Kiratarjuniya · Chapter 16
tataḥ kirātādhipater alaghvīm ājikriyāṃ vīkṣya vivṛddhamanyuḥ
sa tarkayāmāsa viviktatarkaś ciraṃ vicinvann iti kāraṇāni //
madasrutiśyāmitagaṇḍalekhāḥ krāmanti vikrāntanarādhirūḍhāḥ
sahiṣṇavo neha yudhām abhijñā nāgā nagocchrāyam ivākṣipantaḥ //
vicitrayā citrayateva bhinnāṃ rucaṃ raveḥ ketanaratnabhāsā
mahārathaughena na saṃniruddhāḥ payodamandradhvaninā dharitrī //
samullasatprāsamahormimālaṃ parisphuraccāmaraphenapaṅkti
vibhinnamaryādam ihātanoti nāśvīyam āśā jaladher ivāmbhaḥ //
hatāhatety uddhatabhīṣmaghoṣaiḥ samujjhitā yoddhṛbhir abhyamitram
na hetayaḥ prāptataḍittviṣaḥ khe vivasvadaṃśujvalitāḥ patanti //
abhyāyataḥ saṃtatadhūmadhūmraṃ vyāpi prabhājālam ivāntakasya
rajaḥ pratūrṇāśvarathāṅganunnaṃ tanoti na vyomani mātariśvā //
bhūreṇunā rāsabhadhūsareṇa tirohite vartmani locanānām
nāsty atra tejasvibhir utsukānām ahni pradoṣaḥ surasundarīṇām //
rathāṅgasaṃkrīḍitam aśvaheṣā bṛhanti mattadvipabṛṃhitāni
saṃgharṣayogād iva mūrchitāni hrādaṃ nigṛhṇanti na dundubhīnām //
asmin yaśaḥpauruṣalolupānām arātibhiḥ pratyurasaṃ kṣatānām
mūrchāntarāyaṃ muhur ucchinatti nāsāraśītaṃ kariśīkarāmbhaḥ //
asṛṅnadīnām upacīyamānair vidārayadbhiḥ padavīṃ dhvajinyāḥ
ucchrāyam āyānti na śoṇitaughaiḥ paṅkair ivāśyānaghanais taṭāni //
parikṣate vakṣasi dantidantaiḥ priyāṅkaśītā nabhasaḥ patantī
neha pramohaṃ priyasāhasānāṃ mandāramālā viralīkaroti //
niṣādisaṃnāhamaṇiprabhaughe parīyamāṇe kariśīkareṇa
arkatviṣonmīlitam abhyudeti na khaṇḍam ākhaṇḍalakārmukasya //
mahībhṛtā pakṣavateva bhinnā vigāhya madhyaṃ paravāraṇena
nāvartamānā ninadanti bhīmam apāṃ nidher āpa iva dhvajinyaḥ //
mahārathānāṃ pratidantyanīkam adhisyadasyandanam utthitānām
āmūlalūnair atimanyuneva mātaṅgahastair vriyate na panthāḥ //
dhṛtotpalāpīḍa iva priyāyāḥ śiroruhāṇāṃ śithilaḥ kalāpaḥ
na barhabhāraḥ patitasya śaṅkor niṣādivakṣaḥsthalam ātanoti //
ujjhatsu saṃhāra ivāstasaṃkhyam ahnāya tejasviṣu jīvitāni
lokatrayāsvādanalolajihvaṃ na vyādadāty ānanam atra mṛtyuḥ //
iyaṃ ca durvāramahārathānām ākṣipya vīryaṃ mahatāṃ balānām
śaktir mamāvasyati hīnayuddhe saurīva tārādhipadhāmni dīptiḥ //
māyā svid eṣā mativibhramo vā dhvastaṃ nu me vīryam utāham anyaḥ
gāṇḍīvamuktā hi yathā purā me parākramante na śarāḥ kirāte //
puṃsaḥ padaṃ madhyamam uttamasya dvidheva kurvan dhanuṣaḥ praṇādaiḥ
nūnaṃ tathā naiṣā yathāsya veṣaḥ pracchannam apy ūhayate hi ceṣṭā //
dhanuḥ prabandhadhvanitaṃ ruṣeva sakṛd vikṛṣṭā vitateva maurvī
saṃdhānam utkarṣam iva vyudasya muṣṭer asambheda ivāpavarge //
aṃsāv avaṣṭabdhanatau samādhiḥ śirodharāyā rahitaprayāsaḥ
dhṛtā vikārāṃs tyajatā mukhena prasādalakṣmīḥ śaśalāñchanasya //
prahīyate kāryavaśāgateṣu sthāneṣu viṣṭabdhatayā na dehaḥ
sthitaprayāteṣu sasauṣṭhavaś ca lakṣyeṣu pātaḥ sadṛśaḥ śarāṇām //
parasya bhūyān vivare 'bhiyogaḥ prasahya saṃrakṣaṇam ātmarandhre
bhīṣme 'py asambhāvyam idaṃ gurau vā na sambhavaty eva vanecareṣu //
aprākṛtasyāhavadurmadasya nivāryam asyāstrabalena vīryam
alpīyaso 'py āmayatulyavṛtter mahāpakārāya ripor vivṛddhiḥ //
sa sampradhāryaivam ahāryasāraḥ sāraṃ vineṣyan sagaṇasya śatroḥ
prasvāpanāstraṃ drutam ājahāra dhvāntaṃ ghanānaddha ivārdharātraḥ //
prasaktadāvānaladhūmadhūmrā nirundhatī dhāma sahasraraśmeḥ
mahāvanānīva mahātamisrā chāyā tatāneśabalāni kālī //
āsāditā tatprathamaṃ prasahya pragalbhatāyāḥ padavīṃ harantī
sabheva bhīmā vidadhe gaṇānāṃ nidrā nirāsaṃ pratibhāguṇasya //
gurusthirāṇy uttamavaṃśajatvād vijñātasārāṇy anuśīlanena
kecit samāśritya guṇān vitāni suhṛtkulānīva dhanūṃṣi tasthuḥ //
kṛtāntadurvṛtta ivāpareṣāṃ puraḥ pratidvandvini pāṇḍavāstre
atarkitaṃ pāṇitalān nipetuḥ kriyāphalānīva tadāyudhāni //
aṃsasthalaiḥ kecid abhinnadhairyāḥ skandheṣu saṃśleṣavatāṃ tarūṇām
madena mīlannayanāḥ salīlaṃ nāgā iva srastakarā niṣeduḥ //
tirohitendor atha śambhumūrdhnaḥ praṇamyamānaṃ tapasāṃ nivāsaiḥ
sumeruśṛṅgād iva bimbam ārkaṃ piśaṅgam uccair udiyāya tejaḥ //
chāyāṃ vinirdhūya tamomayīṃ tāṃ tattvasya saṃvittir ivāpavidyām
yayau vikāsaṃ dyutir indumauler ālokam abhyādiśatī gaṇebhyaḥ //
tviṣāṃ tatiḥ pāṭalitāmbuvāhā sā sarvataḥ pūrvasarīva saṃdhyā
nināya teṣāṃ drutam ullasantī vinidratāṃ locanapaṅkajāni //
pṛthagvidhāny astravirāmabuddhāḥ śastrāṇi bhūyaḥ pratipedire te
muktā vitānena balāhakānāṃ jyotīṃṣi ramyā iva digvibhāgāḥ //
dyaur unnanāmeva diśaḥ praseduḥ sphuṭaṃ visasre savitur mayūkhaiḥ
kṣayaṃ gatāyām iva yāmavatyāṃ punaḥ samīyāya dinaṃ dinaśrīḥ //
mahāstradurge śithilaprayatnaṃ digvāraṇeneva pareṇa rugṇe
bhujaṅgapāśān bhujavīryaśālī prabandhanāya prajighāya jiṣṇuḥ //
jihvāśatāny ullasayanty ajasraṃ lasattaḍillolaviṣānalāni
trāsān nirastāṃ bhujagendrasenā nabhaścarais tatpadavīṃ vivavre //
diṅnāgahastākṛtim udvahadbhir bhogaiḥ praśastāsitaratnanīlaiḥ
rarāja sarpāvalir ullasantī taraṅgamāleva nabhorṇavasya //
niḥśvāsadhūmaiḥ sthagitāṃśujālaṃ phaṇāvatām utphaṇamaṇḍalānām
gacchann ivāstaṃ vapur abhyuvāha vilocanānāṃ sukham uṣṇaraśmiḥ //
prataptacāmīkarabhāsureṇa diśaḥ prakāśena piśaṅgayantyaḥ
niścakramuḥ prāṇaharekṣaṇānāṃ jvālā maholkā iva locanebhyaḥ //
ākṣiptasampātam apetaśobham udvahni dhūmākkuladigvibhāgam
vṛtaṃ nabho bhogikulair avasthāṃ paroparuddhasya purasya bheje //
tam āśu cakṣuḥśravasāṃ samūhaṃ mantreṇa tārkṣyodayakāraṇena
netā nayeneva paropajāpaṃ nivārayāmāsa patiḥ paśūnām //
pratighnatībhiḥ kṛtamīlitāni dyulokabhājām api locanāni
garutmatā saṃhatibhir vihāyaḥ kṣaṇaprakāśābhir ivāvatene //
tataḥ suparṇavrajapakṣajanmā nānāgatir maṇḍalayañ javena
jarattṛṇānīva viyan nināya vanaspatīnāṃ gahanāni vāyuḥ //
manaḥśilābhaṅganibhena paścān nirudhyamānaṃ nikareṇa bhāsām
vyūḍhair urobhiś ca vinudyamānaṃ nabhaḥ sasarpeva puraḥ khagānām //
darīmukhair āsavarāgatāmraṃ vikāsi rukmacchadadhāma pītvā
javānilāghūrṇitasānujālo himācalaḥ kṣība ivācakampe //
pravṛttanaktaṃdivasaṃdhidīptair nabhastalaṃ gāṃ ca piśaṅgayaṣṭiḥ
antarhitārkaiḥ paritaḥ patadbhiś chāyāḥ samācikṣipire vanānām //
sa bhogasaṃghaḥ śamam ugradhāmnāṃ sainyena ninye vinatāsutānām
mahādhvare vidhyapacāradoṣaḥ karmāntareṇeva mahodayena //
sāphalyam astre ripupauruṣasya kṛtvā gate bhāgya iavāpavargam
anindhanasya prasabhaṃ samanyuḥ samādade 'straṃ jvalanasya jiṣṇuḥ //
ūrdhvaṃ tiraścīnam adhaś ca kīrṇair jvālāsaṭair laṅghitameghapaṅktiḥ
āyastasiṃhākṛtir utpapāta prāṇyantam icchann iva jātavedāḥ //
bhittveva bhābhiḥ savitur mayūkhāñ jajvāla viṣvag visṛtasphuliṅgaḥ
vidīryamāṇāśmaninādadhīraṃ dhvaniṃ vitanvann akṛśaḥ kṛśānuḥ //
cayān ivādrīn iva tuṅgaśṛṅgān kvacit purāṇīva hiraṇmayāni
mahāvanānīva ca kiṃśukānām attāna vahniḥ pavanānuvṛttyā //
muhuś calatpallavalohinībhir uccaiḥ śikhābhiḥ śikhino 'valīḍhāḥ
taleṣu muktāviśadā babhūvuḥ sāndrāñjjanaśyāmarucaḥ payodāḥ //
lilikṣatīva kṣayakālaraudre lokaṃ vilolārciṣi rohitāśve
pinākinā hūtamahāmbuvāham astraṃ punaḥ pāśabhṛtaḥ praṇinye //
tato dharitrīdharatulyarodhasas taḍillatāliṅgitanīlamūrtayaḥ
adhomukhākāśasarinnipātinīr apaḥ prasaktaṃ mumucuḥ payomucaḥ //
parāhatadhvastaśikhe śikhāvato vapuṣy adhikṣiptasamiddhatejasi
kṛtāspadās tapta ivāyasi dhvaniṃ payonipātāḥ prathame vitenire //
mahānale bhinnasitābhrapātibhiḥ sametya sadyaḥ kathanena phenatām
vrajadbhir ārdrendhanavat parikṣayaṃ jalair vitene divi dhūmasaṃtatiḥ //
svaketubhiḥ pāṇḍuranīlapāṭalaiḥ samāgatāḥ śakradhanuḥprabhābhidaḥ
asaṃsthitām ādadhire vibhāvasor vicitracīnāṃśukacārutāṃ tviṣaḥ //
jalaughasaṃmūrchanamūrchitasvanaḥ prasaktavidyullasitaidhitadyutiḥ
praśāntim eṣyan dhṛtadhūmamaṇḍalo babhūva bhūyān iva tatra pāvakaḥ //
pravṛddhasindhūrmicayasthavīyasāṃ cayair vibhinnāḥ payasāṃ prapedire
upāttasaṃdhyārucibhiḥ sarūpatāṃ payodavicchedalavaiḥ kṛśānavaḥ //
upaity anantadyutir apy asaṃśayaṃ vibhinnamūlo 'nudayāya saṃkṣayam
tathā hi toyaughavibhinnasaṃhatiḥ sa havyavāhaḥ prayayau parābhavam //
atha vihitavidheyair āśu muktā vitānair asitanaganitambaśyāmabhāsāṃ ghanānām
vikasadamaladhāmnāṃ prāpa nīlotpalānāṃ śriyam adhikaviśuddhāṃ vahnidāhād iva dyauḥ //
iti vividham udāse savyasācī yad astraṃ bahusamaranayajñaḥ sādayiṣyann arātim
vidhir iva viparītaḥ pauruṣaṃ nyāyavṛtteḥ sapadi tad upaninye riktatāṃ nīlakaṇṭhaḥ //
vītaprabhāvatanur apy atanuprabhāvaḥ pratyācakāṅkṣa jayinīṃ bhujavīryalakṣmīm
astreṣu bhūtapatināpahṛteṣu jiṣṇur varṣiṣyatā dinakṛteva jaleṣu lokaḥ //
Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0