Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Chapter 84

na ca pratyabhijñānād evaikatvasiddhiḥ / tat pauruṣasya lūnapunarjātakeśakuśakadalīstambādau nirdalanāt / vistareṇa ca pratyabhijñādūṣaṇam asmābhiḥ sthirasiddhidūṣaṇe pratipāditam iti tad evāvadhāryam /

nanu kāryam eva sahakāriṇam apekṣate / na tu kāryotpattihetuḥ / yasmād dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijam āgantukaṃ ca sahakāryantaraṃ, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavat sahakārinānātvād api kramavat kāryanānātvam iti cet /

bhavatu tāvat nijāgantukabhedena dvividhaṃ sāmarthyam / tathāpi tat prātisvikaṃ vastusvalakṣaṇaṃ sadyaḥ kriyādharmakamavaśyābhyupagantavyam / tad yadi prāg api, prāg api kāryaprasaṅgaḥ / atha paścād eva, na tadā sthiro bhāvaḥ /

na ca kāryaṃ sahakāriṇo 'pekṣata iti yuktam, tasyāsattvāt / hetuś ca sann api yadi svakāryaṃ na karoti, tadā tatkāryam eva tan na syāt / svātantryāt /

yaccoktam / yo hi uttarakāryajananasvabhāvah / sa katham ādau kāryaṃ kuryāt / na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāvaḥ / na hi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikam api karotīti /

tad asaṅgatam / sthirasvabhāvatve bhāvasyottarakālam evedaṃ na pūrvakālam iti kuta etat / tadabhāvāc ca kāraṇam apy uttarakāryasvabhāvam ity api kutaḥ /

kiṃ kurmaḥ / uttarakālam eva tasya janmeti cet / sthiratve tadanupapadyamānam asthiratām ādiśatu / sthiratve 'py eṣa eva svabhāvas tasya yad uttarakṣaṇa eva kāryaṃ karotīti cet / na, pramāṇabādhite svabhāvābhyupagamāyogād iti na tāvad akṣaṇikasya kramikāryakāritvam asti / nāpyakramikāryakāritvasambhavaḥ / dvitīye 'pi kṣaṇe kārakasvarūpasadbhāve punar api kāryakaraṇaprasaṅgāt /

kārye niṣpanne tadviṣayavyāpārābhāvād ūnā sāmagrī na niṣpāditaṃ niṣpādayed iti cet / na, sāmagrīsambhavāsambhavayor api sadyaḥ kriyākārakasvarūpasambhave janakatvam avadhāryam iti prāg eva pratipādanāt / kāryasya hi niṣpāditatvāt punaḥ kartum aśakyatvam eva kāraṇam asamartham āvedayati /

tad ayam akṣaṇike kramākramikāryakāritvābhāvo na siddhaḥ / na ca kramākramābhyām aparaprakārasambhavo yena tābhyām avyāptau sandigdhavyatireko hetuḥ syāt / prakārāntaraśaṅkāyāṃ tasyāpi dṛśyatvādṛśyatvaprakāradvayadūṣaṇe 'pi svapakṣe 'py anāśvāsaprasaṅgāt / tasmād anyo 'nyavyavacchedasthitir nāparaḥ prakāraḥ sambhavati / svarūpāpraviṣṭasya vastuno 'vastuno vā 'tatsvabhāvatvāt / prakārāntarasyāpi kramasvarūpāpraviṣṭatvāt / tathātīndriyasya sahakāriṇo 'dṛśyatve 'pyayogavyavacchedena dṛśyasahakārisahitasya sattvasya dṛśyakramākramābhyāṃ vyāptiḥ pratyakṣād eva sidhyati / evaṃ kramākramābhyām arthakriyākāritvaṃ vyāptam iti kramākramayor anyo 'nyavyavacchedena sthitatvād etat prakāradvayaparihāreṇārthākriyakāritvam anyatra na gatam ity arthaḥ / ata evaitayor vinivṛttau nivartate /