Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kiratarjuniya · Chapter 16

16.1

tataḥ kirātādhipater alaghvīm ājikriyāṃ vīkṣya vivṛddhamanyuḥ
sa tarkayāmāsa viviktatarkaś ciraṃ vicinvann iti kāraṇāni //

16.2

madasrutiśyāmitagaṇḍalekhāḥ krāmanti vikrāntanarādhirūḍhāḥ
sahiṣṇavo neha yudhām abhijñā nāgā nagocchrāyam ivākṣipantaḥ //

16.3

vicitrayā citrayateva bhinnāṃ rucaṃ raveḥ ketanaratnabhāsā
mahārathaughena na saṃniruddhāḥ payodamandradhvaninā dharitrī //

16.4

samullasatprāsamahormimālaṃ parisphuraccāmaraphenapaṅkti
vibhinnamaryādam ihātanoti nāśvīyam āśā jaladher ivāmbhaḥ //

16.5

hatāhatety uddhatabhīṣmaghoṣaiḥ samujjhitā yoddhṛbhir abhyamitram
na hetayaḥ prāptataḍittviṣaḥ khe vivasvadaṃśujvalitāḥ patanti //

16.6

abhyāyataḥ saṃtatadhūmadhūmraṃ vyāpi prabhājālam ivāntakasya
rajaḥ pratūrṇāśvarathāṅganunnaṃ tanoti na vyomani mātariśvā //

16.7

bhūreṇunā rāsabhadhūsareṇa tirohite vartmani locanānām
nāsty atra tejasvibhir utsukānām ahni pradoṣaḥ surasundarīṇām //

16.8

rathāṅgasaṃkrīḍitam aśvaheṣā bṛhanti mattadvipabṛṃhitāni
saṃgharṣayogād iva mūrchitāni hrādaṃ nigṛhṇanti na dundubhīnām //

16.9

asmin yaśaḥpauruṣalolupānām arātibhiḥ pratyurasaṃ kṣatānām
mūrchāntarāyaṃ muhur ucchinatti nāsāraśītaṃ kariśīkarāmbhaḥ //

16.10

asṛṅnadīnām upacīyamānair vidārayadbhiḥ padavīṃ dhvajinyāḥ
ucchrāyam āyānti na śoṇitaughaiḥ paṅkair ivāśyānaghanais taṭāni //

16.11

parikṣate vakṣasi dantidantaiḥ priyāṅkaśītā nabhasaḥ patantī
neha pramohaṃ priyasāhasānāṃ mandāramālā viralīkaroti //

16.12

niṣādisaṃnāhamaṇiprabhaughe parīyamāṇe kariśīkareṇa
arkatviṣonmīlitam abhyudeti na khaṇḍam ākhaṇḍalakārmukasya //

16.13

mahībhṛtā pakṣavateva bhinnā vigāhya madhyaṃ paravāraṇena
nāvartamānā ninadanti bhīmam apāṃ nidher āpa iva dhvajinyaḥ //

16.14

mahārathānāṃ pratidantyanīkam adhisyadasyandanam utthitānām
āmūlalūnair atimanyuneva mātaṅgahastair vriyate na panthāḥ //

16.15

dhṛtotpalāpīḍa iva priyāyāḥ śiroruhāṇāṃ śithilaḥ kalāpaḥ
na barhabhāraḥ patitasya śaṅkor niṣādivakṣaḥsthalam ātanoti //

16.16

ujjhatsu saṃhāra ivāstasaṃkhyam ahnāya tejasviṣu jīvitāni
lokatrayāsvādanalolajihvaṃ na vyādadāty ānanam atra mṛtyuḥ //

16.17

iyaṃ ca durvāramahārathānām ākṣipya vīryaṃ mahatāṃ balānām
śaktir mamāvasyati hīnayuddhe saurīva tārādhipadhāmni dīptiḥ //

16.18

māyā svid eṣā mativibhramo vā dhvastaṃ nu me vīryam utāham anyaḥ
gāṇḍīvamuktā hi yathā purā me parākramante na śarāḥ kirāte //

16.19

puṃsaḥ padaṃ madhyamam uttamasya dvidheva kurvan dhanuṣaḥ praṇādaiḥ
nūnaṃ tathā naiṣā yathāsya veṣaḥ pracchannam apy ūhayate hi ceṣṭā //

16.20

dhanuḥ prabandhadhvanitaṃ ruṣeva sakṛd vikṛṣṭā vitateva maurvī
saṃdhānam utkarṣam iva vyudasya muṣṭer asambheda ivāpavarge //

16.21

aṃsāv avaṣṭabdhanatau samādhiḥ śirodharāyā rahitaprayāsaḥ
dhṛtā vikārāṃs tyajatā mukhena prasādalakṣmīḥ śaśalāñchanasya //

16.22

prahīyate kāryavaśāgateṣu sthāneṣu viṣṭabdhatayā na dehaḥ
sthitaprayāteṣu sasauṣṭhavaś ca lakṣyeṣu pātaḥ sadṛśaḥ śarāṇām //

16.23

parasya bhūyān vivare 'bhiyogaḥ prasahya saṃrakṣaṇam ātmarandhre
bhīṣme 'py asambhāvyam idaṃ gurau vā na sambhavaty eva vanecareṣu //

16.24

aprākṛtasyāhavadurmadasya nivāryam asyāstrabalena vīryam
alpīyaso 'py āmayatulyavṛtter mahāpakārāya ripor vivṛddhiḥ //

16.25

sa sampradhāryaivam ahāryasāraḥ sāraṃ vineṣyan sagaṇasya śatroḥ
prasvāpanāstraṃ drutam ājahāra dhvāntaṃ ghanānaddha ivārdharātraḥ //

16.26

prasaktadāvānaladhūmadhūmrā nirundhatī dhāma sahasraraśmeḥ
mahāvanānīva mahātamisrā chāyā tatāneśabalāni kālī //

16.27

āsāditā tatprathamaṃ prasahya pragalbhatāyāḥ padavīṃ harantī
sabheva bhīmā vidadhe gaṇānāṃ nidrā nirāsaṃ pratibhāguṇasya //

16.28

gurusthirāṇy uttamavaṃśajatvād vijñātasārāṇy anuśīlanena
kecit samāśritya guṇān vitāni suhṛtkulānīva dhanūṃṣi tasthuḥ //

16.29

kṛtāntadurvṛtta ivāpareṣāṃ puraḥ pratidvandvini pāṇḍavāstre
atarkitaṃ pāṇitalān nipetuḥ kriyāphalānīva tadāyudhāni //

16.30

aṃsasthalaiḥ kecid abhinnadhairyāḥ skandheṣu saṃśleṣavatāṃ tarūṇām
madena mīlannayanāḥ salīlaṃ nāgā iva srastakarā niṣeduḥ //

16.31

tirohitendor atha śambhumūrdhnaḥ praṇamyamānaṃ tapasāṃ nivāsaiḥ
sumeruśṛṅgād iva bimbam ārkaṃ piśaṅgam uccair udiyāya tejaḥ //

16.32

chāyāṃ vinirdhūya tamomayīṃ tāṃ tattvasya saṃvittir ivāpavidyām
yayau vikāsaṃ dyutir indumauler ālokam abhyādiśatī gaṇebhyaḥ //

16.33

tviṣāṃ tatiḥ pāṭalitāmbuvāhā sā sarvataḥ pūrvasarīva saṃdhyā
nināya teṣāṃ drutam ullasantī vinidratāṃ locanapaṅkajāni //

16.34

pṛthagvidhāny astravirāmabuddhāḥ śastrāṇi bhūyaḥ pratipedire te
muktā vitānena balāhakānāṃ jyotīṃṣi ramyā iva digvibhāgāḥ //

16.35

dyaur unnanāmeva diśaḥ praseduḥ sphuṭaṃ visasre savitur mayūkhaiḥ
kṣayaṃ gatāyām iva yāmavatyāṃ punaḥ samīyāya dinaṃ dinaśrīḥ //

16.36

mahāstradurge śithilaprayatnaṃ digvāraṇeneva pareṇa rugṇe
bhujaṅgapāśān bhujavīryaśālī prabandhanāya prajighāya jiṣṇuḥ //

16.37

jihvāśatāny ullasayanty ajasraṃ lasattaḍillolaviṣānalāni
trāsān nirastāṃ bhujagendrasenā nabhaścarais tatpadavīṃ vivavre //

16.38

diṅnāgahastākṛtim udvahadbhir bhogaiḥ praśastāsitaratnanīlaiḥ
rarāja sarpāvalir ullasantī taraṅgamāleva nabhorṇavasya //

16.39

niḥśvāsadhūmaiḥ sthagitāṃśujālaṃ phaṇāvatām utphaṇamaṇḍalānām
gacchann ivāstaṃ vapur abhyuvāha vilocanānāṃ sukham uṣṇaraśmiḥ //

16.40

prataptacāmīkarabhāsureṇa diśaḥ prakāśena piśaṅgayantyaḥ
niścakramuḥ prāṇaharekṣaṇānāṃ jvālā maholkā iva locanebhyaḥ //

16.41

ākṣiptasampātam apetaśobham udvahni dhūmākkuladigvibhāgam
vṛtaṃ nabho bhogikulair avasthāṃ paroparuddhasya purasya bheje //

16.42

tam āśu cakṣuḥśravasāṃ samūhaṃ mantreṇa tārkṣyodayakāraṇena
netā nayeneva paropajāpaṃ nivārayāmāsa patiḥ paśūnām //

16.43

pratighnatībhiḥ kṛtamīlitāni dyulokabhājām api locanāni
garutmatā saṃhatibhir vihāyaḥ kṣaṇaprakāśābhir ivāvatene //

16.44

tataḥ suparṇavrajapakṣajanmā nānāgatir maṇḍalayañ javena
jarattṛṇānīva viyan nināya vanaspatīnāṃ gahanāni vāyuḥ //

16.45

manaḥśilābhaṅganibhena paścān nirudhyamānaṃ nikareṇa bhāsām
vyūḍhair urobhiś ca vinudyamānaṃ nabhaḥ sasarpeva puraḥ khagānām //

16.46

darīmukhair āsavarāgatāmraṃ vikāsi rukmacchadadhāma pītvā
javānilāghūrṇitasānujālo himācalaḥ kṣība ivācakampe //

16.47

pravṛttanaktaṃdivasaṃdhidīptair nabhastalaṃ gāṃ ca piśaṅgayaṣṭiḥ
antarhitārkaiḥ paritaḥ patadbhiś chāyāḥ samācikṣipire vanānām //

16.48

sa bhogasaṃghaḥ śamam ugradhāmnāṃ sainyena ninye vinatāsutānām
mahādhvare vidhyapacāradoṣaḥ karmāntareṇeva mahodayena //

16.49

sāphalyam astre ripupauruṣasya kṛtvā gate bhāgya iavāpavargam
anindhanasya prasabhaṃ samanyuḥ samādade 'straṃ jvalanasya jiṣṇuḥ //

16.50

ūrdhvaṃ tiraścīnam adhaś ca kīrṇair jvālāsaṭair laṅghitameghapaṅktiḥ
āyastasiṃhākṛtir utpapāta prāṇyantam icchann iva jātavedāḥ //

16.51

bhittveva bhābhiḥ savitur mayūkhāñ jajvāla viṣvag visṛtasphuliṅgaḥ
vidīryamāṇāśmaninādadhīraṃ dhvaniṃ vitanvann akṛśaḥ kṛśānuḥ //

16.52

cayān ivādrīn iva tuṅgaśṛṅgān kvacit purāṇīva hiraṇmayāni
mahāvanānīva ca kiṃśukānām attāna vahniḥ pavanānuvṛttyā //

16.53

muhuś calatpallavalohinībhir uccaiḥ śikhābhiḥ śikhino 'valīḍhāḥ
taleṣu muktāviśadā babhūvuḥ sāndrāñjjanaśyāmarucaḥ payodāḥ //

16.54

lilikṣatīva kṣayakālaraudre lokaṃ vilolārciṣi rohitāśve
pinākinā hūtamahāmbuvāham astraṃ punaḥ pāśabhṛtaḥ praṇinye //

16.55

tato dharitrīdharatulyarodhasas taḍillatāliṅgitanīlamūrtayaḥ
adhomukhākāśasarinnipātinīr apaḥ prasaktaṃ mumucuḥ payomucaḥ //

16.56

parāhatadhvastaśikhe śikhāvato vapuṣy adhikṣiptasamiddhatejasi
kṛtāspadās tapta ivāyasi dhvaniṃ payonipātāḥ prathame vitenire //

16.57

mahānale bhinnasitābhrapātibhiḥ sametya sadyaḥ kathanena phenatām
vrajadbhir ārdrendhanavat parikṣayaṃ jalair vitene divi dhūmasaṃtatiḥ //

16.58

svaketubhiḥ pāṇḍuranīlapāṭalaiḥ samāgatāḥ śakradhanuḥprabhābhidaḥ
asaṃsthitām ādadhire vibhāvasor vicitracīnāṃśukacārutāṃ tviṣaḥ //

16.59

jalaughasaṃmūrchanamūrchitasvanaḥ prasaktavidyullasitaidhitadyutiḥ
praśāntim eṣyan dhṛtadhūmamaṇḍalo babhūva bhūyān iva tatra pāvakaḥ //

16.60

pravṛddhasindhūrmicayasthavīyasāṃ cayair vibhinnāḥ payasāṃ prapedire
upāttasaṃdhyārucibhiḥ sarūpatāṃ payodavicchedalavaiḥ kṛśānavaḥ //

16.61

upaity anantadyutir apy asaṃśayaṃ vibhinnamūlo 'nudayāya saṃkṣayam
tathā hi toyaughavibhinnasaṃhatiḥ sa havyavāhaḥ prayayau parābhavam //

16.62

atha vihitavidheyair āśu muktā vitānair asitanaganitambaśyāmabhāsāṃ ghanānām
vikasadamaladhāmnāṃ prāpa nīlotpalānāṃ śriyam adhikaviśuddhāṃ vahnidāhād iva dyauḥ //

16.63

iti vividham udāse savyasācī yad astraṃ bahusamaranayajñaḥ sādayiṣyann arātim
vidhir iva viparītaḥ pauruṣaṃ nyāyavṛtteḥ sapadi tad upaninye riktatāṃ nīlakaṇṭhaḥ //

16.64

vītaprabhāvatanur apy atanuprabhāvaḥ pratyācakāṅkṣa jayinīṃ bhujavīryalakṣmīm
astreṣu bhūtapatināpahṛteṣu jiṣṇur varṣiṣyatā dinakṛteva jaleṣu lokaḥ //

Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc