા મહીધારી શ્ય્યારૂપશ્ ચ શાર્ઙ્ગિણઃ ।
તત્ર સઙ્કર્ષણાવેશાદ્ ભૂભૃત્ સઙ્કર્ષણો મતઃ ।
શય્યા-રૂપસ્ તથા તસ્ય સખ્ય-દાસ્યાભિમાનવાન્

શ્રી-કૃષ્ણઃ -
એષ માતરિ દેવક્યાં પિતુર્ આનક-દુન્દુભેઃ ।
પ્રાદુર્ભૂતો ઘનશ્યામો દ્વિભુજોઽપિ ચતુર્ભુજઃ

શ્રી-બુદ્ધઃ । તત્રૈવ (1.3.24) --
તતઃ કલૌ સમ્પ્રવૃત્તે સમ્મોહાય સુર-દ્વિષામ્ ।
બુદ્ધો નામ્નાઞ્જન-સુતઃ કીકટેષુ ભવિષ્યતિ

ઇતિ ।
અસૌ વ્યક્તઃ કલેર્ અબ્દ-સહસ્ર-દ્વિતયે ગતે ।
મૂર્તિઃ પાટલ-વર્ણાસ્ય દ્વિભુજા ચિકુરોજ્ઝિતા

યદા સૂતઃ કથામ્ આહ તદા બુદ્ધસ્ય ભાવિતા ।
અધુના વૃત્ત એવાયં ધર્મારણ્યે યદ્ ઉદ્ગતઃ

શ્રી-કલ્કિઃ । તત્રૈવ (1.3.25) --
અથાસૌ યુગ-સન્ધ્યાયાં દસ્યુ-પ્રાયેષુ રાજસુ ।
જનિતા વિષ્ણુ-યશસો નામ્ના કલ્કિર્ જગત્-પતિઃ

ઇતિ ।
પૂર્વં મનુર્ દશરથો વસુદેવોઽપ્ય્ અસાવ્ અભૂત્ ।
ભાવી વિષ્ણુ-યશાસ્ ચાયમ્ ઇતિ પાદ્મે પ્રકીર્તિતમ્

ઐશ્વર્યં કલ્કિનસ્ તસ્ય બ્રહ્માણ્ડે સુષ્ઠુ વર્ણિતમ્ ।
કૈશ્ચિત્ કલૌ કલૌ બુદ્ધઃ સ્યાત્ કલ્કી ચેત્ય્ ઉદીર્યતે

અષ્ટૌ વૈવસ્વતીયેઽમી કથિતા વામનાદયઃ

કલ્પાવતારા ઇત્ય્ એતે કથિતાઃ પઞ્ચ-વિંશતિઃ ।
પ્રતિકલ્પં યતઃ પ્રાયઃ સકૃત્ પ્રાદુર્ભ્વત્ય્ અમી