Kumarasambhava · Chapter 6

atha viśvātmane gaurī saṃdideśa mithaḥ sakhīm
dātā me bhūbhṛtāṃ nāthaḥ pramāṇīkriyatām iti //

tayā vyāhṛtasaṃdeśā sā babhau nibhṛtā priye
cūtayaṣṭir ivābhyāṣye madhau parabhṛtāmukhī //

sa tatheti pratijñāya visṛjya katham apy umām
ṛṣīñ jyotirmayān sapta sasmāra smaraśāsanaḥ //

te prabhāmaṇḍalair vyoma dyotayantas tapodhanāḥ
sārundhatīkāḥ sapadi prādur āsan puraḥ prabhoḥ //

āplutās tīramandāra kusumotkiravīciṣu
ākāśagaṅgāsrotassu diṅnāgamadagandhiṣu //

muktāyajñopavītāni bibhrato haimavalkalāḥ
ratnākṣasūtrāḥ pravrajyāṃ kalpavṛkṣā ivāśritāḥ //

adhaḥpravarttitāśvena samāvarjitaketunā
sahasraraśminā śaśvat sapramāṇam udīkṣitāḥ //

āsaktabāhulatayā sārdham uddhṛtayā bhuvā
mahāvarāhadaṃṣṭrāyāṃ viśrāntāḥ pralayāpadi //

sargaśeṣapraṇayanād viśvayoner anantaram
purātanāḥ purāvidbhir dhātāra iti kīrtitāḥ //

prāktanānāṃ viśuddhānāṃ paripākam upeyuṣām
tapasām upabhuñjānāḥ phalāny api tapasvinaḥ //

teṣāṃ madhyagatā sādhvī patyuḥ pādārpitekṣaṇā
sākṣād iva tapaḥsiddhir babhāse bahv arundhatī //

tām agauravabhedena munīṃś cāpaśyad īśvaraḥ
strī pumān ity anāsthaiṣā vṛttaṃ hi mahitaṃ satām //

taddarśanād abhūc chambhor bhūyān dārārtham ādaraḥ
kriyāṇāṃ khalu dharmyāṇāṃ satpatnyo mūlasādhanam //

dharmeṇāpi padaṃ śarve kārite pārvatīṃ prati
pūrvāparādhabhītasya kāmasyocchvāsitaṃ manaḥ //

atha te munayaḥ sarve mānayitvā jagadgurum
idam ūcur anūcānāḥ prītikaṇṭakitatvacaḥ //

yad brahma samyag āmnātaṃ yad agnau vidhinā hutam
yac ca taptaṃ tapas tasya vipakvaṃ phalam adya naḥ //

yad adhyakṣeṇa jagatāṃ vayam āropitās tvayā
manorathasyāviṣayaṃ manoviṣayam ātmanaḥ //

yasya cetasi vartethāḥ sa tāvat kṛtināṃ varaḥ
kiṃ punar brahmayoner yas tava cetasi vartate //

satyam arkāc ca somāc ca param adhyāsmahe padam
adya tūccaistaraṃ tasmāt smaraṇānugrahāt tava //

tvatsaṃbhāvitam ātmānaṃ bahu manyāmahe vayam
prāyaḥ pratyayam ādhatte svaguṇeṣūttamādaraḥ //

yā naḥ prītir virūpākṣa tvadanudhyānasaṃbhavā
sā kim āvedyate tubhyam antarātmāsi dehinām //

sākṣād dṛṣṭo 'si na punar vidmas tvāṃ vayam añjasā
prasīda kathayātmānaṃ na dhiyāṃ pathi vartase //

kiṃ yena sṛjasi vyaktam uta yena bibharṣi tat
atha viśvasya saṃhartā bhāgaḥ katama eṣa te //

athavā sumahaty eṣā prārthanā deva tiṣṭhatu
cintitopasthitāṃs tāvac chādhi naḥ karavāma kim //

atha mauligatasyendor viśadair daśanāṃśubhiḥ
upacinvan prabhāṃ tanvīṃ pratyāha parameśvaraḥ //

viditaṃ vo yathā svārthā na me kāścit pravṛttayaḥ
nanu mūrtibhir aṣṭābhir itthaṃbhūto 'smi sūcitaḥ //

so 'haṃ tṛṣṇāturair vṛṣṭiṃ vidyutvān iva cātakaiḥ
ariviprakṛtair devaiḥ prasūtiṃ prati yācitaḥ //

ata āhartum icchāmi pārvatīm ātmajanmane
utpattaye havirbhoktur yajamāna ivāraṇim //

tām asmadarthe yuṣmābhir yācitavyo himālayaḥ
vikriyāyai na kalpante saṃbandhāḥ sadanuṣṭhitāḥ //

unnatena sthitimatā dhuram udvahatā bhuvaḥ
tena yojitasaṃbandhaṃ vitta mām apy avañcitam //

evaṃ vācyaḥ sa kanyārtham iti vo nopadiśyate
bhavatpraṇītam ācāram āmananti hi sādhavaḥ //

āryāpy arundhatī tatra vyāpāraṃ kartuṃ arhati
prāyeṇaivaṃvidhe kārye purandhrīṇāṃ pragalbhatā //

tat prayātauṣadhiprasthaṃ siddhaye himavatpuram
mahākośīprapāte 'smin saṃgamaḥ punar eva naḥ //

tasmin saṃyaminām ādye jāte pariṇayonmukhe
jahuḥ parigrahavrīḍāṃ prājāpatyās tapasvinaḥ //

tataḥ paramam ity uktvā pratasthe munimaṇḍalam
bhagavān api saṃprāptaḥ prathamoddiṣṭam āspadam //

te cākāśam asiśyāmam utpatya paramarṣayaḥ
āsedur oṣadhiprasthaṃ manasā samaraṃhasaḥ //

alakām ativāhyeva vasatiṃ vasusaṃpadām
svargābhiṣyandavamanaṃ kṛtvevopaniveśitam //

gaṅgāsrotaḥparikṣipta vaprāntarjvalitauṣadhi
bṛhanmaṇiśilāsālaṃ guptāv api manoharam //

jitasiṃhabhayā nāgā yatrāśvā bilayonayaḥ
yakṣāḥ kiṃpuruṣāḥ paurā yoṣito vanadevatāḥ //

śikharāsaktameghānāṃ vyajante yatra veśmanām
anugarjitasaṃdigdhāḥ karaṇair murajasvanāḥ //

yatra kalpadrumair eva vilolaviṭapāṃśukaiḥ
gṛhayantrapatākāśrīr apaurādaranirmitā //

yatra sphaṭikaharmyeṣu naktam āpānabhūmiṣu
jyotiṣāṃ pratibimbāni prāpnuvanty upahāratām //

yatrauṣadhiprakāśena naktaṃ darśitasaṃcarāḥ
anabhijñās tamisrāṇāṃ durdineṣv abhisārikāḥ //

yauvanāntaṃ vayo yasminn ātaṅkaḥ kusumāyudhaḥ
ratikhedasamutpannā nidrā saṃjñāviparyayaḥ //

bhrūbhedibhiḥ sakampoṣṭhair lalitāṅgulitarjanaiḥ
yatra kopaiḥ kṛtāḥ strīṇām āprasādārthinaḥ priyāḥ //

saṃtānakatarucchāyā suptavidyādharādhvagam
yasya copavanaṃ bāhyaṃ sugandhir gandhamādanaḥ //

atha te munayo divyāḥ prekṣya haimavataṃ puram
svargābhisaṃdhisukṛtaṃ vañcanām iva menire //

te sadmani girer vegād unmukhadvāḥsthavīkṣitāḥ
avaterur jaṭābhārair likhitānalaniścalaiḥ //

gaganād avatīrṇā sā yathāvṛddhapurassarā
toyāntar bhāskarālīva reje muniparamparā //

tān arghyān arghyam ādāya dūrāt pratyudyayau giriḥ
namayan sāragurubhiḥ pādanyāsair vasundharām //

dhātutāmrādharaḥ prāṃśur devadārubṛhadbhujaḥ
prakṛtyaiva śiloraskaḥ suvyakto himavān iti //

vidhiprayuktasatkāraiḥ svayaṃ mārgasya darśakaḥ
sa tair ākramayām āsa śuddhāntaṃ śuddhakarmabhiḥ //

tatra vetrāsanāsīnān kṛtāsanaparigrahaḥ
ity uvāceśvarān vācaṃ prāñjaliḥ pṛthivīdharaḥ //

apameghodayaṃ varṣam adṛṣṭakusumaṃ phalam
atarkitopapannaṃ vo darśanaṃ pratibhāti me //

mūḍhaṃ buddham ivātmānaṃ haimībhūtam ivāyasam
bhūmer divam ivārūḍhaṃ manye bhavadanugrahāt //

adyaprabhṛti bhūtānām adhigamyo 'smi śuddhaye
yad adhyāsitam arhadbhis tad dhi tīrthaṃ pracakṣate //

avaimi pūtam ātmānaṃ dvayenaiva dvijottamāḥ
mūrdhni gaṅgāprapātena dhautapādāmbhasā ca vaḥ //

jaṅgamaṃ praiṣyabhāve vaḥ sthāvaraṃ caraṇāṅkitam
vibhaktānugrahaṃ manye dvirūpam api me vapuḥ //

bhavatsaṃbhāvanotthāya paritoṣāya mūrcchate
api vyāptadigantāni nāṅgāni prabhavanti me //

na kevalaṃ darīsaṃsthaṃ bhāsvatāṃ darśanena vaḥ
antargatam apāstaṃ me rajaso 'pi paraṃ tamaḥ //

kartavyaṃ vo na paśyāmi syāc cet kiṃ nopapadyate
śaṅke matpāvanāyaiva prasthānaṃ bhavatām iha //

tathāpi tāvat kasmiṃś cid ājñāṃ me dātum arhatha
viniyogaprasādā hi kiṅkarāḥ prabhaviṣṇuṣu //

ete vayam amī dārāḥ kanyeyaṃ kulajīvitam
brūta yenātra vaḥ kāryam anāsthā bāhyavastuṣu //

ity ūcivāṃs tam evārthaṃ darīmukhavisarpiṇā
dvir iva pratiśabdena vyājahāra himālayaḥ //

athāṅgirasam agraṇyam udāharaṇavastuṣu
ṛṣayaś codayām āsuḥ pratyuvāca sa bhūdharam //

upapannam idaṃ sarvam ataḥ param api tvayi
manasaḥ śikharāṇāṃ ca sadṛśī te samunnatiḥ //

sthāne tvāṃ sthāvarātmānaṃ viṣṇum āhus tathā hi te
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ kukṣir ādhāratāṃ gataḥ //

gām adhāsyat kathaṃ nāgo mṛṇālamṛdubhiḥ phaṇaiḥ
ā rasātalamūlāt tvam avālambiṣyathā na cet //

acchinnāmalasaṃtānāḥ samudrormyanivāritāḥ
punanti lokān puṇyatvāt kīrtayaḥ saritaś ca te //

yathaiva ślāghyate gaṅgā pādena parameṣṭhinaḥ
prabhaveṇa dvitīyena tathaivocchirasā tvayā //

tiryag ūrdhvam adhastāc ca vyāpako mahimā hareḥ
trivikramodyatasyāsīt sa ca svābhāvikas tava //

yajñabhāgabhujāṃ madhye padam ātasthuṣā tvayā
uccair hiraṇmayaṃ śṛṅgaṃ sumeror vitathīkṛtam //

kāṭhinyaṃ sthāvare kāye bhavatā sarvam arpitam
idaṃ tu bhaktinamraṃ te satām ārādhanaṃ vapuḥ //

tad āgamanakāryaṃ naḥ śṛṇu kāryaṃ tavaiva tat
śreyasām upadeśāt tu vayam atrāṃśabhāginaḥ //

aṇimādiguṇopetam aspṛṣṭapuruṣāntaram
śabdam īśvara ity uccaiḥ sārdhacandraṃ bibharti yaḥ //

kalpitānyonyasāmarthyaiḥ pṛthivyādibhir ātmani
yenedaṃ dhriyate viśvaṃ dhuryair yānam ivādhvani //

yogino yaṃ vicinvanti kṣetrābhyantaravartinam
anāvṛttibhayaṃ yasya padam āhur manīṣiṇaḥ //

sa te duhitaraṃ sākṣāt sākṣī viśvasya karmaṇaḥ
vṛṇute varadaḥ śaṃbhur asmatsaṃkrāmitaiḥ padaiḥ //

tam artham iva bhāratyā sutayā yoktum arhasi
aśocyā hi pituḥ kanyā sadbhartre pratipāditā //

yāvad etāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
mātaraṃ kalpayanty enām īśo hi jagataḥ pitā //

praṇamya śitikaṇṭhāya vibudhās tadanantaram
caraṇau rañjayanty asyāś cūḍāmaṇimarīcibhiḥ //

umā vadhūr bhavān dātā yācitāra ime vayam
varaḥ śaṃbhur alaṃ hy eṣa tvatkulodbhūtaye vidhiḥ //

astotuḥ stūyamānasya vandyasyānanyavandinaḥ
sutāsaṃbandhavidhinā bhava viśvaguror guruḥ //

evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī
līlākamalapatrāṇi gaṇayām āsa pārvatī //

śailaḥ saṃpūrṇakāmo 'pi menāmukham udaikṣata
prāyeṇa gṛhiṇīnetrāḥ kanyārthe hi kuṭumbinaḥ //

mene menāpi tat sarvaṃ patyuḥ kāryam abhīpsitam
bhavanty avyabhicāriṇyo bhartur iṣṭe pativratāḥ //

idam atrottaraṃ nyāyyam iti buddhyā vimṛśya saḥ
ādade vacasām ante maṅgalālaṅkṛtāṃ sutām //

ehi viśvātmane vatse bhikṣāsi parikalpitā
arthino munayaḥ prāptaṃ gṛhamedhiphalaṃ mayā //

etāvad uktvā tanayām ṛṣīn āha mahīdharaḥ
iyaṃ namati vaḥ sarvāṃs trilocanavadhūr iti //

īpsitārthakriyodāraṃ te 'bhinandya girer vacaḥ
āśīrbhir edhayām āsuḥ puraḥpākābhir ambikām //

tāṃ praṇāmādarasrasta jāmbūnadavataṃsakām
aṅkam āropayām āsa lajjamānām arundhatī //

tanmātaraṃ cāśrumukhīṃ duhitṛsnehaviklavām
varasyānanyapūrvasya viśokām akarod guṇaiḥ //

vaivāhikīṃ tithiṃ pṛṣṭās tatkṣaṇaṃ harabandhunā
te tryahād ūrdhvam ākhyāya celuś cīraparigrahāḥ //

te himālayam āmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam
siddhaṃ cāsmai nivedyārthaṃ tadvisṛṣṭāḥ kham udyayuḥ //

paśupatir api tāny ahāni kṛcchrād agamayad adrisutāsamāgamotkaḥ
kam aparam avaśaṃ na viprakuryur vibhum api taṃ yad amī spṛśanti bhāvāḥ //