Kumarasambhava · Chapter 7

athauṣadhīnām adhipasya vṛddhau tithau ca jāmitraguṇānvitāyām
sametabandhur himavān sutāyā vivāhadīkṣāvidhim anvatiṣṭhat //

vaivāhikaiḥ kautukasaṃvidhānair gṛhe gṛhe vyagrapuraṃdhrivargam
āsīt puraṃ sānumato 'nurāgād antaḥpuraṃ caikakulopameyam //

saṃtānakākīrṇamahāpathaṃ tac cīnāṃśukaiḥ kalpitaketumālam
bhāsā jvalat kāñcanatoraṇānāṃ sthānāntarasvarga ivābabhāse //

ekaiva satyām api putrapaṅktau cirasya dṛṣṭeva mṛtotthiteva
āsannapāṇigrahaṇeti pitror umā viśeṣocchvasitaṃ babhūva //

aṅkād yayāv aṅkam udīritāśīḥ sā maṇḍanān maṇḍanam anvabhuṅkta
saṃbandhibhinno 'pi gireḥ kulasya snehas tadekāyatanaṃ jagāma //

maitre muhūrte śaśalāñchanena yogaṃ gatāsūttaraphalgunīṣu
tasyāḥ śarīre pratikarma cakrur bandhustriyo yāḥ patiputravatyaḥ //

sā gaurasiddhārthaniveśavadbhir dūrvāpravālaiḥ pratibhinnarāgam
nirnābhikauśeyam upāttabāṇam abhyaṅganepathyam alañcakāra //

babhau ca saṃparkam upetya bālā navena dīkṣāvidhisāyakena
kareṇa bhānor bahulāvasāne saṃdhukṣyamāṇeva śaśāṅkalekhā //

tāṃ lodhrakalkena hṛtāṅgatailām āśyānakāleyakṛtāṅgarāgām
vāso vasānām abhiṣekayogyaṃ nāryaś catuṣkābhimukhaṃ vyanaiṣuḥ //

vinyastavaidūryaśilātale 'sminn aviddhamuktāphalabhakticitre
āvarjitāṣṭāpadakumbhatoyāḥ satūryam enāṃ snapayāṃ babhūvuḥ //

sā maṅgalasnānaviśuddhagātrī gṛhītapatyudgamanīyavastrā
nirvṛttaparjanyajalābhiṣekā praphullakāśā vasudheva reje //

tasmāt pradeśāc ca vitānavantaṃ yuktaṃ maṇistambhacatuṣṭayena
pativratābhiḥ parigṛhya ninye kḷptāsanaṃ kautukavedimadhyam //

tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīṃ kṣaṇaṃ vyalambanta puro niṣaṇṇāḥ
bhūtārthaśobhāhriyamāṇanetrāḥ prasādhane sannihite 'pi nāryaḥ //

dhūpoṣmaṇā tyājitam ārdrabhāvaṃ keśāntam antaḥkusumaṃ tadīyam
paryākṣipat kācid udārabandhaṃ dūrvāvatā pāṇḍumadhūkadāmnā //

vinyastaśuklāguru cakrur asyā gorocanāpatravibhaṅgam aṅgam
sā cakravākāṅkitasaikatāyās trisrotasaḥ kāntim atītya tasthau //

lagnadvirephaṃ paribhūya padmaṃ sameghalekhaṃ śaśinaś ca bimbam
tadānanaśrīr alakaiḥ prasiddhaiś ciccheda sādṛśyakathāprasaṅgam //

karṇārpito lodhrakaṣāyarūkṣe gorocanākṣepanitāntagaure
tasyāḥ kapole parabhāgalābhād babandha cakṣūṃṣi yavaprarohaḥ //

rekhābibhaktaś ca vibhaktagātryāḥ kiṃcinmadhūcchiṣṭavimṛṣṭarāgaḥ
kām apy abhikhyāṃ sphuritair apuṣyad āsannalāvaṇyaphalo 'dhraroṣṭhaḥ //

patyuḥ śiraścandrakalām anena spṛśeti sakhyā parihāsapūrvam
sā rañjayitvā caraṇau kṛtāśīr mālyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna //

tasyāḥ sujātotpalapatrakānte prasādhikābhir nayane nirīkṣya
na cakṣuṣoḥ kāntiviśeṣabuddhyā kālāñjanaṃ maṅgalam ity upāttam //

sā saṃbhavadbhiḥ kusumair lateva jyotirbhir udyadbhir iva triyāmā
sarid vihaṅgair iva līyamānair āmucyamānābharaṇā cakāse //

ātmānam ālokya ca śobhamānam ādarśabimbe stimitāyatākṣī
haropayāne tvaritā babhūva strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ //

athāṅgulibhyāṃ haritālam ārdraṃ māṅgalyam ādāya manaḥśilāṃ ca
karṇāvasaktāmaladantapatraṃ mātā tadīyaṃ mukham unnamayya //

umāstanodbhedam anupravṛddho manoratho yaḥ prathamo babhūva
tam eva menā duhituḥ kathaṃcid vivāhadīkṣātilakaṃ cakāra //

babandha cāsrākuladṛṣṭir asyāḥ sthānāntare kalpitasanniveśam
dhātryaṅgulībhiḥ pratisāryamāṇam ūrṇamayaṃ kautukahastasūtram //

kṣīrodaveleva saphenapuñjā paryāptacandreva śarattriyāmā
navaṃ navakṣaumanivāsinī sā bhūyo babhau darpaṇam ādadhānā //

tām arcitābhyaḥ kuladevatābhyaḥ kulapratiṣṭḥāṃ praṇamayya mātā
akārayat kārayitavyadakṣā krameṇa pādagrahaṇaṃ satīnām //

akhaṇḍitaṃ prema labhasva patyur ity ucyate tābhir umā sma namrā
tayā tu tasyārdhaśarīrabhājā paścātkṛtāḥ snigdhajanāśiṣo ' pi //

icchāvibhūtyor anurūpam adris tasyāḥ kṛtī kṛtyam aśeṣayitvā
sabhyaḥ sabhāyāṃ suhṛdāsthitāyāṃ tasthau vṛṣāṅkāgamanapratīkṣaḥ //

tāvad varasyāpi kuberaśaile tatpūrvapāṇigrahaṇānurūpam
prasādhanaṃ mātṛbhir ādṛtābhir nyastaṃ purastāt puraśāsanasya //

tadgauravān maṅgalamaṇḍanaśrīḥ sā paspṛśe kevalam īśvareṇa
sva eva veṣaḥ pariṇetur iṣṭaṃ bhāvāntaraṃ tasya vibhoḥ prapede //

babhūva bhasmaiva sitāṅgarāgaḥ kapālam evāmalaśekharaśrīḥ
upāntabhāgeṣu ca rocanāṅko gajājinasyaiva dukūlabhāvaḥ //

śaṅkhāntaradyoti vilocanaṃ yad antarniviṣṭāmalapiṅgatāram
sānnidhyapakṣe haritālamayyās tad eva jātaṃ tilakakriyāyāḥ //

yathāpradeśaṃ bhujageśvarāṇāṃ kariśyatām ābharaṇāntaratvam
śarīramātraṃ vikṛtiṃ prapede tathaiva tasthuḥ phaṇaratnaśobhāḥ //

divāpi niṣṭhyūtamarīcibhāsā bālyād anāviṣkṛtalāñchanena
candreṇa nityaṃ pratibhinnamauleś cūḍāmaṇeḥ kiṃ grahaṇaṃ harasya //

ity adbhutaikaprabhavaḥ prabhāvāt prasiddhanepathyavidher vidhātā
ātmānam āsannagaṇopanīte khaḍge niṣaktapratimaṃ dadarśa //

sa gopatiṃ nandibhujāvalambī śārdūlacarmāntaritorupṛṣṭham
tadbhaktisaṃkṣiptabṛhatpramāṇam āruhya kailāsam iva pratasthe //

taṃ mātaro devam anuvrajantyaḥ svavāhanakṣobhacalāvataṃsāḥ
mukhaiḥ prabhāmaṇḍalareṇugauraiḥ padmākaraṃ cakrur ivāntarīkṣam //

tāsāṃ ca paścāt kanakaprabhāṇāṃ kālī kapālābharaṇā cakāse
balākinī nīlapayodarājī dūraṃ puraḥkṣiptaśatahradeva //

tato gaṇaiḥ śūlabhṛtaḥ purogair udīrito maṅgalatūryaghoṣaḥ
vimānaśṛṅgāṇy avagāhamānaḥ śaśaṃsa sevāvasaraṃ surebhyaḥ //

upādade tasya sahasraraśmis tvaṣṭrā navaṃ nirmitam ātapatram
sa taddukūlād avidūramaulir babhau patadgaṅga ivottamāṅge //

mūrte ca gaṅgāyamune tadānīṃ sacāmare devam aseviṣātām
samudragārūpaviparyaye 'pi sahaṃsapāte iva lakṣyamāṇe //

tam anvagacchat prathamo vidhātā śrīvatsalakṣmā puruṣaś ca sākṣāt
jayeti vācā mahimānam asya saṃvardhayantyā haviṣeva vahnim //

ekaiva mūrtir bibhide tridhā sā sāmānyam eṣāṃ prathamāvaratvam
viṣṇor haras tasya hariḥ kadācid vedhās tayos tāv api dhātur ādyau //

taṃ lokapālāḥ puruhūtamukhyāḥ śrīlakṣaṇotsargavinītaveṣāḥ
dṛṣṭipradāne kṛtanandisaṃjñās taddarśitāḥ prāñjalayaḥ praṇemuḥ //

kampena mūrdhnaḥ śatapatrayoniṃ vācā hariṃ vṛtrahaṇaṃ smitena
ālokamātreṇa surān aśeṣān saṃbhāvayām āsa yathāpradhānam //

tasmai jayāśīḥ sasṛje purastāt saptarṣibhis tān smitapūrvam āha
vivāhayajñe vitate 'tra yūyam adhvaryavaḥ pūrvavṛtā mayeti //

viśvāvasuprāgraharaiḥ pravīṇaiḥ saṃgīyamānatripurāvadānaḥ
adhvānam adhvāntavikāralaṅghyas tatāra tārādhipakhaṇḍadhārī //

khe khelagāmī tam uvāha vāhaḥ saśabdacāmīkarakiṅkiṇīkaḥ
taṭābhighātād iva lagnapaṅke dhunvan muhuḥ protaghane viṣāṇe //

sa prāpad aprāptaparābhiyogaṃ nagendraguptaṃ nagaraṃ muhūrtāt
puro vilagnair haradṛṣṭipātaiḥ suvarṇasūtrair iva kṛṣyamāṇaḥ //

tasyopakaṇṭhe ghananīlakaṇṭḥaḥ kutūhalād unmukhapauradṛṣṭaḥ
svabāṇacihnād avatīrya mārgād āsannabhūpṛṣṭham iyāya devaḥ //

tam ṛddhimadbandhujanādhirūḍhair vṛndair gajānāṃ giricakravartī
pratyujjagāmāgamanapratītaḥ praphullavṛkṣaiḥ kaṭakair iva svaiḥ //

vargāv ubhau devamahīdharāṇāṃ dvāre purasyodghaṭitāpidhāne
samīyatur dūravisarpighoṣau bhinnaikasetū payasām ivaughau //

hrīmān abhūd bhūmidharo hareṇa trailokyavandyena kṛtapraṇāmaḥ
pūrvaṃ mahimnā sa hi tasya dūram āvarjitaṃ nātmaśiro viveda //

sa prītiyogād vikasanmukhaśrīr jāmātur agresaratām upetya
prāveśayan mandiram ṛddham enam āgulphakīrṇāpaṇamārgapuṣpam //

tasmin muhūrte purasundarīṇām īśānasaṃdarśanalālasānām
prāsādamālāsu babhūvur itthaṃ tyaktānyakāryāṇi viceṣṭitāni //

ālokamārgaṃ sahasā vrajantyā kayācid udveṣṭanavāntamālyaḥ
bandhuṃ na saṃbhāvita eva tāvat kareṇa ruddho 'pi na keśapāśaḥ //

prasādhikālambitam agrapādam ākṣipya kācid dravarāgam eva
utsṛṣṭalīlāgatir āgavākṣād alaktakāṅkāṃ padavīṃ tatāna //

vilocanaṃ dakṣiṇam añjanena saṃbhāvya tadvañcitavāmanetrā
tathaiva vātāyanasaṃnikarṣaṃ yayau śalākām aparā vahantī //

jālāntarapreṣitadṛṣtir anyā prasthānabhinnāṃ na babandha nīvīm
nābhipraviṣṭābharaṇaprabheṇa hastena tasthāv avalambya vāsaḥ //

ardhācitā satvaram utthitāyāḥ pade pade durnimite galantī
kasyāścid āsīd raśanā tadānīm aṅguṣṭhamūlārpitasūtraśeṣā //

tāsāṃ mukhair āsavagandhagarbhair vyāptāntarāḥ sāndrakutūhalānām
vilolanetrabhramarair gavākṣāḥ sahasrapatrābharaṇā ivāsan //

tāvat patākākulam indumaulir uttoraṇaṃ rājapathaṃ prapede
prāsādaśṛṅgāṇi divāpi kurvañ jyotsnābhiṣekadviguṇadyutīni //

tam ekadṛśyaṃ nayanaiḥ pibantyo nāryo na jagmur viṣayāntarāṇi
tathā hi śeṣendriyavṛttir āsāṃ sarvātmanā cakṣur iva praviṣṭā //

sthāne tapo duścaram etadartham aparṇayā pelavayāpi taptam
yā dāsyam apy asya labheta nārī sā syāt kṛtārthā kim utāṅkaśayyām //

paraspareṇa spṛhaṇīyaśobhaṃ na ced idaṃ dvandvam ayojayiṣyat
asmin dvaye rūpavidhānayatnaḥ patyuḥ prajānāṃ viphalo 'bhaviśyat //

na nūnam ārūḍharuṣā śarīram anena dagdhaṃ kusumāyudhasya
vrīḍād amuṃ devam udīkṣya manye saṃnyastadehaḥ svayam eva kāmaḥ //

anena saṃbandham upetya diṣṭyā manorathaprārthitam īśvareṇa
mūrdhānam āli kṣitidhāraṇoccam uccaistarāṃ vakṣyati śailarājaḥ //

ity oṣadhiprasthavilāsinīnāṃ śṛṇvan kathāḥ śrotrasukhās trinetraḥ
keyūracūrṇīkṛtalājamuṣṭiṃ himālayasyālayam āsasāda //

tatrāvatīryācyutadattahastaḥ śaradghanād dīdhitimān ivokṣṇaḥ
krāntāni pūrvaṃ kamalāsanena kakṣyāntarāṇy adripater viveśa //

tam anvag indrapramukhāś ca devāḥ saptarṣipūrvāḥ paramarṣayaś ca
gaṇāś ca giryālayam abhyagacchan praśastam ārambham ivottamārthāḥ //

tatreśvaro viṣṭarabhāg yathāvat saratnam arghyaṃ madhumac ca gavyam
nave dukūle ca nagopanītaṃ pratyagrahīt sarvam amantravarjam //

dukūlavāsāḥ sa vadhūsamīpaṃ ninye vinītair avarodharakṣaiḥ
velāsamīpaṃ sphuṭaphenarājir navair udanvān iva candrapādaiḥ //

tayā pravṛddhānanacandrakāntyā praphullacakṣuḥkumudaḥ kumāryā
prasannacetaḥsalilaḥ śivo 'bhūt saṃsṛjyamānaḥ śaradeva lokaḥ //

tayoḥ samāpattiṣu kātarāṇi kiṃcidvyavasthāpitasaṃhṛtāni
hrīyantraṇāṃ tatkṣaṇam anvabhūvann anyonyalolāni vilocanāni //

tasyāḥ karaṃ śailagurūpanītaṃ jagrāha tāmrāṅgulim aṣṭamūrttiḥ
umātanau gūḍhatanoḥ smarasya tacchaṅkinaḥ pūrvam iva praroham //

romodgamaḥ prādur abhūd umāyāḥ svinnāṅguliḥ puṅgavaketur āsīt
vṛttis tayoḥ pāṇisamāgamena samaṃ vibhakteva manobhavasya //

prayuktapāṇigrahaṇaṃ yad anyad vadhūvaraṃ puṣyati kāntim agryām
sānnidhyayogād anayos tadānīṃ kiṃ kathyate śrīr ubhayasya tasya //

pradakṣiṇaprakramaṇāt kṛśānor udarciṣas tan mithunaṃ cakāse
meror upānteṣv iva vartamānam anyonyasaṃsaktam ahastriyāmam //

tau dampatī triḥ pariṇīya vahnim karāgrasaṃsparśanimīlitākṣīm
tāṃ kārayām āsa vadhūṃ purodhās tasmin samiddhārciṣi lājamokṣam //

sā lājadhūmāñjalim iṣṭagandhaṃ gurūpadeśād vadanaṃ nināya
kapolasaṃsarpiśikhaḥ sa tasyā muhūrtakarṇotpalatāṃ prapede //

tad īṣadārdrāruṇagaṇḍalekham ucchvāsikālāñjanarāgam akṣṇoḥ
vadhūmukhaṃ klāntayavāvataṃsam ācāradhūmagrahaṇād babhūva //

vadhūṃ dvijaḥ prāha tavaiṣa vatse vahnir vivāhaṃ prati pūrvasākṣī
śivena bhartrā saha dharmacaryā kāryā tvayā muktavicārayeti //

ālocanāntaṃ śravaṇe vitatya pītaṃ guros tadvacanaṃ bhavānyā
nidāghakālolbaṇatāpayeva māhendram ambhaḥ prathamaṃ pṛthivyā //

dhruveṇa bhartrā dhruvadarśanāya prayujyamānā priyadarśanena
sā dṛṣṭa ity ānanam unnamayya hrīsannakaṇṭhī katham apy uvāca //

itthaṃ vidhijñena purohitena prayuktapāṇigrahaṇopacārau
praṇematus tau pitarau prajānāṃ padmāsanasthāya pitāmahāya //

vadhūr vidhātrā pratinandyate sma kalyāṇi vīraprasavā bhaveti
vācaspatiḥ sann api so 'ṣṭamūrttav āśāsya cintāstimito babhūva //

kḷptopacārāṃ caturasravedīṃ tāv etya paścāṭ kanakāsanasthau
jāyāpatī laukikam eṣitavyam ārdrākṣatāropaṇam anvabhūtām //

patrāntalagnair jalabindujālair ākṛṣṭamuktāphalajālaśobham
tayor upary āyatanāladaṇḍam ādhatta lakṣmīḥ kamalātapatram //

dvidhā prayuktena ca vāṅmayena sarasvatī tan mithunaṃ nunāva
saṃskārapūtena varaṃ vareṇyaṃ vadhūṃ sukhagrāhyanibandhanena //

tau sandhiṣu vyañjitavṛttibhedaṃ rasāntareṣu pratibaddharāgam
apaśyatām apsarasāṃ muhūrtaṃ prayogam ādyaṃ lalitāṅgahāram //

devās tadante haram ūḍhabhāryaṃ kirīṭabaddhāñjalayo nipatya
śāpāvasāne pratipannamūrtter yayācire pañcaśarasya sevām //

tasyānumene bhagavān vimanyur vyāpāram ātmany api sāyakānām
kāle prayuktā khalu kāryavidbhir vijṇāpanā bhartṛṣu siddhim eti //

atha vibudhagaṇāṃs tān indumaulir visṛjya kṣitidharapatikanyām ādadānaḥ kareṇa
kanakakalaśarakśābhaktiśobhāsanāthaṃ kṣitiviracitaśayyaṃ kautukāgāram āgāt //

navapariṇayalajjābhūṣaṇāṃ tatra gaurīṃ vadanam apaharantīṃ tatkṛtotkṣepam īśaḥ
api śayanasakhībhyo dattavācaṃ kathaṃcit pramathamukhavikārair hāsayām āsa gūḍham //