ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 82

અવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારપૂર્વકત્વસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવાદ્ આશ્રયાસિદ્ધિદૂષણસ્યાનુપન્યાસપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ । યેનૈવ હિ વચનેનાવસ્તુનો ધર્મિત્વં પ્રતિષિધ્યતે । તેનૈવાવસ્તુનો ધર્મિત્વાભાવેન ધર્મેણ ધર્મિત્વમ્ અભ્યુપગતમ્ । પરં તુ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ વ્યક્તમ્ ઇદમ્ ઈશ્વરચેષ્ટિતમ્ । તથા હ્ય્ અવસ્તુનો ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ વચનેન ધર્મિત્વાભાવઃ કિમ્ અવસ્તુનિ વિધીયત, અન્યત્ર વા, ન વા ક્વ ચિદ્ અપીતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।

પ્રથમપક્ષે ઽવસ્તુનો ન ધર્મિત્વનિષેધઃ । ધર્મિત્વાભાવસ્ય ધર્મસ્ય તત્રૈવ વિધાનાત્ ।

દ્વિતીયે ઽવસ્તુનિ કિમાયાતમ્ । અન્યત્ર ધર્મિત્વાભાવવિધાનાત્ ।

તૃતીયસ્ તુ પક્ષો વ્યર્થ એવ નિરાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ કથમ્ અવસ્તુનો ધર્મિત્વનિષેધઃ । તસ્માદ્ યથા પ્રમાણોપન્યાસઃ પ્રમેયત્વસ્વીકાર પૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ, વાચકશબ્દોપન્યાસો વા વાચ્યસ્વીકારપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તસ્ તથા ઽવસ્તુનો ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ વચનોપન્યાસો ઽવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ । અન્યથા તદ્વચનોપન્યાસસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ।

તદ્ યદિ વચનોપન્યાસો વ્યાપ્યધર્મસ્ તદા ઽવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારો ઽપિ વ્યાપકધર્મો દુર્વારઃ । અથ ન વ્યાપકધર્મઃ, તદા વ્યાપ્યસ્યાપિ વચનોપન્યાસસ્યાસમ્ભવ ઇતિ મૂકતૈવાત્ર બલાદ્ આયાતેતિ કથં ન સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ।

યદ્ આહાચાર્યઃ । ન હ્ય્ અબ્રુવન્ પરં બોધયિતુમ્ ઈશઃ । [અ]બ્રુવન્ વા દોષમ્ ઇમં પરિહર્તુમ્ ઇતિ મહતિ સંકટે પ્રવેશઃ ।

અવસ્તુપ્રસ્તાવે સહૃદયાનાં મૂકતૈવ યુજ્યતે ઇતિ ચેત્ । અહો મહદ્ વૈદગ્ધ્યમ્ । અવસ્તુપ્રસ્તાવે સ્વયમ્ એવ યથાશક્તિ વલ્ગિત્વા ભગ્નો મૂકતૈવ ન્યાયપ્રાપ્તેતિ પરિભાયયા નિઃસર્તુમ્ ઇચ્છતિ । ન ચાવસ્તુપ્રસ્તાવો રાજદણ્ડેન વિના ચરણમર્દનાદિનાનિષ્ટિમાત્રેણ વા પ્રતિષેધું શક્ષતે । તતશ્ ચાત્રાપિ ક્રમાક્રમભાવસ્ય સાધનત્વે સત્ત્વાભાવસ્ય ચ સાધ્યત્વે સન્દિગ્ધવસ્તુભાવસ્યાવસ્ત્વાત્મનો વા ક્ષણિકસ્ય ધર્મિત્વં કેન પ્રતિષિધ્યતે ।

ત્રિવિધો હિ ધર્મો દૃષ્ટઃ । કશ્ ચિત્ વસ્તુનિયતો નીલાદિઃ । કશ્ ચિદ્ અવસ્તુનિયતો યથા સર્વોપાખ્યાવિરહઃ । કશ્ ચિદ્ ઉભયસાધારણો યથા ઽનુપલબ્ધિમાત્રમ્ । તત્ર વસ્તુધર્મેણાવસ્તુનો ધર્મિત્વનિષેધ ઇતિ યુક્તમ્ । ન ત્વ્ અવસ્તુધર્મેણ । વસ્ત્વવસ્તુધર્મેણ વા । સ્વવચનસ્યાનુપન્યાસપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ અક્ષણિકસ્યાભાવે સન્દેહે ઽપિ વા ઽવસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વમ્ અવ્યાહતમ્ ઇતિ નાયમ્ આશ્રયાસિદ્ધો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।

અક્ષણિકાપ્રતીતાવાશ્રયસિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ યુક્તમ્ ઉક્તામ્ । તદપ્રતીતૌ તદ્વ્યવહારાયોગાત્ । કેવલમ્ અસૌ વ્યવહારાઙ્ગભૂતા પ્રતીતિર્ વસ્ત્વવસ્તુનોર્ એકરૂપા ન ભવતિ । સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વસ્તુસામર્થ્યભાવિની હિ વસ્તુપ્રતીતિઃ । યથા પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિ ચ વિકલ્પઃ । અવસ્તુનસ્ તુ સામર્થ્યાભાવાદ્ વિકલ્પમાત્રમ્ એવ પ્રતીતિઃ । વસ્તુનો હિ વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિર્ યથા સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષમ્, પરમ્પરયા તત્પૃષ્ઠભાવી વિકલ્પો ઽનુમાનં ચ । અવસ્તુનો ન વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિસ્ તત્કારકત્વેનાવસ્તુત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ વિકલ્પમાત્રમ્ એવાવસ્તુનઃ પ્રતીતિઃ ।