ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 80

વાચસ્પતિર્ અપિ પઠતિ । નન્વ્ અયમ્ અક્ષણિકઃ સ્વરૂપેણ કાર્યં જનયતિ । તચ્ ચાસ્ય સ્વરૂપં તૃતીયાદિષિવ ક્ષણેષુ દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે સદ્ ઇતિ તદાપિ જનયેત્ । અકુર્વન્ વા તૃતીયાદિષ્વ્ અપિ ન કુર્વીત । તસ્ય તાદાવસ્થ્યાત્ । અતાદવસ્થ્યે વા તદ્ એવાસ્ય ક્ષણિકત્વમ્ ।

અત્રોચ્યતે । સત્યં સ્વરૂપેણ કાર્યં જનયતિ ન તુ તેનૈવ । સહકારિસહિતાદ્ એવ તતઃ કાર્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । તસ્માદ્ વ્યાપ્તિવત્કાર્યકારણભાવો ઽપ્ય્ એકત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન । અન્યત્રાયોગવ્યવચ્છેદેનનાવબોદ્ધવ્યઃ । તથૈવ લૌકિકપરીક્ષકાણાં સમ્પ્રતિપત્તેર્ ઇતિ ન ક્રમિકાર્યકારિત્વપક્ષોક્તદોષાવસરઃ ।

નાપ્ય્ અક્ષણિકે યૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષાવકાશઃ । યે હિ કાર્યમ્ ઉત્પાદિતવન્તો દ્રવ્યવિશેષાસ્ તેષાં વ્યાપારસ્ય નિયતકાર્યોત્પાદનસમર્થસ્ય નિષ્પાદિતે કાર્યે ઽનુવર્તમાનેષ્વ્ અપિ તેષુ દ્રવ્યેષુ નિવૃત્તાર્થાદ્ ઊના સામગ્રી જાયતે । તત્ કથં નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયિષ્યતિ । ન હિ દણ્ડાદયઃ સ્વભાવેનૈવ કર્તારો યેનામિ નિષ્પત્તેર્ આરભ્ય કાર્યં વિદધ્યુઃ । કિં તર્હિ વ્યાપારાવેશિનઃ । ન ચેયતા સ્વરૂપેણ ન કર્તારઃ । સ્વરૂપકારકત્વનિર્વાહપરતયા વ્યાપારસમાવેશાદ્ ઇતિ ।

કિં ચ ક્રમાક્રમાભાવશ્ ચ ભવિષ્યતિ । ન ચ સત્ત્વાભાવ ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽપ્ય્ અયં વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । ન હિ ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અન્યસ્ય પ્રકારસ્યાભાવઃ સિદ્ધઃ । વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાવિષયત્વાત્ ।

કિં ચ પ્રકારાન્તરસ્ય દૃશ્યત્વે નાત્યન્તનિષેધઃ । અદૃશ્યત્વે તુ નાસત્તાનિશ્ચયો વિપ્રકર્ષિણામ્ ઇતિ ન ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । અતઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।

કિં ચ દૃશ્યાદૃશ્યસહકારિપ્રત્યયસાકલ્યવતઃ ક્રમયૌગપદ્યસ્યાત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ તેન વ્યાપ્તં સત્ત્વમ્ અપિ પરોક્ષમ્ એવેતિ ન તાવત્ પ્રતિબન્ધઃ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ । નાપ્ય્ અનુમાનતઃ । તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાભાવાદ્ ઇતિ ।

અપિ ચ ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અર્થક્રિયાકારિત્વં વ્યાપ્તમ્ ઇત્ય્ અતિસુભાષિતમ્ । યદિ ક્રમેણ વ્યાપ્તં કથમ્ અક્રમેણ, અથાક્રમેણ ન તર્હિ ક્રમેણ । ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તિમ્ ઇતિ તુ બ્રુવતા વ્યાપ્તેર્ એવાભાવઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ । ન હિ ભવત્ય્ અગ્નિર્ ધૂમભાવાભાવાભ્યાં વ્યાપ્ત ઇતિ । અતો વ્યાપ્તેર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ।

અપિ ચ કિમ્ ઇદં બાધકમ્ અક્ષણિકાનામ્ અસત્તાં સાધયતિ । ઉતસ્વિદ્ અક્ષણિકાત્ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકમ્ । અથ સત્ત્વક્ષણિકત્વયોઃ પ્રતિબન્ધમ્ ।

ન પૂર્વો વિકલ્પઃ । ઉક્તક્રમેણ હેતોર્ આશ્રયાસિદ્ધત્વાત્ ।

ન ચ દ્વિતીયઃ । યતો વ્યાપકનિવૃત્તિસહિતા વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્ વ્યતિરેકશબ્દસ્યાર્થઃ । સા ચ યદિ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે તદા તદ્ધેતુઃ સ્યાદ્ ઇતિ સત્ત્વમ્ અનૈકાન્તિકમ્ । વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ । અથ સા વિકલ્પ્યતે તદા પૂર્વોક્તક્રમેણ પઞ્ચધા વિકલ્પ્ય વિકલ્પો દૂષણીયઃ ।