ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 83

ન હ્ય્ અભાવહ્ કશ્ ચિદ્ વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યો ઽપિ તુ વ્યવહર્તવ્યઃ । સ ચ વ્યવહારો વિકલ્પાદ્ અપિ સિધ્યત્ય્ એવ । અન્યથા સર્વજનપ્રસિદ્ધો ઽવસ્તુવ્યવહારો ન સ્યાત્ । ઇષ્યતે ચ ।

તદ્ધર્મિત્વપ્રતિષેધાનુબન્ધાદ્ ઇત્ય્ અકામેનાપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધો ઽક્ષણિકઃ સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ નાયમ્ અપ્રતીતત્વાદ્ અપ્ય્ આશ્રયાસિદ્ધો હેતુર્ વક્તવ્યઃ । તતશ્ ચાક્ષણિકસ્ય વિકલ્પમાત્રસિદ્ધત્વે યદ્ ઉક્તમ્ ।

ન કશ્ ચિદ્ ધેતુર્ અનાશ્રયઃ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સુલભત્વાદ્ ઇતિ ।

તદ્ અસઙ્ગતમ્ । વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સમ્ભવે ઽપિ વસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વાયોગાત્ । વસ્તુધર્મહેતુત્વાપેક્ષય આશ્રયાસિદ્ધસ્યાપિ હેતોઃ સમ્ભવાત્ ।

યથા આત્મનો વિભુત્વસાધનાર્થમ્ ઉપન્યસ્તં સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદ્ ઇતિ સાધનમ્ । વિકલ્પશ્ ચાયં હેતૂપન્યાસાત્ । પૂર્વં સન્દિગ્ધવસ્તુકઃ । સમર્થિતે તુ હેતાવ્ અવસ્તુક ઇતિ બ્રૂમઃ ।

ન ચાત્ર સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં નામ હેતુદોષઃ । આસ્તાં તાવત્ । સન્દિગ્ધસ્યાવસ્તુનો ઽપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્યાવસ્તુધર્માપેક્ષયા ધર્મિત્વપ્રસાધનાત્ । વસ્તુધર્મહેત્વપેક્ષયૈવ સન્દિગ્ધાશ્રયસ્ય હેત્વાભાસસ્ય વ્યવસ્થાપનાત્ । યથેહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ કેકાયિતાદ્ ઇતિ । અવસ્તુકવિકલ્પવિષયસ્યાસત્ત્વં તુ વ્યાપકાનુપલમ્ભાદ્ એવ પ્રસાધિતમ્ । એવં દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ વ્યોમોત્પલાદેર્ ધર્મિત્વં વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતિશ્ ચાવગન્તવ્યા । તદ્ એવમ્ અવસ્તુધર્માપેક્ષયા ઽવસ્તુનોધર્મિત્વસ્ય વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતેશ્ ચાપહ્નોતુમ્ અશક્યત્વાન્ નાયમ્ આશ્રયાસિદ્ધો હેતુઃ । ન ચ દૃષ્ટાન્તક્ષતિઃ ।

ન ચૈષ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ । અક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમયોર્ વ્યાપકયોર્ અયોગાત્ । તથા હિ યદિ તસ્ય પ્રથમે ક્ષણે દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્યકરણસામર્થ્યમ્ અસ્તિ તદા પ્રથમક્ષણભાવિકાર્યવત્ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવ્યમ્ અપિ (?) કાર્યં કુર્યાત્ । સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।

અથ તદા સહકારિસાકલ્યલક્ષણસામર્થ્યં નાસ્તિ । તદ્વૈકલ્યલક્ષણસ્યાસામર્થ્યસ્ય સમ્ભવાત્ । ન હિ ભાવઃ સ્વરૂપેણ કરોતીતિ સ્વરૂપેણૈવ કરોતિ । સહકારિસહિતાદ્ એવ તતઃ કાર્યોત્પત્તિદર્સનાત્ ઇતિ ચેત્ ।

યદા તાવદ્ અમી મિલિતાઃ સન્તઃ કાર્યં કુર્વતે તદૈકાર્થકરણલક્ષણં સહકારિત્વમ્ એષામ્ અસ્તુ કો નિષેદ્ધા । મિલિતૈર્ એવ તુ તત્કાર્યં કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ કુતો લભ્યતે । પૂર્વાપરકાલયોર્ એકસ્વભાવત્વાદ્ ભાવસ્ય । સર્વદા જનનાજનનયોર્ અન્યતરનિયમપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વારત્વાત્ । તસ્માત્ સામગ્રી જનિકા નૈકં જનકમ્ ઇતિ સ્થિરવાદિનાં મનોરાજ્યસ્યાપ્ય્ અવિષયઃ ।

કિં કુર્મો દૃશ્યતે તાવદ્ એવમ્ ઇતિ ચેત્ । દૃશ્યતાં કિં તુ પૂર્વસ્થિતાદ્ એવ પશ્ચાત્ સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટાદ્ ભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિર્ અન્યસ્માદ્ એવ વિશિષ્ટસામગ્રીસમુત્પન્નાત્ ક્ષણાદ્ ઇતિ વિવાદપદમ્ એતત્ । તત્ર પ્રાગ્ અપિ સમ્ભવે સર્વદૈવ કાર્યોત્પત્તિર્ ન વા કદા ચિદ્ અપીતિ વિરોધમ્ અસમાધાય તદ્ એવ કાર્યોત્પત્તિર્ ઇતિ સાધ્યાનુવાદમાત્રપ્રવૃત્તઃ કૃપામ્ અર્હતિ ।