Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Chapter 80

vācaspatir api paṭhati / nanv ayam akṣaṇikaḥ svarūpeṇa kāryaṃ janayati / tac cāsya svarūpaṃ tṛtīyādiṣiva kṣaṇeṣu dvitīye 'pi kṣaṇe sad iti tadāpi janayet / akurvan vā tṛtīyādiṣv api na kurvīta / tasya tādāvasthyāt / atādavasthye vā tad evāsya kṣaṇikatvam /

atrocyate / satyaṃ svarūpeṇa kāryaṃ janayati na tu tenaiva / sahakārisahitād eva tataḥ kāryotpattidarśanāt / tasmād vyāptivatkāryakāraṇabhāvo 'py ekatrānyayogavyavacchedena / anyatrāyogavyavacchedenanāvaboddhavyaḥ / tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ sampratipatter iti na kramikāryakāritvapakṣoktadoṣāvasaraḥ /

nāpy akṣaṇike yaugapadyapakṣoktadoṣāvakāśaḥ / ye hi kāryam utpāditavanto dravyaviśeṣās teṣāṃ vyāpārasya niyatakāryotpādanasamarthasya niṣpādite kārye 'nuvartamāneṣv api teṣu dravyeṣu nivṛttārthād ūnā sāmagrī jāyate / tat kathaṃ niṣpāditaṃ niṣpādayiṣyati / na hi daṇḍādayaḥ svabhāvenaiva kartāro yenāmi niṣpatter ārabhya kāryaṃ vidadhyuḥ / kiṃ tarhi vyāpārāveśinaḥ / na ceyatā svarūpeṇa na kartāraḥ / svarūpakārakatvanirvāhaparatayā vyāpārasamāveśād iti /

kiṃ ca kramākramābhāvaś ca bhaviṣyati / na ca sattvābhāva iti sandigdhavyatireko 'py ayaṃ vyāpakānupalambhaḥ / na hi kramākramābhyām anyasya prakārasyābhāvaḥ siddhaḥ / viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt /

kiṃ ca prakārāntarasya dṛśyatve nātyantaniṣedhaḥ / adṛśyatve tu nāsattāniścayo viprakarṣiṇām iti na kramākramābhyām arthakriyāsāmarthyasya vyāptisiddhiḥ / ataḥ sandigdhavyatireko 'pi vyāpakānupalambhaḥ /

kiṃ ca dṛśyādṛśyasahakāripratyayasākalyavataḥ kramayaugapadyasyātyantaparokṣatvāt tena vyāptaṃ sattvam api parokṣam eveti na tāvat pratibandhaḥ pratyakṣataḥ sidhyati / nāpy anumānataḥ / tatpratibaddhaliṅgābhāvād iti /

api ca kramākramābhyām arthakriyākāritvaṃ vyāptam ity atisubhāṣitam / yadi krameṇa vyāptaṃ katham akrameṇa, athākrameṇa na tarhi krameṇa / kramākramābhyāṃ vyāptim iti tu bruvatā vyāpter evābhāvaḥ pradarśito bhavati / na hi bhavaty agnir dhūmabhāvābhāvābhyāṃ vyāpta iti / ato vyāpter anaikāntikatvam /

api ca kim idaṃ bādhakam akṣaṇikānām asattāṃ sādhayati / utasvid akṣaṇikāt sattvasya vyatirekam / atha sattvakṣaṇikatvayoḥ pratibandham /

na pūrvo vikalpaḥ / uktakrameṇa hetor āśrayāsiddhatvāt /

na ca dvitīyaḥ / yato vyāpakanivṛttisahitā vyāpyanivṛttir vyatirekaśabdasyārthaḥ / sā ca yadi pratyakṣeṇa pratīyate tadā taddhetuḥ syād iti sattvam anaikāntikam / vyāpakānupalambhaḥ svarūpāsiddhiḥ / atha sā vikalpyate tadā pūrvoktakrameṇa pañcadhā vikalpya vikalpo dūṣaṇīyaḥ /