Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Chapter 83

na hy abhāvah kaś cid vigrahavān yaḥ sākṣātkartavyo 'pi tu vyavahartavyaḥ / sa ca vyavahāro vikalpād api sidhyaty eva / anyathā sarvajanaprasiddho 'vastuvyavahāro na syāt / iṣyate ca /

taddharmitvapratiṣedhānubandhād ity akāmenāpi vikalpamātrasiddho 'kṣaṇikaḥ svīkartavya iti nāyam apratītatvād apy āśrayāsiddho hetur vaktavyaḥ / tataś cākṣaṇikasya vikalpamātrasiddhatve yad uktam /

na kaś cid dhetur anāśrayaḥ vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvād iti /

tad asaṅgatam / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sambhave 'pi vastudharmeṇa dharmitvāyogāt / vastudharmahetutvāpekṣaya āśrayāsiddhasyāpi hetoḥ sambhavāt /

yathā ātmano vibhutvasādhanārtham upanyastaṃ sarvatropalabhyamānaguṇatvād iti sādhanam / vikalpaś cāyaṃ hetūpanyāsāt / pūrvaṃ sandigdhavastukaḥ / samarthite tu hetāv avastuka iti brūmaḥ /

na cātra sandigdhāśrayatvaṃ nāma hetudoṣaḥ / āstāṃ tāvat / sandigdhasyāvastuno 'pi vikalpamātrasiddhasyāvastudharmāpekṣayā dharmitvaprasādhanāt / vastudharmahetvapekṣayaiva sandigdhāśrayasya hetvābhāsasya vyavasthāpanāt / yatheha nikuñje mayūraḥ kekāyitād iti / avastukavikalpaviṣayasyāsattvaṃ tu vyāpakānupalambhād eva prasādhitam / evaṃ dṛṣṭāntasyāpi vyomotpalāder dharmitvaṃ vikalpamātreṇa pratītiś cāvagantavyā / tad evam avastudharmāpekṣayā 'vastunodharmitvasya vikalpamātreṇa pratīteś cāpahnotum aśakyatvān nāyam āśrayāsiddho hetuḥ / na ca dṛṣṭāntakṣatiḥ /

na caiṣa svarūpāsiddhaḥ / akṣaṇike dharmiṇi kramākramayor vyāpakayor ayogāt / tathā hi yadi tasya prathame kṣaṇe dvitīyādikṣaṇabhāvikāryakaraṇasāmarthyam asti tadā prathamakṣaṇabhāvikāryavat dvitīyādikṣaṇabhāvyam api (?) kāryaṃ kuryāt / samarthasya kṣepāyogāt /

atha tadā sahakārisākalyalakṣaṇasāmarthyaṃ nāsti / tadvaikalyalakṣaṇasyāsāmarthyasya sambhavāt / na hi bhāvaḥ svarūpeṇa karotīti svarūpeṇaiva karoti / sahakārisahitād eva tataḥ kāryotpattidarsanāt iti cet /

yadā tāvad amī militāḥ santaḥ kāryaṃ kurvate tadaikārthakaraṇalakṣaṇaṃ sahakāritvam eṣām astu ko niṣeddhā / militair eva tu tatkāryaṃ karttavyam iti kuto labhyate / pūrvāparakālayor ekasvabhāvatvād bhāvasya / sarvadā jananājananayor anyataraniyamaprasaṅgasya durvāratvāt / tasmāt sāmagrī janikā naikaṃ janakam iti sthiravādināṃ manorājyasyāpy aviṣayaḥ /

kiṃ kurmo dṛśyate tāvad evam iti cet / dṛśyatāṃ kiṃ tu pūrvasthitād eva paścāt sāmagrīmadhyapraviṣṭād bhāvāt kāryotpattir anyasmād eva viśiṣṭasāmagrīsamutpannāt kṣaṇād iti vivādapadam etat / tatra prāg api sambhave sarvadaiva kāryotpattir na vā kadā cid apīti virodham asamādhāya tad eva kāryotpattir iti sādhyānuvādamātrapravṛttaḥ kṛpām arhati /