લઘુભાગવતામૃત · અધ્યાય 1.2

ઇતિ સ્વયંરૂપ-વિલાસ-સ્વાંશાવેશ-પ્રકાશ-લક્ષણ-ભગવત્-તત્ત્વ-નિરૂપણમ્ ॥1॥
દ્વિતીય-પરિચ્છેદઃ
પુરુષાવતાર-ગુણાવતાર-નિરૂપણમ્ ।
અથાવતારાઃ કથ્યન્તે કૃષ્ણો યેષુ ચ પુષ્કલાઃ

તલ્-લક્ષણમ્ -
પૂર્વોક્તા વિશ્વ-કાર્યાર્થં અપૂર્વા ઇવ ચેત્ સ્વયમ્ ।
દ્વારાન્તરેણ વાવિઃસ્યુર્ અવતારાસ્ તદા સ્મૃતાઃ

તચ્ ચ દ્વારં તદ્-એકાત્મ-રૂપસ્ તદ્-ભક્ત એવ ચ ।
શેષ-શાય્ય્-આદિકો યદ્વદ્ વસુદેવાદિકોઽપિ ચ

પુરુષાખ્યા ગુણાત્મનો લીલાત્માનશ્ ચ તે ત્રિધા

પ્રાયઃ સ્વાંશાસ્ તથાવેશા અવતારા ભવન્ત્ય્ અમી ।
અત્ર યઃ સ્યાત્ સ્વયંરૂપઃ સોઽગ્રે વ્યક્તીભવિષ્યતિ

તત્ર પુરુષ-લક્ષણં, યથા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (6.8.61)
તસ્યૈવ યોઽનુગુણ-ભુગ્ બહુધૈક એવ
શુદ્ધોઽપ્ય્ અશુદ્ધ ઇવ મૂર્તિ-વિભાગ-ભેદૈઃ ।
જ્ઞાનાન્વિતઃ સકલ-સત્ત્વ-વિભૂતિ-કર્તા
તસ્મૈ નતોઽસ્મિ પુરુષાય સદાવ્યયાય ॥
ઇતિ ।
તસ્યૈવાનુપૂર્વોક્તાત્ પરમેશ્વરાત્ સમનન્તરમ્ ઇતિ સ્વામી

તત્ર કારિકા -
પરમેશાંશ-રૂપો યઃ પ્રધાન-ગુણ-ભાગ્ ઇવ ।
તદ્-ઈક્ષાદિ-કૃતિર્ નાનાવતારઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

અસ્યાવતારત્વં ચ શ્રી-ભાગવતે દ્વિતીય-સ્કન્ધે -
આદ્યોઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય

ઇતિ (ભ્પ્ 2.6.40)
તસ્ય ચ ભેદાઃ, યથા સાત્વત-તન્ત્રે -
વિષ્ણોસ્ તુ ત્રીણિ રૂપાણિ પુરુષાખ્યાન્ય્ અથો વિદુઃ ।
એકં તુ મહતઃ સ્રષ્ટૃ દ્વિતીયં તન્તુ-સંસ્થિતમ્ ।
તૃતીયં સર્વ-ભૂતસ્થં તાનિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ॥
ઇતિ

તત્ર પ્રથમં, યથૈકાદશે [ભ્પ્ 11.4.3] -
ભૂતૈર્ યદા પઞ્ચભિર્ આત્મ-સૃષ્ટૈઃ
પુરં વિરાજં વિરચય્ય તસ્મિન્ ।
સ્વાંશેન વિષ્ટઃ પુરુષાભિધાનમ્
અવાપ નારાયણ આદિદેવઃ

બ્રહ્મ-સંહિતાયાં [5.10-13] ચ -
તસ્મિન્ન્ આવિરભૂલ્ લિઙ્ગે મહા-વિષ્ણુર્ જગત્-પતિઃ ॥
સહસ્ર-શીર્ષા પુરુષ ઇત્ય્ આરભ્ય
નારાયણઃ સ ભગવાન્ આપસ્ તસ્માત્ સનાતનાત્ ।
આવિરાસન્ કારણાર્ણોનિધિં સઙ્કર્ષણાત્મકઃ ।
યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ તસ્મિન્ સહસ્રાંશઃ સ્વયં મહાન્ ॥
તદ્-રોમ-બિલ-જાલેષુ બીજં સઙ્કર્ષણસ્ય ચ ।
હૈમાન્ય્ અણ્ડાનિ જાતાનિ મહા-ભૂતાવૃતાનિ તુ ॥ ઈત્ય્ એતદ્ અન્તમ્

લિઙ્ગમ્ અત્ર સ્વયં-રૂપસ્યાઙ્ગ-ભેદ ઉદીરિતઃ

દ્વિતીયં, યથા તત્રૈવ [બ્ર્સ્ 5.14] તદ્-અનન્તરં -
પ્રત્યણ્ડમ્ એવમ્ એકાંશાદ્ વિશતિ સ્વયમ્

ઇતિ ।
ગર્ભોદક-શયઃ પદ્મનાભોઽસાવ્ અનિરુદ્ધકઃ ।
ઇતિ નારાયણોપાખ્યાન ઉક્તં મોક્ષ-ધર્મકે ।
સોઽયં હિરણ્યગર્ભસ્ય પ્રદ્યુમ્નત્વે નિયામકઃ

અથ યત્ તુ તૃતીયં સ્યાદ્ રૂપં તચ્ ચાપ્ય્ અદૃશ્યત ।
કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્ ઇતિ દ્વિતીય-સ્કન્ધ-પદ્યતઃ

ગુણાવતારાસ્ તત્રાથ કથ્યન્તે પુરુષાદ્ ઇહ ।
વિષ્ણુર્ બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ ચ સ્થિતિ-સર્ગાદિ-કર્મણે

યથા પ્રથમે (1.2.23) -
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્ ગુણાસ્ તૈર્
યુક્તઃ પરમ-પુરુષ એક ઇહાસ્ય ધત્તે ।
સ્થિત્ય્-આદયે હરિ-વિરિઞ્ચિ-હરેતિ સંજ્ઞાઃ
શ્રેયાંસિ તત્ર ખલુ સત્ત્વ-તનોર્ નૄણાં સ્યુઃ ॥
ઇતિ

અત્ર કારિકા --
યોગો નિયામકતયા ગુણૈઃ સમ્બન્ધ ઉચ્યતે ।
અતઃ સ તૈર્ ન યુજ્યતે તત્ર સ્વાંશઃ પરસ્ય યઃ

તત્ર બ્રહ્મા --
હિરણ્યગર્ભઃ સૂક્ષ્મોઽત્ર સ્થૂલો વૈરાજ-સંજ્ઞકઃ ।
ભોગાય સૃષ્ટયે ચાભૂત્ પદ્મભૂર્ ઇતિ સ દ્વિધા

વૈરાજ એવ પ્રાયઃ સ્યાત્ સર્ગાદ્ય્-અર્થં ચતુર્મુખઃ ।
કદાચિદ્ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ બ્રહ્મા સન્ સૃજતિ સ્વયમ્

તથા ચ પાદ્મે -
ભવેત્ ક્વચિન્ મહાકલ્પે બ્રહ્મા જીવોઽપ્ય્ ઉપાસનૈઃ ।
ક્વચિદ્ અત્ર મહાવિષ્ણુર્ બ્રહ્મત્વં પ્રતિપદ્યતે

ઇતિ ॥
વિષ્ણુર્ યત્ર મહા-કલ્પે સ્રષ્ટૃત્વં ચ પ્રપદ્યતે ।
તત્ર ભુઙ્ક્તે તં પ્રવિશ્ય વૈરાજઃ સૌખ્ય-સમ્પદમ્ ।
અતો જીવત્વમ્ ઐશ્યં ચ બ્રહ્મણઃ કાલ-ભેદતઃ

ઈશત્વાપેક્ષયા તસ્ય શાસ્ત્રે પ્રોક્તાવતારતા ।
સમષ્ટિત્વેન ભગવત્-સન્નિકૃષ્ટતયોચ્યતે ।
અસ્યાવતારતા કૈશ્ચિદ્ આવેશત્વેન કૈશ્ચન

તથા બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.49)
ભાસ્વાન્ યથાશ્મ-શકલેષુ નિજેષુ તેજઃ
સ્વીયમ્ કિયત્ પ્રકટયત્ય્ અપિ તદ્વદ્ અત્ર ।
બ્રહ્મા ય એષ જગદ્-અણ્ડ-વિધાન-કર્તા
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

ઇતિ ।
ગર્ભોદશાયિનોઽસ્યાભૂત્ જન્મ નાભિસરોરુહાત્
કદાચિત્ શ્રૂયતે નીરાત્ તેજોવાતાદિકાદ્ અપિ

રુદ્ર એકાદશ-વ્યૂહસ્ તથાષ્ટતનુર્ અપ્ય્ અસૌ ।
પ્રાયઃ પઞ્ચાનનસ્ ત્ર્યક્ષો દશ-બાહુર્ ઉદીર્યતે

ક્વચિજ્ જીવ-વિશેષત્વં હરસ્યોક્તં વિધેર્ ઇવ ।
તત્ તુ શેષવદ્ એવાસ્તાં તદ્-અંશત્વેન કીર્તનાત્

હરઃ પુરુષ-ધામત્વાન્ નિર્ગુણઃ પ્રાય એવ સઃ ।
વિકારવાન્ ઇહ તમો-યોગાત્ સર્વૈઃ પ્રતીયતે ॥
યથા શ્રી-દશમે (10.88.3)
શિવઃ શક્તિ-યુતઃ શશ્વત્ ત્રિલિઙ્ગો ગુણ-સંવૃતઃ

ઇતિ ।
યથા બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.45) -
ક્ષીરં યથા દધિ વિકાર-વિશેષ-યોગાત્
સઞ્જાયતે ન હિ તતઃ પૃથગ્ અસ્તિ હેતોઃ ।
યઃ શમ્ભુતામ્ અપિ તથા સમુપૈતિ કાર્યાદ્
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥
ઇતિ

વિધેર્ લલાટાજ્ જન્માસ્ય કદાચિત્ કમલાપતેઃ ।
કાલાગ્નિ-રુદ્રઃ કલ્પાન્તે ભવેત્ સઙ્કર્ષણાદ્ અપિ

સદા-શિવાખ્યા તન્-મૂર્તિસ્ તમોગન્ધ-વિવર્જિતા ।
સર્વકારણ-ભૂતાસાવ્ અઙ્ગ-ભૂતા સ્વયં પ્રભોઃ ।
વાયવ્યાદિષુ સૈવેયં શિવ-લોકે પ્રદર્શિતા

તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ આદિ-શિવ-કથને (5.8) -
નિયતિઃ સા રમા દેવિ તત્-પ્રિયા તદ્-વશં તદા ।
તલ્-લિઙ્ગં ભગવાન્ શમ્ભુર્ જ્યોતિ-રૂપઃ સનાતનઃ ।
યા યોનિઃ સાપરા શક્તિઃ ઇત્ય્ આદિ

શ્રી-વિષ્ણુઃ, યથા શ્રી-તૃતીયે (3.8.16)
તલ્ લોક-પદ્મં સ ઉ એવ વિષ્ણુઃ
પ્રાવીવિશત્ સર્વ-ગુણાવભાસમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વયં વેદમયો વિધાતા
સ્વયમ્ભુવં યં સ્મ વદન્તિ સો ઽભૂત્ ॥
ઇતિ

યો વિષ્ણુઃ પઠ્યતે સોઽસૌ ક્ષીરામ્બુધિશયો મતઃ ।
ગર્ભોદશાયિનસ્ તસ્ય વિલાસત્વાન્ મુન્શ્વરૈઃ ।
નારાયણો વિરાડ્ અન્તર્યામી ચાયં નિગદ્યતે

વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરાદ્ય્-ઉક્તા યાઃ પૂર્યોઽજાણ્ડ-મધ્યતઃ ।
સન્તિ વિષ્ણુ-પ્રકાશાનાં તાઃ કથ્યન્તે સમાસતઃ

યથા -
રુદ્રોપરિષ્ટાદ્ અપરઃ પઞ્ચાયુત-પ્રમાણતઃ ।
અગમ્યઃ સર્વ-લોકાનાં વિષ્ણુ-લોકઃ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્યોપરિષ્ટાદ્ બ્રહ્માણ્ડઃ કાઞ્ચનોદ્દીપ્તિ-સંયુતઃ ।
મેરોસ્ તુ પૂર્વ-દિગ્-ભાગે મધ્યે તુ લવણોદધેઃ ।
વિષ્ણુલોકો મહાન્ પ્રોક્તઃ સલિલાન્તર-સંસ્થિતઃ

તત્ર સ્વપિતિ ઘર્મામ્ભે દેવદેવો જનાર્દનઃ ।
લક્ષ્મી-સહાયઃ સતતં શેષ-પર્યઙ્કમ્ આસ્થિતઃ

મેરોશ્ ચ પૂર્વ-દિગ્-ભાગે મધ્યે ક્ષીરાર્ણવસ્ય ચ ।
ક્ષીરામ્બુ-મધ્યગા શુભ્રા દેવસ્યાન્યા તથા પુરી

લક્ષ્મી-સહાયસ્ તત્રાસ્તે શેષાસન-ગતઃ પ્રભુઃ ।
તત્રાપિ ચતુરો માસાન્ સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ વાર્ષિકાન્

તસ્મિન્ન્ અવાચિ દિગ્-ભાગે મધ્યે ક્ષીરાર્ણવસ્ય તુ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ મણ્ડલઃ પઞ્ચ-વિંશતિઃ ।
શ્વેતદ્વીપતયા ખ્યાતો દ્વીપઃ પરમ-શોભનઃ

નરાઃ સૂર્ય-પ્રભાસ્ તત્ર શીતાંશુ-સમ-દર્શનાઃ ।
તેજસા દુર્નિરીક્ષ્યાશ્ ચ દેવાનામ્ અપિ યાદવ

બ્રહ્માણ્ડે ચ -
શ્વેતો નામ મહાન્ અસ્તિ દ્વીપઃ ક્ષીરાબ્ધિ-વેષ્ટિતઃ ।
લક્ષ-યોજન-વિસ્તારઃ સુરમ્યઃ સર્વ-કાઞ્ચનઃ

કુન્દેન્દુ-કુમુદ-પ્રખ્યૈર્ લોલ-કલ્લોલ-રાશિભિઃ ।
ધૌતામ્ અલ-શિલોપેતઃ સમન્તાત્ ક્ષીર-વારિધેઃ

ઇતિ ।
કિં ચ વિષ્ણુ-પુરાણાદૌ મોક્ષ-ધર્મે ચ કીર્તિતમ્ ।
ક્ષીરાબ્ધેર્ ઉત્તરે તીરે શ્વેત-દ્વીપો ભવેદ્ ઇતિ

શુદ્ધોદાદ્ ઉત્તરે શ્વેતદ્વીપં સ્યાત્ પાદ્મ-સમ્મતમ્

વિષ્ણુઃ સત્ત્વં તનોતીતિ શાસ્ત્રે સત્ત્વ-તનું સ્મૃતઃ ।
અવતાર-ગણશ્ ચાસ્ય ભવેત્ સત્ત્વ-તનુસ્ તથા ।
બહિરઙ્ગમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ વા તસ્ય તત્ તનુઃ

અતો નિર્ગુણતા સમ્યક્ સર્વ-શાસ્ત્રે પ્રસિધ્યતિ

તથા હિ શ્રી-દશમે (10.88.4) --
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥
ઇતિ

તેન સત્ત્વ-તનોર્ અસ્માત્ શ્રેયાંસિ સ્યુર્ ઇતીરિતમ્

ઇત્ય્ અતો વિહિતા શાસ્ત્રે તદ્-ભક્તેર્ એવ નિત્યતા

તથા હિ પાદ્મે -
સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્ વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુર્ એતયોર્ એવ કિઙ્કરાઃ

અતએવ તત્રૈવ (પદ્મપ્ 4.93.26) --
વ્યામોહાય ચરાચરસ્ય જગતસ્ તે તે પુરાણાગમાસ્
તાં તામ્ એવ હિ દેવતાં પરમિકાં જલ્પન્તુ કલ્પાવધિ ।
સિદ્ધાન્તે પુનર્ એક એવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સમસ્તાગમ-
વ્યાપારેષુ વિવેચન-વ્યતિકરં નીતેષુ નિશ્ચીયતે

શ્રી-પ્રથમ-સ્કન્ધે (1.2.26)
મુમુક્ષવો ઘોર-રૂપાન્ હિત્વા ભૂત-પતીન્ અથ ।
નારાયણ-કલાઃ શાન્તા ભજન્તિ હ્ય્ અનસૂયવઃ ॥
ઇતિ

અત્ર સ્વાંશા હરેર્ એવ કલા-શબ્દેન કીર્તિતાઃ

અતો વિધિ-હરાદીનાં નિખિલાનાં સુપર્વણામ્ ।
શ્રી-વિષ્ણોઃ સ્વાંશ-વર્ગેભ્યો ન્યૂનતાભિપ્રકાશિતા

યથા તત્રૈવ (1.18.21) --
અથાપિ યત્-પાદ-નખાવસૃષ્ટં
જગદ્ વિરિઞ્ચોપહૃતાર્હણામ્ભઃ
સેશં પુનાત્ય્ અન્યતમો મુકુન્દાત્
કો નામ લોકે ભગવત્-પદાર્થઃ

ઇતિ ।
મહા-વારાહે ચ -
મત્સ્ય-કૂર્મ-વરહાદ્યાઃ સમા વિષ્ણોર્ અભેદતઃ ।
બ્રહ્માદ્યામ્ અસમાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રકૃતિસ્ તુ સમાસમા

ઇતિ ॥
અત્ર પ્રકૃતિ-શબ્દેન ચિચ્-છક્તિર્ અભિધીયતે ।
અભિન્ન-ભિન્ન-રૂપત્વાદ્ અસ્યૈવોક્તા સમાસમા