Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Chapter 82

avastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvasya vyāpakasyābhāvād āśrayāsiddhidūṣaṇasyānupanyāsaprasaṅga ity arthaḥ / yenaiva hi vacanenāvastuno dharmitvaṃ pratiṣidhyate / tenaivāvastuno dharmitvābhāvena dharmeṇa dharmitvam abhyupagatam / paraṃ tu pratiṣidhyata iti vyaktam idam īśvaraceṣṭitam / tathā hy avastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanena dharmitvābhāvaḥ kim avastuni vidhīyata, anyatra vā, na vā kva cid apīti trayaḥ pakṣāḥ /

prathamapakṣe 'vastuno na dharmitvaniṣedhaḥ / dharmitvābhāvasya dharmasya tatraiva vidhānāt /

dvitīye 'vastuni kimāyātam / anyatra dharmitvābhāvavidhānāt /

tṛtīyas tu pakṣo vyartha eva nirāśrayatvād iti katham avastuno dharmitvaniṣedhaḥ / tasmād yathā pramāṇopanyāsaḥ prameyatvasvīkāra pūrvakatvena vyāptaḥ, vācakaśabdopanyāso vā vācyasvīkārapūrvakatvena vyāptas tathā 'vastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanopanyāso 'vastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvena vyāptaḥ / anyathā tadvacanopanyāsasya vyarthatvāt /

tad yadi vacanopanyāso vyāpyadharmas tadā 'vastuno dharmitvasvīkāro 'pi vyāpakadharmo durvāraḥ / atha na vyāpakadharmaḥ, tadā vyāpyasyāpi vacanopanyāsasyāsambhava iti mūkataivātra balād āyāteti kathaṃ na svavacanapratirodhasiddhiḥ /

yad āhācāryaḥ / na hy abruvan paraṃ bodhayitum īśaḥ / [a]bruvan vā doṣam imaṃ parihartum iti mahati saṃkaṭe praveśaḥ /

avastuprastāve sahṛdayānāṃ mūkataiva yujyate iti cet / aho mahad vaidagdhyam / avastuprastāve svayam eva yathāśakti valgitvā bhagno mūkataiva nyāyaprāpteti paribhāyayā niḥsartum icchati / na cāvastuprastāvo rājadaṇḍena vinā caraṇamardanādināniṣṭimātreṇa vā pratiṣedhuṃ śakṣate / tataś cātrāpi kramākramabhāvasya sādhanatve sattvābhāvasya ca sādhyatve sandigdhavastubhāvasyāvastvātmano vā kṣaṇikasya dharmitvaṃ kena pratiṣidhyate /

trividho hi dharmo dṛṣṭaḥ / kaś cit vastuniyato nīlādiḥ / kaś cid avastuniyato yathā sarvopākhyāvirahaḥ / kaś cid ubhayasādhāraṇo yathā 'nupalabdhimātram / tatra vastudharmeṇāvastuno dharmitvaniṣedha iti yuktam / na tv avastudharmeṇa / vastvavastudharmeṇa vā / svavacanasyānupanyāsaprasaṅgād ity akṣaṇikasyābhāve sandehe 'pi vā 'vastudharmeṇa dharmitvam avyāhatam iti nāyam āśrayāsiddho vyāpakānupalambhaḥ /

akṣaṇikāpratītāvāśrayasiddho hetur iti yuktam uktām / tadapratītau tadvyavahārāyogāt / kevalam asau vyavahārāṅgabhūtā pratītir vastvavastunor ekarūpā na bhavati / sākṣāt pāramparyeṇa vastusāmarthyabhāvinī hi vastupratītiḥ / yathā pratyakṣam anumānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvi ca vikalpaḥ / avastunas tu sāmarthyābhāvād vikalpamātram eva pratītiḥ / vastuno hi vastubalabhāvinī pratītir yathā sākṣāt pratyakṣam, paramparayā tatpṛṣṭhabhāvī vikalpo 'numānaṃ ca / avastuno na vastubalabhāvinī pratītis tatkārakatvenāvastutvahāniprasaṅgāt / tasmād vikalpamātram evāvastunaḥ pratītiḥ /