Laghubhāgavatāmṛta · Chapter 1.2

iti svayaṃrūpa-vilāsa-svāṃśāveśa-prakāśa-lakṣaṇa-bhagavat-tattva-nirūpaṇam ||1||
dvitīya-paricchedaḥ
puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam |
athāvatārāḥ kathyante kṛṣṇo yeṣu ca puṣkalāḥ

tal-lakṣaṇam -
pūrvoktā viśva-kāryārthaṃ apūrvā iva cet svayam |
dvārāntareṇa vāviḥsyur avatārās tadā smṛtāḥ

tac ca dvāraṃ tad-ekātma-rūpas tad-bhakta eva ca |
śeṣa-śāyy-ādiko yadvad vasudevādiko'pi ca

puruṣākhyā guṇātmano līlātmānaś ca te tridhā

prāyaḥ svāṃśās tathāveśā avatārā bhavanty amī |
atra yaḥ syāt svayaṃrūpaḥ so'gre vyaktībhaviṣyati

tatra puruṣa-lakṣaṇaṃ, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (6.8.61)
tasyaiva yo'nuguṇa-bhug bahudhaika eva
śuddho'py aśuddha iva mūrti-vibhāga-bhedaiḥ |
jñānānvitaḥ sakala-sattva-vibhūti-kartā
tasmai nato'smi puruṣāya sadāvyayāya ||
iti |
tasyaivānupūrvoktāt parameśvarāt samanantaram iti svāmī

tatra kārikā -
parameśāṃśa-rūpo yaḥ pradhāna-guṇa-bhāg iva |
tad-īkṣādi-kṛtir nānāvatāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

asyāvatāratvaṃ ca śrī-bhāgavate dvitīya-skandhe -
ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya

iti (BhP 2.6.40)
tasya ca bhedāḥ, yathā sātvata-tantre -
viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi puruṣākhyāny atho viduḥ |
ekaṃ tu mahataḥ sraṣṭṛ dvitīyaṃ tantu-saṃsthitam |
tṛtīyaṃ sarva-bhūtasthaṃ tāni jñātvā vimucyate ||
iti

tatra prathamaṃ, yathaikādaśe [BhP 11.4.3] -
bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam
avāpa nārāyaṇa ādidevaḥ

brahma-saṃhitāyāṃ [5.10-13] ca -
tasminn āvirabhūl liṅge mahā-viṣṇur jagat-patiḥ ||
sahasra-śīrṣā puruṣa ity ārabhya
nārāyaṇaḥ sa bhagavān āpas tasmāt sanātanāt |
āvirāsan kāraṇārṇonidhiṃ saṅkarṣaṇātmakaḥ |
yoga-nidrāṃ gatas tasmin sahasrāṃśaḥ svayaṃ mahān ||
tad-roma-bila-jāleṣu bījaṃ saṅkarṣaṇasya ca |
haimāny aṇḍāni jātāni mahā-bhūtāvṛtāni tu || īty etad antam

liṅgam atra svayaṃ-rūpasyāṅga-bheda udīritaḥ

dvitīyaṃ, yathā tatraiva [BrS 5.14] tad-anantaraṃ -
pratyaṇḍam evam ekāṃśād viśati svayam

iti |
garbhodaka-śayaḥ padmanābho'sāv aniruddhakaḥ |
iti nārāyaṇopākhyāna uktaṃ mokṣa-dharmake |
so'yaṃ hiraṇyagarbhasya pradyumnatve niyāmakaḥ

atha yat tu tṛtīyaṃ syād rūpaṃ tac cāpy adṛśyata |
kecit svadehāntar iti dvitīya-skandha-padyataḥ

guṇāvatārās tatrātha kathyante puruṣād iha |
viṣṇur brahmā ca rudraś ca sthiti-sargādi-karmaṇe

yathā prathame (1.2.23) -
sattvaṃ rajas tama iti prakṛter guṇās tair
yuktaḥ parama-puruṣa eka ihāsya dhatte |
sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṃjñāḥ
śreyāṃsi tatra khalu sattva-tanor nṝṇāṃ syuḥ ||
iti

atra kārikā --
yogo niyāmakatayā guṇaiḥ sambandha ucyate |
ataḥ sa tair na yujyate tatra svāṃśaḥ parasya yaḥ

tatra brahmā --
hiraṇyagarbhaḥ sūkṣmo'tra sthūlo vairāja-saṃjñakaḥ |
bhogāya sṛṣṭaye cābhūt padmabhūr iti sa dvidhā

vairāja eva prāyaḥ syāt sargādy-arthaṃ caturmukhaḥ |
kadācid bhagavān viṣṇur brahmā san sṛjati svayam

tathā ca pādme -
bhavet kvacin mahākalpe brahmā jīvo'py upāsanaiḥ |
kvacid atra mahāviṣṇur brahmatvaṃ pratipadyate

iti ||
viṣṇur yatra mahā-kalpe sraṣṭṛtvaṃ ca prapadyate |
tatra bhuṅkte taṃ praviśya vairājaḥ saukhya-sampadam |
ato jīvatvam aiśyaṃ ca brahmaṇaḥ kāla-bhedataḥ

īśatvāpekṣayā tasya śāstre proktāvatāratā |
samaṣṭitvena bhagavat-sannikṛṣṭatayocyate |
asyāvatāratā kaiścid āveśatvena kaiścana

tathā brahma-saṃhitāyāṃ (5.49)
bhāsvān yathāśma-śakaleṣu nijeṣu tejaḥ
svīyam kiyat prakaṭayaty api tadvad atra |
brahmā ya eṣa jagad-aṇḍa-vidhāna-kartā
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

iti |
garbhodaśāyino'syābhūt janma nābhisaroruhāt
kadācit śrūyate nīrāt tejovātādikād api

rudra ekādaśa-vyūhas tathāṣṭatanur apy asau |
prāyaḥ pañcānanas tryakṣo daśa-bāhur udīryate

kvacij jīva-viśeṣatvaṃ harasyoktaṃ vidher iva |
tat tu śeṣavad evāstāṃ tad-aṃśatvena kīrtanāt

haraḥ puruṣa-dhāmatvān nirguṇaḥ prāya eva saḥ |
vikāravān iha tamo-yogāt sarvaiḥ pratīyate ||
yathā śrī-daśame (10.88.3)
śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat triliṅgo guṇa-saṃvṛtaḥ

iti |
yathā brahma-saṃhitāyāṃ (5.45) -
kṣīraṃ yathā dadhi vikāra-viśeṣa-yogāt
sañjāyate na hi tataḥ pṛthag asti hetoḥ |
yaḥ śambhutām api tathā samupaiti kāryād
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||
iti

vidher lalāṭāj janmāsya kadācit kamalāpateḥ |
kālāgni-rudraḥ kalpānte bhavet saṅkarṣaṇād api

sadā-śivākhyā tan-mūrtis tamogandha-vivarjitā |
sarvakāraṇa-bhūtāsāv aṅga-bhūtā svayaṃ prabhoḥ |
vāyavyādiṣu saiveyaṃ śiva-loke pradarśitā

tathā ca brahma-saṃhitāyām ādi-śiva-kathane (5.8) -
niyatiḥ sā ramā devi tat-priyā tad-vaśaṃ tadā |
tal-liṅgaṃ bhagavān śambhur jyoti-rūpaḥ sanātanaḥ |
yā yoniḥ sāparā śaktiḥ ity ādi

śrī-viṣṇuḥ, yathā śrī-tṛtīye (3.8.16)
tal loka-padmaṃ sa u eva viṣṇuḥ
prāvīviśat sarva-guṇāvabhāsam |
tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā
svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so 'bhūt ||
iti

yo viṣṇuḥ paṭhyate so'sau kṣīrāmbudhiśayo mataḥ |
garbhodaśāyinas tasya vilāsatvān munśvaraiḥ |
nārāyaṇo virāḍ antaryāmī cāyaṃ nigadyate

viṣṇu-dharmottarādy-uktā yāḥ pūryo'jāṇḍa-madhyataḥ |
santi viṣṇu-prakāśānāṃ tāḥ kathyante samāsataḥ

yathā -
rudropariṣṭād aparaḥ pañcāyuta-pramāṇataḥ |
agamyaḥ sarva-lokānāṃ viṣṇu-lokaḥ prakīrtitaḥ

tasyopariṣṭād brahmāṇḍaḥ kāñcanoddīpti-saṃyutaḥ |
meros tu pūrva-dig-bhāge madhye tu lavaṇodadheḥ |
viṣṇuloko mahān proktaḥ salilāntara-saṃsthitaḥ

tatra svapiti gharmāmbhe devadevo janārdanaḥ |
lakṣmī-sahāyaḥ satataṃ śeṣa-paryaṅkam āsthitaḥ

meroś ca pūrva-dig-bhāge madhye kṣīrārṇavasya ca |
kṣīrāmbu-madhyagā śubhrā devasyānyā tathā purī

lakṣmī-sahāyas tatrāste śeṣāsana-gataḥ prabhuḥ |
tatrāpi caturo māsān suptas tiṣṭhati vārṣikān

tasminn avāci dig-bhāge madhye kṣīrārṇavasya tu |
yojanānāṃ sahasrāṇi maṇḍalaḥ pañca-viṃśatiḥ |
śvetadvīpatayā khyāto dvīpaḥ parama-śobhanaḥ

narāḥ sūrya-prabhās tatra śītāṃśu-sama-darśanāḥ |
tejasā durnirīkṣyāś ca devānām api yādava

brahmāṇḍe ca -
śveto nāma mahān asti dvīpaḥ kṣīrābdhi-veṣṭitaḥ |
lakṣa-yojana-vistāraḥ suramyaḥ sarva-kāñcanaḥ

kundendu-kumuda-prakhyair lola-kallola-rāśibhiḥ |
dhautām ala-śilopetaḥ samantāt kṣīra-vāridheḥ

iti |
kiṃ ca viṣṇu-purāṇādau mokṣa-dharme ca kīrtitam |
kṣīrābdher uttare tīre śveta-dvīpo bhaved iti

śuddhodād uttare śvetadvīpaṃ syāt pādma-sammatam

viṣṇuḥ sattvaṃ tanotīti śāstre sattva-tanuṃ smṛtaḥ |
avatāra-gaṇaś cāsya bhavet sattva-tanus tathā |
bahiraṅgam adhiṣṭhānam iti vā tasya tat tanuḥ

ato nirguṇatā samyak sarva-śāstre prasidhyati

tathā hi śrī-daśame (10.88.4) --
harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet ||
iti

tena sattva-tanor asmāt śreyāṃsi syur itīritam

ity ato vihitā śāstre tad-bhakter eva nityatā

tathā hi pādme -
smartavyaḥ satataṃ viṣṇur vismartavyo na jātucit |
sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ

ataeva tatraiva (PadmaP 4.93.26) --
vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās
tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi |
siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama-
vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate

śrī-prathama-skandhe (1.2.26)
mumukṣavo ghora-rūpān hitvā bhūta-patīn atha |
nārāyaṇa-kalāḥ śāntā bhajanti hy anasūyavaḥ ||
iti

atra svāṃśā harer eva kalā-śabdena kīrtitāḥ

ato vidhi-harādīnāṃ nikhilānāṃ suparvaṇām |
śrī-viṣṇoḥ svāṃśa-vargebhyo nyūnatābhiprakāśitā

yathā tatraiva (1.18.21) --
athāpi yat-pāda-nakhāvasṛṣṭaṃ
jagad viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ
seśaṃ punāty anyatamo mukundāt
ko nāma loke bhagavat-padārthaḥ

iti |
mahā-vārāhe ca -
matsya-kūrma-varahādyāḥ samā viṣṇor abhedataḥ |
brahmādyām asamāḥ proktāḥ prakṛtis tu samāsamā

iti ||
atra prakṛti-śabdena cic-chaktir abhidhīyate |
abhinna-bhinna-rūpatvād asyaivoktā samāsamā