Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Chapter 79

prathamapakṣadvaye sākṣātpāramparyeṇa vā svapratītilakṣaṇārthakāritve maulaḥ sādhāraṇo hetuḥ vyāpakānupalambhaś ca svarūpāsiddhaḥ syāt / arthakriyākāritve kramākramayor anyatarasyāvaśyambhāvāt /

antimapakṣe tu na kaścid dhetur anāśrayaḥ syāt / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvāt /

api ca, tat kalpanājñānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvi vā syāt, liṅgajanma vā, saṃskārajaṃ vā, sandigdhavastukaṃ vā, avastukaṃ vā /

tatrādyapakṣadvaye 'kṣaṇikasya sattaivāvyāhatā / kathaṃ bādhakāvatāraḥ /

tṛītye tu na sarvadā 'kṣaṇikasattāniṣedhaḥ / tadarpitasaṃskārābhāve tat smaraṇāyogāt /

caturthe tu sandigdhāśrayatvaṃ hetudoṣaḥ /

pañcame ca tadviṣayasyābhāvo na tāvad pratyakṣataḥ sidhyati / akṣaṇikātmanaḥ sarvadaiva tvanmate 'pratyakṣatvāt na cānumānatas tadabhāvas tatpratibaddhaliṅgān upalam bhādityāśrayāsiddhis tāvad uddhatā / evaṃ dṛṣṭānto 'pi pratihantavyaḥ /

svarūpāsiddho 'py ayaṃ hetūḥ / sthirasyāpi kramākramisahakāryapekṣayā kramākramābhyām arthakriyopapatteḥ / nāpi kramayaugapadyapakṣoktadoṣaprasaṅgaḥ / tathā hi kramisahakāryapekṣayā kramikāryakāritvan tāvad aviruddham /

tathā ca śaṃkarasya saṃkṣipto 'yam abhiprāyaḥ / sahakārisākalyaṃ hi sāmarthyam / tadvaikalyaṃ cāsāmarthyam / na ca tayor āvirbhāvatirobhāvābhyān tadvataḥ kā cit kṣatiḥ / tasya tābhyām anyatvāt / tat kathaṃ sahakāriṇo 'napekṣa kāryakaraṇaprasaṅga iti /

trilocanasyāpy ayaṃ saṃkṣiptārthaḥ / kāryam eva hi sahakāriṇam apekṣate / na ca kāryotpattihetuḥ / yasmād dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijam āgantukaṃ ca sahakāryantaram, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavat sahakārinānātvād api kramavat kāryanānātvopapatter aśakyaṃ bhāvānām pratikṣaṇam anyonyatvam upapādayitum iti /

nyāyabhūṣaṇo 'pi lapati / prathamakāryotpādanakāle hi uttarakāryotpādanasvabhāvaḥ / ataḥ prathamakāla evāśeṣāṇi kāryāṇi kuryād iti cet /

tad idaṃ mātā me vandhyety ādivat svavacanavirodhād ayuktam / yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa katham ādau tat kāryaṃ kuryāt / na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāvaḥ / na hi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikam api karotīti /