Kumarasambhava · Chapter 5

tathā samakṣaṃ dahatā manobhavaṃ pinākinā bhagnamanorathā satī
nininda rūpaṃ hṛdayena pārvatī priyeṣu saubhāgyaphalā hi cārutā //

iyeṣa sā kartum avandhyarūpatāṃ samādhim āsthāya tapobhir ātmanaḥ
avāpyate vā katham anyathā dvayaṃ tathāvidhaṃ prema patiś ca tādṛśaḥ //

niśamya caināṃ tapase kṛtodyamāṃ sutāṃ girīśapratisaktamānasām
uvāca menā parirabhya vakṣasā nivārayantī mahato munivratāt //

manīṣitāḥ santi gṛhe 'pi devatās tapaḥ kva vatse kva ca tāvakaṃ vapuḥ
padaṃ saheta bhramarasya pelavaṃ śirīśapuṣpaṃ na punaḥ patatriṇaḥ //

iti dhruvecchām anuśāsatī sutāṃ śaśāka menā na niyantum udyamāt
ka īpsitārthasthiraniścayaṃ manaḥ payaś ca nimnābhimukhaṃ pratīpayet //

kadā cid āsannasakhīmukhena sā manorathajñaṃ pitaraṃ manasvinī
ayācatāraṇyanivāsam ātmanaḥ phalodayāntāya tapaḥsamādhaye //

athānurūpābhiniveśatoṣiṇā kṛtābhyanujñā guruṇā garīyasā
prajāsu paścāt prathitaṃ tadākhyayā jagāma gaurī śikharaṃ śikhaṇḍimat //

vimucya sā hāram ahāryaniścayā vilolayaṣṭipraviluptacandanam
babandha bālāruṇababhru valkalaṃ payodharotsedhaviśīrṇasaṃhati //

yathā prasiddhair madhuraṃ śiroruhair jaṭābhir apy evam abhūt tadānanam
na śaṭpadaśreṇibhir eva paṅkajaṃ saśaivalāsaṅgam api prakāśate //

pratikṣaṇaṃ sā kṛtaromavikriyāṃ vratāya mauñjīṃ triguṇāṃ babhāra yām
akāri tatpūrvanibaddhayā tayā sarāgam asyā rasanāguṇāspadam //

visṛṣṭarāgād adharān nivartitaḥ stanāṅgarāgāruṇitāc ca kandukāt
kuśāṅkurādānaparikṣatāṅguliḥ kṛto 'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ //

mahārhaśayyāparivartanacyutaiḥ svakeśapuṣpair api yā sma dūyate
aśeta sā bāhulatopadhāyinī niṣeduṣī sthaṇḍila eva kevale //

punar grahītuṃ niyamasthayā tayā dvaye 'pi nikṣepa ivārpitam dvayam
latāsu tanvīṣu vilāsaceṣṭitaṃ viloladṛṣṭaṃ hariṇāṅganāsu ca //

atandritā sā svayam eva vṛkṣakān ghaṭastanaprasravaṇair vyavardhayat
guho 'pi yeṣāṃ prathamāptajanmanāṃ na putravātsalyam apākariṣyati //

araṇyabījāñjalidānalālitās tathā ca tasyāṃ hariṇā viśaśvasuḥ
yathā tadīyair nayanaiḥ kutūhalāt puraḥ sakhīnām amimīta locane //

kṛtābhiśekāṃ hutajātavedasaṃ tvaguttarāsaṅgavatīm adhītinīm
digdṛkṣavas tām ṛṣayo 'bhyupāgaman na dharmavṛddheṣu vayaḥ samīkṣyate //

virodhisattvojjhitapūrvamatsaraṃ drumair abhīṣṭaprasavārcitātithi
navoṭajābhyantarasaṃbhṛtānalaṃ tapovanaṃ tac ca babhūva pāvanam //

yadā phalaṃ pūrvatapaḥsamādhinā na tāvatā labhyam amaṃsta kāṅkṣitam
tadānapekṣya svaśarīramārdavaṃ tapo mahat sā carituṃ pracakrame //

klamaṃ yayau kandukalīlayāpi yā tayā munīnāṃ caritaṃ vyagāhyata
dhruvaṃ vapuḥ kāñcanapadmanirmitaṃ mṛdu prakṛtyā ca sasāram eva ca //

śucau caturṇāṃ jvalatāṃ havirbhujāṃ śucismitā madhyagatā sumadhyamā
vijitya netrapratighātinīṃ prabhām ananyadṛṣṭiḥ savitāram aikṣata //

tathābhitaptaṃ savitur gabhastibhir mukhaṃ tadīyaṃ kamalaśriyaṃ dadhau
apāṅgayoḥ kevalam asya dīrghayoḥ śanaiḥ-śanaiḥ śyāmikayā kṛtaṃ padam //

ayācitopasthitam ambu kevalaṃ rasātmakasyoḍupateś ca raśmayaḥ
babhūva tasyāḥ kila pāraṇāvidhir na vṛkṣavṛttivyatiriktasādhanaḥ //

nikāmataptā vividhena vahninā nabhaścareṇendhanasaṃbhṛtena ca
tapātyaye vāribhir ukṣitā navair bhuvā sahoṣmāṇam amuñcad ūrdhvagam //

sthitāḥ kṣaṇaṃ pakṣmasu tāḍitādharāḥ payodharotsedhanipātacūrṇitāḥ
valīṣu tasyāḥ skhalitāḥ prapedire cireṇa nābhiṃ prathamodabindavaḥ //

śilāśayāṃ tām aniketavāsinīṃ nirantarāsv antaravātavṛṣṭiṣu
vyalokayann unmiṣitais taḍinmayair mahātapaḥsākṣya iva sthitāḥ kṣapāḥ //

nināya sātyantahimotkirānilāḥ sahasyarātrīr udavāsatatparā
parasparākrandini cakravākayoḥ puro viyukte mithune kṛpāvatī //

mukhena sā padmasugandhinā niśi pravepamānādharapatraśobhinā
tuṣāravṛṣṭikṣatapadmasaṃpadāṃ sarojasaṃdhānam ivākarod apām //

svayaṃviśīrṇadrumaparṇavṛttitā parā hi kāṣṭhā tapasas tayā punaḥ
tad apy apākīrṇam ataḥ priyaṃvadāṃ vadanty aparṇeti ca tāṃ purāvidaḥ //

mṛṇālikāpelavam evamādibhir vrataiḥ svam aṅgaṃ glapayanty aharniśam
tapaḥ śarīraiḥ kaṭhinair upārjitaṃ tapasvināṃ dūram adhaś cakāra sā //

athājināṣāḍhadharaḥ pragalbhavāg jvalann iva brahmamayena tejasā
viveśa kaścij jaṭilas tapovanaṃ śarīrabaddhaḥ prathamāśramo yathā //

tam ātitheyī bahumānapūrvayā saparyayā pratyudiyāya pārvatī
bhavanti sāmye 'pi niviṣṭacetasāṃ vapurviśeṣeṣv atigauravāḥ kriyāḥ //

vidhiprayuktāṃ parigṛhya satkriyāṃ pariśramaṃ nāma vinīya ca kṣaṇam
umāṃ sa paśyann ṛjunaiva cakṣuṣā pracakrame vaktum anujjhitakramaḥ //

api kriyārthaṃ sulabhaṃ samitkuśaṃ jalāny api snānavidhikṣamāṇi te
api svaśaktyā tapasi pravartase śarīram ādyaṃ khalu dharmasādhanam //

api tvadāvarjitavārisaṃbhṛtaṃ pravālam āsām anubandhi vīrudhām
cirojjhitālaktakapāṭalena te tulāṃ yad ārohati dantavāsasā //

api prasannaṃ hariṇeṣu te manaḥ karasthadarbhapraṇayāpahāriṣu
ya utpalākṣi pracalair vilocanais tavākṣisādṛśyam iva prayuñjate //

yad ucyate pārvati pāpavṛttaye na rūpam ity avyabhicāri tad vacaḥ
tathā hi te śīlam udāradarśane tapasvinām apy upadeśatāṃ gatam //

vikīrṇasaptarṣibaliprahāsibhis tathā na gāṅgaiḥ salilair divaś cyutaiḥ
yathā tvadīyaiś caritair anāvilair mahīdharaḥ pāvita eṣa sānvayaḥ //

anena dharmaḥ saviśeṣam adya me trivargasāraḥ pratibhāti bhāvini
tvayā manonirviṣayārthakāmayā yad eka eva pratigṛhya sevyate //

prayuktasatkāraviśeṣam ātmanā na māṃ paraṃ saṃpratipattum arhasi
yataḥ satāṃ saṃnatagātri saṃgataṃ manīṣibhiḥ sāptapadīnam ucyate //

ato 'tra kiṃcid bhavatīṃ bahukṣamāṃ dvijātibhāvād upapannacāpalaḥ
ayaṃ janaḥ praṣṭumanās tapodhane na ced rahasyaṃ prativaktum arhasi //

kule prasūtiḥ prathamasya vedhasas trilokasaundaryam ivoditaṃ vapuḥ
amṛgyam aiśvaryasukhaṃ navaṃ vayas tapaḥphalaṃ syāt kim ataḥ paraṃ vada //

bhavaty aniṣṭād api nāma duḥsahān manasvinīnāṃ pratipattir īdṛśī
vicāramārgaprahitena cetasā na dṛśyate tac ca kṛśodari tvayi //

alabhyaśokābhibhaveyam ākṛtir vimānanā subhru kutaḥ pitur gṛhe
parābhimarśo na tavāsti kaḥ karaṃ prasārayet pannagaratnasūcaye //

kim ity apāsyābharaṇāni yauvane dhṛtaṃ tvayā vārddhakaśobhi valkalam
vada pradoṣe sphuṭacandratārake vibhāvarī yady aruṇāya kalpate //

divaṃ yadi prārthayase vṛthā śramaḥ pituḥ pradeśās tava devabhūmayaḥ
athopayantāram alaṃ samādhinā na ratnam anviṣyati mṛgyate hi tat //

niveditaṃ niśvasitena soṣmaṇā manas tu me saṃśayam eva gāhate
na dṛśyate prārthayitavya eva te bhaviṣyati prārthitadurlabhaḥ katham //

aho sthiraḥ ko 'pi tavepsito yuvā cirāya karṇotpalaśūnyatāṃ gate
upekṣate yaḥ ślathalambinīr jaṭāḥ kapoladeśe kalamāgrapiṅgalāḥ //

munivratais tvām atimātrakarśitāṃ divākarāpluṣṭavibhūṣaṇāspadām
śaśāṅkalekhām iva paśyato divā sacetasaḥ kasya mano na dūyate //

avaimi saubhāgyamadena vañcitaṃ tava priyaṃ yaś caturāvalokinaḥ
karoti lakṣyaṃ ciram asya cakṣuṣo na vaktram ātmīyam arālapakṣmaṇaḥ //

kiyac ciraṃ śrāmyasi gauri vidyate mamāpi pūrvāśramasaṃcitaṃ tapaḥ
tadardhabhāgena labhasva kāṅkṣitaṃ varaṃ tam icchāmi ca sādhu veditum //

iti praviśyābhihitā dvijanmanā manogataṃ sā na śaśāka śaṃsitum
atho vayasyāṃ paripārśvavartinīṃ vivartitānañjananetram aikṣata //

sakhī tadīyā tam uvāca varṇinaṃ nibodha sādho tava cet kutūhalam
yadartham ambhojam ivoṣṇavāraṇaṃ kṛtaṃ tapaḥsādhanam etayā vapuḥ //

iyaṃ mahendraprabhṛtīn adhiśriyaś caturdigīśān avamatya māninī
arūpahāryaṃ madanasya nigrahāt pinākapāṇiṃ patim āptum icchati //

asahyahuṃkāranivartitaḥ purā purārim aprāptamukhaḥ śilīmukhaḥ
imāṃ hṛdi vyāyatapātam akṣaṇod viśīrṇamūrter api puṣpadhanvanaḥ //

tadāprabhṛty unmadanā pitur gṛhe lalāṭikācandanadhūsarālakā
na jātu bālā labhate sma nirvṛtiṃ tuṣārasaṃghātaśilātaleṣv api //

upāttavarṇe carite pinākinaḥ sabāṣpakaṇṭhaskhalitaiḥ padair iyam
anekaśaḥ kinnararājakanyakā vanāntasaṃgītasakhīr arodayat //

tribhāgaśeṣāsu niśāsu ca kṣaṇam nimīlya netre sahasā vyabudhyata
kva nīlakaṇṭha vrajasīty alakṣyavāg asatyakaṇṭhārpitabāhubandhanā //

yadā budhaiḥ sarvagatas tvam ucyase na vetsi bhāvastham imaṃ janaṃ katham
iti svahastāllikhitaś ca mugdhayā rahasy upālabhyata candraśekharaḥ //

yadā ca tasyādhigame jagatpater apaśyad anyaṃ na vidhiṃ vicinvatī
tadā sahāsmābhir anujñayā guror iyaṃ prapannā tapase tapovanam //

drumeṣu sakhyā kṛtajanmasu svayaṃ phalaṃ tapaḥsākṣiṣu dṛṣṭam eṣv api
na ca prarohābhimukho 'pi dṛśyate manoratho 'syāḥ śaśimaulisaṃśrayaḥ //

na vedmi sa prārthitadurlabhaḥ kadā sakhībhir asrottaram īkṣitām imām
tapaḥkṛśām abhyupapatsyate sakhīṃ vṛṣeva sītāṃ tadavagrahakṣatām //

agūḍhasadbhāvam itīṅgitajñayā nivedito naiṣṭhikasundaras tayā
ayīdam evaṃ parihāsa ity umām apṛcchad avyañjitaharṣalakṣaṇaḥ //

athāgrahaste mukulīkṛtāṅgulau samarpayantī sphaṭikākṣamālikām
kathaṃ cid adres tanayā mitākṣaraṃ ciravyavasthāpitavāg abhāṣata //

yathā śrutaṃ vedavidāṃ vara tvayā jano 'yam uccaiḥpadalaṅghanotsukaḥ
tapaḥ kiledaṃ tadavāptisādhanaṃ manorathānām agatir na vidyate //

athāha varṇī vidito maheśvaras tadarthinī tvaṃ punar eva vartase
amaṅgalābhyāsaratiṃ vicintya taṃ tavānuvṛttiṃ na ca kartum utsahe //

avastunirbandhapare kathaṃ nu te karo 'yam āmuktavivāhakautukaḥ
kareṇa śaṃbhor valayīkṛtāhinā sahiṣyate tatprathamāvalambanam //

tvam eva tāvat paricintaya svayaṃ kadā cid ete yadi yogam arhataḥ
vadhūdukūlaṃ kalahaṃsalakṣaṇaṃ gajājinaṃ śoṇitabinduvarṣi ca //

catuṣkapuṣpaprakarāvikīrṇayoḥ paro 'pi ko nāma tavānumanyate
alaktakāṅkāni padāni pādayor vikīrṇakeśāsu paretabhūmiṣu //

ayuktarūpaṃ kim ataḥ paraṃ vada trinetravakṣaḥ sulabhaṃ tavāpi yat
stanadvaye 'smin haricandanāspade padaṃ citābhasmarajaḥ kariṣyati //

iyaṃ ca te 'nyā purato viḍambanā yad ūḍhayā vāraṇarājahāryayā
vilokya vṛddhokṣam adhiṣṭhitaṃ tvayā mahājanaḥ smeramukho bhaviṣyati //

dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ
kalā ca sā kāntimatī kalāvatas tvam asya lokasya ca netrakaumudī //

vapur virūpākṣam alakṣyajanmatā digambaratvena niveditaṃ vasu
vareṣu yad bālamṛgākṣi mṛgyate tad asti kiṃ vyastam api trilocane //

nivartayāsmād asadīpsitān manaḥ kva tadvidhas tvaṃ kva ca puṇyalakṣaṇā
apekṣyate sādhujanena vaidikī śmaśānaśūlasya na yūpasatkriyā //

iti dvijātau pratikūlavādini pravepamānādharalakṣyakopayā
vikuñcitabhrūlatam āhite tayā vilocane tiryag upāntalohite //

uvāca cainaṃ paramārthato haraṃ na vetsi nūnaṃ yata evam āttha mām
alokasāmānyam acintyahetukaṃ dviṣanti mandāś caritaṃ mahātmanām //

vipatpratīkārapareṇa maṅgalaṃ niṣevyate bhūtisamutsukena vā
jagaccharaṇyasya nirāśiṣaḥ sataḥ kim ebhir āśopahatātmavṛttibhiḥ //

akiñcanaḥ san prabhavaḥ sa saṃpadāṃ trilokanāthaḥ pitṛsadmagocaraḥ
sa bhīmarūpaḥ śiva ity udīryate na santi yāthārthyavidaḥ pinākinaḥ //

vibhūṣaṇodbhāsi pinaddhabhogi vā gajājinālambi dukūladhāri vā
kapāli vā syād atha venduśekharaṃ na viśvamūrter avadhāryate vapuḥ //

tadaṅgasaṃsargam avāpya kalpate dhruvaṃ citābhasmarajo viśuddhaye
tathā hi nṛtyābhinayakriyācyutaṃ vilipyate maulibhir ambaraukasāṃ //

asaṃpadas tasya vṛṣeṇa gacchataḥ prabhinnadigvāraṇavāhano vṛṣā
karoti pādāv upagamya maulinā vinidramandārarajoruṇāṅgulī //

vivakṣatā doṣam api cyutātmanā tvayaikam īśaṃ prati sādhu bhāṣitam
yam āmananty ātmabhuvo 'pi kāraṇaṃ kathaṃ sa lakṣyaprabhavo bhaviṣyati //

alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ
mamātra bhāvaikarasaṃ manaḥ sthitaṃ na kāmavṛttir vacanīyam īkṣate //

nivāryatām āli kim apy ayaṃ baṭuḥ punar vivakṣuḥ sphuritottarādharaḥ
na kevalaṃ yo mahato 'pabhāṣate śṛṇoti tasmād api yaḥ sa pāpabhāk //

ito gamiśyāmy athaveti vādinī cacāla bālā stanabhinnavalkalā
svarūpam āsthāya ca tāṃ kṛtasmitaḥ samālalambe vṛṣarājaketanaḥ //

taṃ vīkṣya vepathumatī sarasāṅgayaṣṭir nikṣepaṇāya padam uddhṛtam udvahantī
mārgācalavyatikarākuliteva sindhuḥ śailādhirājatanayā na yayau na tasthau //

adyaprabhṛty avanatāṅgi tavāsmi dāsaḥ krītas tapobhir iti vādini candramaulau
ahnāya sā niyamajaṃ klamam utsasarja kleśaḥ phalena hi punar navatāṃ vidhatte //