ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 84

ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ એવૈકત્વસિદ્ધિઃ । તત્ પૌરુષસ્ય લૂનપુનર્જાતકેશકુશકદલીસ્તમ્બાદૌ નિર્દલનાત્ । વિસ્તરેણ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાદૂષણમ્ અસ્માભિઃ સ્થિરસિદ્ધિદૂષણે પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ તદ્ એવાવધાર્યમ્ ।

નનુ કાર્યમ્ એવ સહકારિણમ્ અપેક્ષતે । ન તુ કાર્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્ દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમ્ આગન્તુકં ચ સહકાર્યન્તરં, તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્ સહકારિનાનાત્વાદ્ અપિ ક્રમવત્ કાર્યનાનાત્વમ્ ઇતિ ચેત્ ।

ભવતુ તાવત્ નિજાગન્તુકભેદેન દ્વિવિધં સામર્થ્યમ્ । તથાપિ તત્ પ્રાતિસ્વિકં વસ્તુસ્વલક્ષણં સદ્યઃ ક્રિયાધર્મકમવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તદ્ યદિ પ્રાગ્ અપિ, પ્રાગ્ અપિ કાર્યપ્રસઙ્ગઃ । અથ પશ્ચાદ્ એવ, ન તદા સ્થિરો ભાવઃ ।

ન ચ કાર્યં સહકારિણો ઽપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્, તસ્યાસત્ત્વાત્ । હેતુશ્ ચ સન્ન્ અપિ યદિ સ્વકાર્યં ન કરોતિ, તદા તત્કાર્યમ્ એવ તન્ ન સ્યાત્ । સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।

યચ્ચોક્તમ્ । યો હિ ઉત્તરકાર્યજનનસ્વભાવહ્ । સ કથમ્ આદૌ કાર્યં કુર્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્યકરણસ્વભાવઃ । ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમ્ અપિ કરોતીતિ ।

તદ્ અસઙ્ગતમ્ । સ્થિરસ્વભાવત્વે ભાવસ્યોત્તરકાલમ્ એવેદં ન પૂર્વકાલમ્ ઇતિ કુત એતત્ । તદભાવાચ્ ચ કારણમ્ અપ્ય્ ઉત્તરકાર્યસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ અપિ કુતઃ ।

કિં કુર્મઃ । ઉત્તરકાલમ્ એવ તસ્ય જન્મેતિ ચેત્ । સ્થિરત્વે તદનુપપદ્યમાનમ્ અસ્થિરતામ્ આદિશતુ । સ્થિરત્વે ઽપ્ય્ એષ એવ સ્વભાવસ્ તસ્ય યદ્ ઉત્તરક્ષણ એવ કાર્યં કરોતીતિ ચેત્ । ન, પ્રમાણબાધિતે સ્વભાવાભ્યુપગમાયોગાદ્ ઇતિ ન તાવદ્ અક્ષણિકસ્ય ક્રમિકાર્યકારિત્વમ્ અસ્તિ । નાપ્યક્રમિકાર્યકારિત્વસમ્ભવઃ । દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે કારકસ્વરૂપસદ્ભાવે પુનર્ અપિ કાર્યકરણપ્રસઙ્ગાત્ ।

કાર્યે નિષ્પન્ને તદ્વિષયવ્યાપારાભાવાદ્ ઊના સામગ્રી ન નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયેદ્ ઇતિ ચેત્ । ન, સામગ્રીસમ્ભવાસમ્ભવયોર્ અપિ સદ્યઃ ક્રિયાકારકસ્વરૂપસમ્ભવે જનકત્વમ્ અવધાર્યમ્ ઇતિ પ્રાગ્ એવ પ્રતિપાદનાત્ । કાર્યસ્ય હિ નિષ્પાદિતત્વાત્ પુનઃ કર્તુમ્ અશક્યત્વમ્ એવ કારણમ્ અસમર્થમ્ આવેદયતિ ।

તદ્ અયમ્ અક્ષણિકે ક્રમાક્રમિકાર્યકારિત્વાભાવો ન સિદ્ધઃ । ન ચ ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અપરપ્રકારસમ્ભવો યેન તાભ્યામ્ અવ્યાપ્તૌ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો હેતુઃ સ્યાત્ । પ્રકારાન્તરશઙ્કાયાં તસ્યાપિ દૃશ્યત્વાદૃશ્યત્વપ્રકારદ્વયદૂષણે ઽપિ સ્વપક્ષે ઽપ્ય્ અનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ અન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદસ્થિતિર્ નાપરઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતિ । સ્વરૂપાપ્રવિષ્ટસ્ય વસ્તુનો ઽવસ્તુનો વા ઽતત્સ્વભાવત્વાત્ । પ્રકારાન્તરસ્યાપિ ક્રમસ્વરૂપાપ્રવિષ્ટત્વાત્ । તથાતીન્દ્રિયસ્ય સહકારિણો ઽદૃશ્યત્વે ઽપ્યયોગવ્યવચ્છેદેન દૃશ્યસહકારિસહિતસ્ય સત્ત્વસ્ય દૃશ્યક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષાદ્ એવ સિધ્યતિ । એવં ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અર્થક્રિયાકારિત્વં વ્યાપ્તમ્ ઇતિ ક્રમાક્રમયોર્ અન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદેન સ્થિતત્વાદ્ એતત્ પ્રકારદ્વયપરિહારેણાર્થાક્રિયકારિત્વમ્ અન્યત્ર ન ગતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવૈતયોર્ વિનિવૃત્તૌ નિવર્તતે ।