કુમારસંભવ · અધ્યાય 6

અથ વિશ્વાત્મને ગૌરી સંદિદેશ મિથઃ સખીમ્
દાતા મે ભૂભૃતાં નાથઃ પ્રમાણીક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તયા વ્યાહૃતસંદેશા સા બભૌ નિભૃતા પ્રિયે
ચૂતયષ્ટિર્ ઇવાભ્યાષ્યે મધૌ પરભૃતામુખી ॥

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય વિસૃજ્ય કથમ્ અપ્ય્ ઉમામ્
ઋષીઞ્ જ્યોતિર્મયાન્ સપ્ત સસ્માર સ્મરશાસનઃ ॥

તે પ્રભામણ્ડલૈર્ વ્યોમ દ્યોતયન્તસ્ તપોધનાઃ
સારુન્ધતીકાઃ સપદિ પ્રાદુર્ આસન્ પુરઃ પ્રભોઃ ॥

આપ્લુતાસ્ તીરમન્દાર કુસુમોત્કિરવીચિષુ
આકાશગઙ્ગાસ્રોતસ્સુ દિઙ્નાગમદગન્ધિષુ ॥

મુક્તાયજ્ઞોપવીતાનિ બિભ્રતો હૈમવલ્કલાઃ
રત્નાક્ષસૂત્રાઃ પ્રવ્રજ્યાં કલ્પવૃક્ષા ઇવાશ્રિતાઃ ॥

અધઃપ્રવર્ત્તિતાશ્વેન સમાવર્જિતકેતુના
સહસ્રરશ્મિના શશ્વત્ સપ્રમાણમ્ ઉદીક્ષિતાઃ ॥

આસક્તબાહુલતયા સાર્ધમ્ ઉદ્ધૃતયા ભુવા
મહાવરાહદંષ્ટ્રાયાં વિશ્રાન્તાઃ પ્રલયાપદિ ॥

સર્ગશેષપ્રણયનાદ્ વિશ્વયોનેર્ અનન્તરમ્
પુરાતનાઃ પુરાવિદ્ભિર્ ધાતાર ઇતિ કીર્તિતાઃ ॥

પ્રાક્તનાનાં વિશુદ્ધાનાં પરિપાકમ્ ઉપેયુષામ્
તપસામ્ ઉપભુઞ્જાનાઃ ફલાન્ય્ અપિ તપસ્વિનઃ ॥

તેષાં મધ્યગતા સાધ્વી પત્યુઃ પાદાર્પિતેક્ષણા
સાક્ષાદ્ ઇવ તપઃસિદ્ધિર્ બભાસે બહ્વ્ અરુન્ધતી ॥

તામ્ અગૌરવભેદેન મુનીંશ્ ચાપશ્યદ્ ઈશ્વરઃ
સ્ત્રી પુમાન્ ઇત્ય્ અનાસ્થૈષા વૃત્તં હિ મહિતં સતામ્ ॥

તદ્દર્શનાદ્ અભૂચ્ છમ્ભોર્ ભૂયાન્ દારાર્થમ્ આદરઃ
ક્રિયાણાં ખલુ ધર્મ્યાણાં સત્પત્ન્યો મૂલસાધનમ્ ॥

ધર્મેણાપિ પદં શર્વે કારિતે પાર્વતીં પ્રતિ
પૂર્વાપરાધભીતસ્ય કામસ્યોચ્છ્વાસિતં મનઃ ॥

અથ તે મુનયઃ સર્વે માનયિત્વા જગદ્ગુરુમ્
ઇદમ્ ઊચુર્ અનૂચાનાઃ પ્રીતિકણ્ટકિતત્વચઃ ॥

યદ્ બ્રહ્મ સમ્યગ્ આમ્નાતં યદ્ અગ્નૌ વિધિના હુતમ્
યચ્ ચ તપ્તં તપસ્ તસ્ય વિપક્વં ફલમ્ અદ્ય નઃ ॥

યદ્ અધ્યક્ષેણ જગતાં વયમ્ આરોપિતાસ્ ત્વયા
મનોરથસ્યાવિષયં મનોવિષયમ્ આત્મનઃ ॥

યસ્ય ચેતસિ વર્તેથાઃ સ તાવત્ કૃતિનાં વરઃ
કિં પુનર્ બ્રહ્મયોનેર્ યસ્ તવ ચેતસિ વર્તતે ॥

સત્યમ્ અર્કાચ્ ચ સોમાચ્ ચ પરમ્ અધ્યાસ્મહે પદમ્
અદ્ય તૂચ્ચૈસ્તરં તસ્માત્ સ્મરણાનુગ્રહાત્ તવ ॥

ત્વત્સંભાવિતમ્ આત્માનં બહુ મન્યામહે વયમ્
પ્રાયઃ પ્રત્યયમ્ આધત્તે સ્વગુણેષૂત્તમાદરઃ ॥

યા નઃ પ્રીતિર્ વિરૂપાક્ષ ત્વદનુધ્યાનસંભવા
સા કિમ્ આવેદ્યતે તુભ્યમ્ અન્તરાત્માસિ દેહિનામ્ ॥

સાક્ષાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ ન પુનર્ વિદ્મસ્ ત્વાં વયમ્ અઞ્જસા
પ્રસીદ કથયાત્માનં ન ધિયાં પથિ વર્તસે ॥

કિં યેન સૃજસિ વ્યક્તમ્ ઉત યેન બિભર્ષિ તત્
અથ વિશ્વસ્ય સંહર્તા ભાગઃ કતમ એષ તે ॥

અથવા સુમહત્ય્ એષા પ્રાર્થના દેવ તિષ્ઠતુ
ચિન્તિતોપસ્થિતાંસ્ તાવચ્ છાધિ નઃ કરવામ કિમ્ ॥

અથ મૌલિગતસ્યેન્દોર્ વિશદૈર્ દશનાંશુભિઃ
ઉપચિન્વન્ પ્રભાં તન્વીં પ્રત્યાહ પરમેશ્વરઃ ॥

વિદિતં વો યથા સ્વાર્થા ન મે કાશ્ચિત્ પ્રવૃત્તયઃ
નનુ મૂર્તિભિર્ અષ્ટાભિર્ ઇત્થંભૂતો ઽસ્મિ સૂચિતઃ ॥

સો ઽહં તૃષ્ણાતુરૈર્ વૃષ્ટિં વિદ્યુત્વાન્ ઇવ ચાતકૈઃ
અરિવિપ્રકૃતૈર્ દેવૈઃ પ્રસૂતિં પ્રતિ યાચિતઃ ॥

અત આહર્તુમ્ ઇચ્છામિ પાર્વતીમ્ આત્મજન્મને
ઉત્પત્તયે હવિર્ભોક્તુર્ યજમાન ઇવારણિમ્ ॥

તામ્ અસ્મદર્થે યુષ્માભિર્ યાચિતવ્યો હિમાલયઃ
વિક્રિયાયૈ ન કલ્પન્તે સંબન્ધાઃ સદનુષ્ઠિતાઃ ॥

ઉન્નતેન સ્થિતિમતા ધુરમ્ ઉદ્વહતા ભુવઃ
તેન યોજિતસંબન્ધં વિત્ત મામ્ અપ્ય્ અવઞ્ચિતમ્ ॥

એવં વાચ્યઃ સ કન્યાર્થમ્ ઇતિ વો નોપદિશ્યતે
ભવત્પ્રણીતમ્ આચારમ્ આમનન્તિ હિ સાધવઃ ॥

આર્યાપ્ય્ અરુન્ધતી તત્ર વ્યાપારં કર્તું અર્હતિ
પ્રાયેણૈવંવિધે કાર્યે પુરન્ધ્રીણાં પ્રગલ્ભતા ॥

તત્ પ્રયાતૌષધિપ્રસ્થં સિદ્ધયે હિમવત્પુરમ્
મહાકોશીપ્રપાતે ઽસ્મિન્ સંગમઃ પુનર્ એવ નઃ ॥

તસ્મિન્ સંયમિનામ્ આદ્યે જાતે પરિણયોન્મુખે
જહુઃ પરિગ્રહવ્રીડાં પ્રાજાપત્યાસ્ તપસ્વિનઃ ॥

તતઃ પરમમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રતસ્થે મુનિમણ્ડલમ્
ભગવાન્ અપિ સંપ્રાપ્તઃ પ્રથમોદ્દિષ્ટમ્ આસ્પદમ્ ॥

તે ચાકાશમ્ અસિશ્યામમ્ ઉત્પત્ય પરમર્ષયઃ
આસેદુર્ ઓષધિપ્રસ્થં મનસા સમરંહસઃ ॥

અલકામ્ અતિવાહ્યેવ વસતિં વસુસંપદામ્
સ્વર્ગાભિષ્યન્દવમનં કૃત્વેવોપનિવેશિતમ્ ॥

ગઙ્ગાસ્રોતઃપરિક્ષિપ્ત વપ્રાન્તર્જ્વલિતૌષધિ
બૃહન્મણિશિલાસાલં ગુપ્તાવ્ અપિ મનોહરમ્ ॥

જિતસિંહભયા નાગા યત્રાશ્વા બિલયોનયઃ
યક્ષાઃ કિંપુરુષાઃ પૌરા યોષિતો વનદેવતાઃ ॥

શિખરાસક્તમેઘાનાં વ્યજન્તે યત્ર વેશ્મનામ્
અનુગર્જિતસંદિગ્ધાઃ કરણૈર્ મુરજસ્વનાઃ ॥

યત્ર કલ્પદ્રુમૈર્ એવ વિલોલવિટપાંશુકૈઃ
ગૃહયન્ત્રપતાકાશ્રીર્ અપૌરાદરનિર્મિતા ॥

યત્ર સ્ફટિકહર્મ્યેષુ નક્તમ્ આપાનભૂમિષુ
જ્યોતિષાં પ્રતિબિમ્બાનિ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ ઉપહારતામ્ ॥

યત્રૌષધિપ્રકાશેન નક્તં દર્શિતસંચરાઃ
અનભિજ્ઞાસ્ તમિસ્રાણાં દુર્દિનેષ્વ્ અભિસારિકાઃ ॥

યૌવનાન્તં વયો યસ્મિન્ન્ આતઙ્કઃ કુસુમાયુધઃ
રતિખેદસમુત્પન્ના નિદ્રા સંજ્ઞાવિપર્યયઃ ॥

ભ્રૂભેદિભિઃ સકમ્પોષ્ઠૈર્ લલિતાઙ્ગુલિતર્જનૈઃ
યત્ર કોપૈઃ કૃતાઃ સ્ત્રીણામ્ આપ્રસાદાર્થિનઃ પ્રિયાઃ ॥

સંતાનકતરુચ્છાયા સુપ્તવિદ્યાધરાધ્વગમ્
યસ્ય ચોપવનં બાહ્યં સુગન્ધિર્ ગન્ધમાદનઃ ॥

અથ તે મુનયો દિવ્યાઃ પ્રેક્ષ્ય હૈમવતં પુરમ્
સ્વર્ગાભિસંધિસુકૃતં વઞ્ચનામ્ ઇવ મેનિરે ॥

તે સદ્મનિ ગિરેર્ વેગાદ્ ઉન્મુખદ્વાઃસ્થવીક્ષિતાઃ
અવતેરુર્ જટાભારૈર્ લિખિતાનલનિશ્ચલૈઃ ॥

ગગનાદ્ અવતીર્ણા સા યથાવૃદ્ધપુરસ્સરા
તોયાન્તર્ ભાસ્કરાલીવ રેજે મુનિપરમ્પરા ॥

તાન્ અર્ઘ્યાન્ અર્ઘ્યમ્ આદાય દૂરાત્ પ્રત્યુદ્યયૌ ગિરિઃ
નમયન્ સારગુરુભિઃ પાદન્યાસૈર્ વસુન્ધરામ્ ॥

ધાતુતામ્રાધરઃ પ્રાંશુર્ દેવદારુબૃહદ્ભુજઃ
પ્રકૃત્યૈવ શિલોરસ્કઃ સુવ્યક્તો હિમવાન્ ઇતિ ॥

વિધિપ્રયુક્તસત્કારૈઃ સ્વયં માર્ગસ્ય દર્શકઃ
સ તૈર્ આક્રમયામ્ આસ શુદ્ધાન્તં શુદ્ધકર્મભિઃ ॥

તત્ર વેત્રાસનાસીનાન્ કૃતાસનપરિગ્રહઃ
ઇત્ય્ ઉવાચેશ્વરાન્ વાચં પ્રાઞ્જલિઃ પૃથિવીધરઃ ॥

અપમેઘોદયં વર્ષમ્ અદૃષ્ટકુસુમં ફલમ્
અતર્કિતોપપન્નં વો દર્શનં પ્રતિભાતિ મે ॥

મૂઢં બુદ્ધમ્ ઇવાત્માનં હૈમીભૂતમ્ ઇવાયસમ્
ભૂમેર્ દિવમ્ ઇવારૂઢં મન્યે ભવદનુગ્રહાત્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ ભૂતાનામ્ અધિગમ્યો ઽસ્મિ શુદ્ધયે
યદ્ અધ્યાસિતમ્ અર્હદ્ભિસ્ તદ્ ધિ તીર્થં પ્રચક્ષતે ॥

અવૈમિ પૂતમ્ આત્માનં દ્વયેનૈવ દ્વિજોત્તમાઃ
મૂર્ધ્નિ ગઙ્ગાપ્રપાતેન ધૌતપાદામ્ભસા ચ વઃ ॥

જઙ્ગમં પ્રૈષ્યભાવે વઃ સ્થાવરં ચરણાઙ્કિતમ્
વિભક્તાનુગ્રહં મન્યે દ્વિરૂપમ્ અપિ મે વપુઃ ॥

ભવત્સંભાવનોત્થાય પરિતોષાય મૂર્ચ્છતે
અપિ વ્યાપ્તદિગન્તાનિ નાઙ્ગાનિ પ્રભવન્તિ મે ॥

ન કેવલં દરીસંસ્થં ભાસ્વતાં દર્શનેન વઃ
અન્તર્ગતમ્ અપાસ્તં મે રજસો ઽપિ પરં તમઃ ॥

કર્તવ્યં વો ન પશ્યામિ સ્યાચ્ ચેત્ કિં નોપપદ્યતે
શઙ્કે મત્પાવનાયૈવ પ્રસ્થાનં ભવતામ્ ઇહ ॥

તથાપિ તાવત્ કસ્મિંશ્ ચિદ્ આજ્ઞાં મે દાતુમ્ અર્હથ
વિનિયોગપ્રસાદા હિ કિઙ્કરાઃ પ્રભવિષ્ણુષુ ॥

એતે વયમ્ અમી દારાઃ કન્યેયં કુલજીવિતમ્
બ્રૂત યેનાત્ર વઃ કાર્યમ્ અનાસ્થા બાહ્યવસ્તુષુ ॥

ઇત્ય્ ઊચિવાંસ્ તમ્ એવાર્થં દરીમુખવિસર્પિણા
દ્વિર્ ઇવ પ્રતિશબ્દેન વ્યાજહાર હિમાલયઃ ॥

અથાઙ્ગિરસમ્ અગ્રણ્યમ્ ઉદાહરણવસ્તુષુ
ઋષયશ્ ચોદયામ્ આસુઃ પ્રત્યુવાચ સ ભૂધરમ્ ॥

ઉપપન્નમ્ ઇદં સર્વમ્ અતઃ પરમ્ અપિ ત્વયિ
મનસઃ શિખરાણાં ચ સદૃશી તે સમુન્નતિઃ ॥

સ્થાને ત્વાં સ્થાવરાત્માનં વિષ્ણુમ્ આહુસ્ તથા હિ તે
ચરાચરાણાં ભૂતાનાં કુક્ષિર્ આધારતાં ગતઃ ॥

ગામ્ અધાસ્યત્ કથં નાગો મૃણાલમૃદુભિઃ ફણૈઃ
આ રસાતલમૂલાત્ ત્વમ્ અવાલમ્બિષ્યથા ન ચેત્ ॥

અચ્છિન્નામલસંતાનાઃ સમુદ્રોર્મ્યનિવારિતાઃ
પુનન્તિ લોકાન્ પુણ્યત્વાત્ કીર્તયઃ સરિતશ્ ચ તે ॥

યથૈવ શ્લાઘ્યતે ગઙ્ગા પાદેન પરમેષ્ઠિનઃ
પ્રભવેણ દ્વિતીયેન તથૈવોચ્છિરસા ત્વયા ॥

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાચ્ ચ વ્યાપકો મહિમા હરેઃ
ત્રિવિક્રમોદ્યતસ્યાસીત્ સ ચ સ્વાભાવિકસ્ તવ ॥

યજ્ઞભાગભુજાં મધ્યે પદમ્ આતસ્થુષા ત્વયા
ઉચ્ચૈર્ હિરણ્મયં શૃઙ્ગં સુમેરોર્ વિતથીકૃતમ્ ॥

કાઠિન્યં સ્થાવરે કાયે ભવતા સર્વમ્ અર્પિતમ્
ઇદં તુ ભક્તિનમ્રં તે સતામ્ આરાધનં વપુઃ ॥

તદ્ આગમનકાર્યં નઃ શૃણુ કાર્યં તવૈવ તત્
શ્રેયસામ્ ઉપદેશાત્ તુ વયમ્ અત્રાંશભાગિનઃ ॥

અણિમાદિગુણોપેતમ્ અસ્પૃષ્ટપુરુષાન્તરમ્
શબ્દમ્ ઈશ્વર ઇત્ય્ ઉચ્ચૈઃ સાર્ધચન્દ્રં બિભર્તિ યઃ ॥

કલ્પિતાન્યોન્યસામર્થ્યૈઃ પૃથિવ્યાદિભિર્ આત્મનિ
યેનેદં ધ્રિયતે વિશ્વં ધુર્યૈર્ યાનમ્ ઇવાધ્વનિ ॥

યોગિનો યં વિચિન્વન્તિ ક્ષેત્રાભ્યન્તરવર્તિનમ્
અનાવૃત્તિભયં યસ્ય પદમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

સ તે દુહિતરં સાક્ષાત્ સાક્ષી વિશ્વસ્ય કર્મણઃ
વૃણુતે વરદઃ શંભુર્ અસ્મત્સંક્રામિતૈઃ પદૈઃ ॥

તમ્ અર્થમ્ ઇવ ભારત્યા સુતયા યોક્તુમ્ અર્હસિ
અશોચ્યા હિ પિતુઃ કન્યા સદ્ભર્ત્રે પ્રતિપાદિતા ॥

યાવદ્ એતાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
માતરં કલ્પયન્ત્ય્ એનામ્ ઈશો હિ જગતઃ પિતા ॥

પ્રણમ્ય શિતિકણ્ઠાય વિબુધાસ્ તદનન્તરમ્
ચરણૌ રઞ્જયન્ત્ય્ અસ્યાશ્ ચૂડામણિમરીચિભિઃ ॥

ઉમા વધૂર્ ભવાન્ દાતા યાચિતાર ઇમે વયમ્
વરઃ શંભુર્ અલં હ્ય્ એષ ત્વત્કુલોદ્ભૂતયે વિધિઃ ॥

અસ્તોતુઃ સ્તૂયમાનસ્ય વન્દ્યસ્યાનન્યવન્દિનઃ
સુતાસંબન્ધવિધિના ભવ વિશ્વગુરોર્ ગુરુઃ ॥

એવં વાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુર્ અધોમુખી
લીલાકમલપત્રાણિ ગણયામ્ આસ પાર્વતી ॥

શૈલઃ સંપૂર્ણકામો ઽપિ મેનામુખમ્ ઉદૈક્ષત
પ્રાયેણ ગૃહિણીનેત્રાઃ કન્યાર્થે હિ કુટુમ્બિનઃ ॥

મેને મેનાપિ તત્ સર્વં પત્યુઃ કાર્યમ્ અભીપ્સિતમ્
ભવન્ત્ય્ અવ્યભિચારિણ્યો ભર્તુર્ ઇષ્ટે પતિવ્રતાઃ ॥

ઇદમ્ અત્રોત્તરં ન્યાય્યમ્ ઇતિ બુદ્ધ્યા વિમૃશ્ય સઃ
આદદે વચસામ્ અન્તે મઙ્ગલાલઙ્કૃતાં સુતામ્ ॥

એહિ વિશ્વાત્મને વત્સે ભિક્ષાસિ પરિકલ્પિતા
અર્થિનો મુનયઃ પ્રાપ્તં ગૃહમેધિફલં મયા ॥

એતાવદ્ ઉક્ત્વા તનયામ્ ઋષીન્ આહ મહીધરઃ
ઇયં નમતિ વઃ સર્વાંસ્ ત્રિલોચનવધૂર્ ઇતિ ॥

ઈપ્સિતાર્થક્રિયોદારં તે ઽભિનન્દ્ય ગિરેર્ વચઃ
આશીર્ભિર્ એધયામ્ આસુઃ પુરઃપાકાભિર્ અમ્બિકામ્ ॥

તાં પ્રણામાદરસ્રસ્ત જામ્બૂનદવતંસકામ્
અઙ્કમ્ આરોપયામ્ આસ લજ્જમાનામ્ અરુન્ધતી ॥

તન્માતરં ચાશ્રુમુખીં દુહિતૃસ્નેહવિક્લવામ્
વરસ્યાનન્યપૂર્વસ્ય વિશોકામ્ અકરોદ્ ગુણૈઃ ॥

વૈવાહિકીં તિથિં પૃષ્ટાસ્ તત્ક્ષણં હરબન્ધુના
તે ત્ર્યહાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આખ્યાય ચેલુશ્ ચીરપરિગ્રહાઃ ॥

તે હિમાલયમ્ આમન્ત્ર્ય પુનઃ પ્રેક્ષ્ય ચ શૂલિનમ્
સિદ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદ્યાર્થં તદ્વિસૃષ્ટાઃ ખમ્ ઉદ્યયુઃ ॥

પશુપતિર્ અપિ તાન્ય્ અહાનિ કૃચ્છ્રાદ્ અગમયદ્ અદ્રિસુતાસમાગમોત્કઃ
કમ્ અપરમ્ અવશં ન વિપ્રકુર્યુર્ વિભુમ્ અપિ તં યદ્ અમી સ્પૃશન્તિ ભાવાઃ ॥