કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 16

તતઃ કિરાતાધિપતેર્ અલઘ્વીમ્ આજિક્રિયાં વીક્ષ્ય વિવૃદ્ધમન્યુઃ
સ તર્કયામાસ વિવિક્તતર્કશ્ ચિરં વિચિન્વન્ન્ ઇતિ કારણાનિ ॥

મદસ્રુતિશ્યામિતગણ્ડલેખાઃ ક્રામન્તિ વિક્રાન્તનરાધિરૂઢાઃ
સહિષ્ણવો નેહ યુધામ્ અભિજ્ઞા નાગા નગોચ્છ્રાયમ્ ઇવાક્ષિપન્તઃ ॥

વિચિત્રયા ચિત્રયતેવ ભિન્નાં રુચં રવેઃ કેતનરત્નભાસા
મહારથૌઘેન ન સંનિરુદ્ધાઃ પયોદમન્દ્રધ્વનિના ધરિત્રી ॥

સમુલ્લસત્પ્રાસમહોર્મિમાલં પરિસ્ફુરચ્ચામરફેનપઙ્ક્તિ
વિભિન્નમર્યાદમ્ ઇહાતનોતિ નાશ્વીયમ્ આશા જલધેર્ ઇવામ્ભઃ ॥

હતાહતેત્ય્ ઉદ્ધતભીષ્મઘોષૈઃ સમુજ્ઝિતા યોદ્ધૃભિર્ અભ્યમિત્રમ્
ન હેતયઃ પ્રાપ્તતડિત્ત્વિષઃ ખે વિવસ્વદંશુજ્વલિતાઃ પતન્તિ ॥

અભ્યાયતઃ સંતતધૂમધૂમ્રં વ્યાપિ પ્રભાજાલમ્ ઇવાન્તકસ્ય
રજઃ પ્રતૂર્ણાશ્વરથાઙ્ગનુન્નં તનોતિ ન વ્યોમનિ માતરિશ્વા ॥

ભૂરેણુના રાસભધૂસરેણ તિરોહિતે વર્ત્મનિ લોચનાનામ્
નાસ્ત્ય્ અત્ર તેજસ્વિભિર્ ઉત્સુકાનામ્ અહ્નિ પ્રદોષઃ સુરસુન્દરીણામ્ ॥

રથાઙ્ગસંક્રીડિતમ્ અશ્વહેષા બૃહન્તિ મત્તદ્વિપબૃંહિતાનિ
સંઘર્ષયોગાદ્ ઇવ મૂર્છિતાનિ હ્રાદં નિગૃહ્ણન્તિ ન દુન્દુભીનામ્ ॥

અસ્મિન્ યશઃપૌરુષલોલુપાનામ્ અરાતિભિઃ પ્રત્યુરસં ક્ષતાનામ્
મૂર્છાન્તરાયં મુહુર્ ઉચ્છિનત્તિ નાસારશીતં કરિશીકરામ્ભઃ ॥

અસૃઙ્નદીનામ્ ઉપચીયમાનૈર્ વિદારયદ્ભિઃ પદવીં ધ્વજિન્યાઃ
ઉચ્છ્રાયમ્ આયાન્તિ ન શોણિતૌઘૈઃ પઙ્કૈર્ ઇવાશ્યાનઘનૈસ્ તટાનિ ॥

પરિક્ષતે વક્ષસિ દન્તિદન્તૈઃ પ્રિયાઙ્કશીતા નભસઃ પતન્તી
નેહ પ્રમોહં પ્રિયસાહસાનાં મન્દારમાલા વિરલીકરોતિ ॥

નિષાદિસંનાહમણિપ્રભૌઘે પરીયમાણે કરિશીકરેણ
અર્કત્વિષોન્મીલિતમ્ અભ્યુદેતિ ન ખણ્ડમ્ આખણ્ડલકાર્મુકસ્ય ॥

મહીભૃતા પક્ષવતેવ ભિન્ના વિગાહ્ય મધ્યં પરવારણેન
નાવર્તમાના નિનદન્તિ ભીમમ્ અપાં નિધેર્ આપ ઇવ ધ્વજિન્યઃ ॥

મહારથાનાં પ્રતિદન્ત્યનીકમ્ અધિસ્યદસ્યન્દનમ્ ઉત્થિતાનામ્
આમૂલલૂનૈર્ અતિમન્યુનેવ માતઙ્ગહસ્તૈર્ વ્રિયતે ન પન્થાઃ ॥

ધૃતોત્પલાપીડ ઇવ પ્રિયાયાઃ શિરોરુહાણાં શિથિલઃ કલાપઃ
ન બર્હભારઃ પતિતસ્ય શઙ્કોર્ નિષાદિવક્ષઃસ્થલમ્ આતનોતિ ॥

ઉજ્ઝત્સુ સંહાર ઇવાસ્તસંખ્યમ્ અહ્નાય તેજસ્વિષુ જીવિતાનિ
લોકત્રયાસ્વાદનલોલજિહ્વં ન વ્યાદદાત્ય્ આનનમ્ અત્ર મૃત્યુઃ ॥

ઇયં ચ દુર્વારમહારથાનામ્ આક્ષિપ્ય વીર્યં મહતાં બલાનામ્
શક્તિર્ મમાવસ્યતિ હીનયુદ્ધે સૌરીવ તારાધિપધામ્નિ દીપ્તિઃ ॥

માયા સ્વિદ્ એષા મતિવિભ્રમો વા ધ્વસ્તં નુ મે વીર્યમ્ ઉતાહમ્ અન્યઃ
ગાણ્ડીવમુક્તા હિ યથા પુરા મે પરાક્રમન્તે ન શરાઃ કિરાતે ॥

પુંસઃ પદં મધ્યમમ્ ઉત્તમસ્ય દ્વિધેવ કુર્વન્ ધનુષઃ પ્રણાદૈઃ
નૂનં તથા નૈષા યથાસ્ય વેષઃ પ્રચ્છન્નમ્ અપ્ય્ ઊહયતે હિ ચેષ્ટા ॥

ધનુઃ પ્રબન્ધધ્વનિતં રુષેવ સકૃદ્ વિકૃષ્ટા વિતતેવ મૌર્વી
સંધાનમ્ ઉત્કર્ષમ્ ઇવ વ્યુદસ્ય મુષ્ટેર્ અસમ્ભેદ ઇવાપવર્ગે ॥

અંસાવ્ અવષ્ટબ્ધનતૌ સમાધિઃ શિરોધરાયા રહિતપ્રયાસઃ
ધૃતા વિકારાંસ્ ત્યજતા મુખેન પ્રસાદલક્ષ્મીઃ શશલાઞ્છનસ્ય ॥

પ્રહીયતે કાર્યવશાગતેષુ સ્થાનેષુ વિષ્ટબ્ધતયા ન દેહઃ
સ્થિતપ્રયાતેષુ સસૌષ્ઠવશ્ ચ લક્ષ્યેષુ પાતઃ સદૃશઃ શરાણામ્ ॥

પરસ્ય ભૂયાન્ વિવરે ઽભિયોગઃ પ્રસહ્ય સંરક્ષણમ્ આત્મરન્ધ્રે
ભીષ્મે ઽપ્ય્ અસમ્ભાવ્યમ્ ઇદં ગુરૌ વા ન સમ્ભવત્ય્ એવ વનેચરેષુ ॥

અપ્રાકૃતસ્યાહવદુર્મદસ્ય નિવાર્યમ્ અસ્યાસ્ત્રબલેન વીર્યમ્
અલ્પીયસો ઽપ્ય્ આમયતુલ્યવૃત્તેર્ મહાપકારાય રિપોર્ વિવૃદ્ધિઃ ॥

સ સમ્પ્રધાર્યૈવમ્ અહાર્યસારઃ સારં વિનેષ્યન્ સગણસ્ય શત્રોઃ
પ્રસ્વાપનાસ્ત્રં દ્રુતમ્ આજહાર ધ્વાન્તં ઘનાનદ્ધ ઇવાર્ધરાત્રઃ ॥

પ્રસક્તદાવાનલધૂમધૂમ્રા નિરુન્ધતી ધામ સહસ્રરશ્મેઃ
મહાવનાનીવ મહાતમિસ્રા છાયા તતાનેશબલાનિ કાલી ॥

આસાદિતા તત્પ્રથમં પ્રસહ્ય પ્રગલ્ભતાયાઃ પદવીં હરન્તી
સભેવ ભીમા વિદધે ગણાનાં નિદ્રા નિરાસં પ્રતિભાગુણસ્ય ॥

ગુરુસ્થિરાણ્ય્ ઉત્તમવંશજત્વાદ્ વિજ્ઞાતસારાણ્ય્ અનુશીલનેન
કેચિત્ સમાશ્રિત્ય ગુણાન્ વિતાનિ સુહૃત્કુલાનીવ ધનૂંષિ તસ્થુઃ ॥

કૃતાન્તદુર્વૃત્ત ઇવાપરેષાં પુરઃ પ્રતિદ્વન્દ્વિનિ પાણ્ડવાસ્ત્રે
અતર્કિતં પાણિતલાન્ નિપેતુઃ ક્રિયાફલાનીવ તદાયુધાનિ ॥

અંસસ્થલૈઃ કેચિદ્ અભિન્નધૈર્યાઃ સ્કન્ધેષુ સંશ્લેષવતાં તરૂણામ્
મદેન મીલન્નયનાઃ સલીલં નાગા ઇવ સ્રસ્તકરા નિષેદુઃ ॥

તિરોહિતેન્દોર્ અથ શમ્ભુમૂર્ધ્નઃ પ્રણમ્યમાનં તપસાં નિવાસૈઃ
સુમેરુશૃઙ્ગાદ્ ઇવ બિમ્બમ્ આર્કં પિશઙ્ગમ્ ઉચ્ચૈર્ ઉદિયાય તેજઃ ॥

છાયાં વિનિર્ધૂય તમોમયીં તાં તત્ત્વસ્ય સંવિત્તિર્ ઇવાપવિદ્યામ્
યયૌ વિકાસં દ્યુતિર્ ઇન્દુમૌલેર્ આલોકમ્ અભ્યાદિશતી ગણેભ્યઃ ॥

ત્વિષાં તતિઃ પાટલિતામ્બુવાહા સા સર્વતઃ પૂર્વસરીવ સંધ્યા
નિનાય તેષાં દ્રુતમ્ ઉલ્લસન્તી વિનિદ્રતાં લોચનપઙ્કજાનિ ॥

પૃથગ્વિધાન્ય્ અસ્ત્રવિરામબુદ્ધાઃ શસ્ત્રાણિ ભૂયઃ પ્રતિપેદિરે તે
મુક્તા વિતાનેન બલાહકાનાં જ્યોતીંષિ રમ્યા ઇવ દિગ્વિભાગાઃ ॥

દ્યૌર્ ઉન્નનામેવ દિશઃ પ્રસેદુઃ સ્ફુટં વિસસ્રે સવિતુર્ મયૂખૈઃ
ક્ષયં ગતાયામ્ ઇવ યામવત્યાં પુનઃ સમીયાય દિનં દિનશ્રીઃ ॥

મહાસ્ત્રદુર્ગે શિથિલપ્રયત્નં દિગ્વારણેનેવ પરેણ રુગ્ણે
ભુજઙ્ગપાશાન્ ભુજવીર્યશાલી પ્રબન્ધનાય પ્રજિઘાય જિષ્ણુઃ ॥

જિહ્વાશતાન્ય્ ઉલ્લસયન્ત્ય્ અજસ્રં લસત્તડિલ્લોલવિષાનલાનિ
ત્રાસાન્ નિરસ્તાં ભુજગેન્દ્રસેના નભશ્ચરૈસ્ તત્પદવીં વિવવ્રે ॥

દિઙ્નાગહસ્તાકૃતિમ્ ઉદ્વહદ્ભિર્ ભોગૈઃ પ્રશસ્તાસિતરત્નનીલૈઃ
રરાજ સર્પાવલિર્ ઉલ્લસન્તી તરઙ્ગમાલેવ નભોર્ણવસ્ય ॥

નિઃશ્વાસધૂમૈઃ સ્થગિતાંશુજાલં ફણાવતામ્ ઉત્ફણમણ્ડલાનામ્
ગચ્છન્ન્ ઇવાસ્તં વપુર્ અભ્યુવાહ વિલોચનાનાં સુખમ્ ઉષ્ણરશ્મિઃ ॥

પ્રતપ્તચામીકરભાસુરેણ દિશઃ પ્રકાશેન પિશઙ્ગયન્ત્યઃ
નિશ્ચક્રમુઃ પ્રાણહરેક્ષણાનાં જ્વાલા મહોલ્કા ઇવ લોચનેભ્યઃ ॥

આક્ષિપ્તસમ્પાતમ્ અપેતશોભમ્ ઉદ્વહ્નિ ધૂમાક્કુલદિગ્વિભાગમ્
વૃતં નભો ભોગિકુલૈર્ અવસ્થાં પરોપરુદ્ધસ્ય પુરસ્ય ભેજે ॥

તમ્ આશુ ચક્ષુઃશ્રવસાં સમૂહં મન્ત્રેણ તાર્ક્ષ્યોદયકારણેન
નેતા નયેનેવ પરોપજાપં નિવારયામાસ પતિઃ પશૂનામ્ ॥

પ્રતિઘ્નતીભિઃ કૃતમીલિતાનિ દ્યુલોકભાજામ્ અપિ લોચનાનિ
ગરુત્મતા સંહતિભિર્ વિહાયઃ ક્ષણપ્રકાશાભિર્ ઇવાવતેને ॥

તતઃ સુપર્ણવ્રજપક્ષજન્મા નાનાગતિર્ મણ્ડલયઞ્ જવેન
જરત્તૃણાનીવ વિયન્ નિનાય વનસ્પતીનાં ગહનાનિ વાયુઃ ॥

મનઃશિલાભઙ્ગનિભેન પશ્ચાન્ નિરુધ્યમાનં નિકરેણ ભાસામ્
વ્યૂઢૈર્ ઉરોભિશ્ ચ વિનુદ્યમાનં નભઃ સસર્પેવ પુરઃ ખગાનામ્ ॥

દરીમુખૈર્ આસવરાગતામ્રં વિકાસિ રુક્મચ્છદધામ પીત્વા
જવાનિલાઘૂર્ણિતસાનુજાલો હિમાચલઃ ક્ષીબ ઇવાચકમ્પે ॥

પ્રવૃત્તનક્તંદિવસંધિદીપ્તૈર્ નભસ્તલં ગાં ચ પિશઙ્ગયષ્ટિઃ
અન્તર્હિતાર્કૈઃ પરિતઃ પતદ્ભિશ્ છાયાઃ સમાચિક્ષિપિરે વનાનામ્ ॥

સ ભોગસંઘઃ શમમ્ ઉગ્રધામ્નાં સૈન્યેન નિન્યે વિનતાસુતાનામ્
મહાધ્વરે વિધ્યપચારદોષઃ કર્માન્તરેણેવ મહોદયેન ॥

સાફલ્યમ્ અસ્ત્રે રિપુપૌરુષસ્ય કૃત્વા ગતે ભાગ્ય ઇઅવાપવર્ગમ્
અનિન્ધનસ્ય પ્રસભં સમન્યુઃ સમાદદે ઽસ્ત્રં જ્વલનસ્ય જિષ્ણુઃ ॥

ઊર્ધ્વં તિરશ્ચીનમ્ અધશ્ ચ કીર્ણૈર્ જ્વાલાસટૈર્ લઙ્ઘિતમેઘપઙ્ક્તિઃ
આયસ્તસિંહાકૃતિર્ ઉત્પપાત પ્રાણ્યન્તમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇવ જાતવેદાઃ ॥

ભિત્ત્વેવ ભાભિઃ સવિતુર્ મયૂખાઞ્ જજ્વાલ વિષ્વગ્ વિસૃતસ્ફુલિઙ્ગઃ
વિદીર્યમાણાશ્મનિનાદધીરં ધ્વનિં વિતન્વન્ન્ અકૃશઃ કૃશાનુઃ ॥

ચયાન્ ઇવાદ્રીન્ ઇવ તુઙ્ગશૃઙ્ગાન્ ક્વચિત્ પુરાણીવ હિરણ્મયાનિ
મહાવનાનીવ ચ કિંશુકાનામ્ અત્તાન વહ્નિઃ પવનાનુવૃત્ત્યા ॥

મુહુશ્ ચલત્પલ્લવલોહિનીભિર્ ઉચ્ચૈઃ શિખાભિઃ શિખિનો ઽવલીઢાઃ
તલેષુ મુક્તાવિશદા બભૂવુઃ સાન્દ્રાઞ્જ્જનશ્યામરુચઃ પયોદાઃ ॥

લિલિક્ષતીવ ક્ષયકાલરૌદ્રે લોકં વિલોલાર્ચિષિ રોહિતાશ્વે
પિનાકિના હૂતમહામ્બુવાહમ્ અસ્ત્રં પુનઃ પાશભૃતઃ પ્રણિન્યે ॥

તતો ધરિત્રીધરતુલ્યરોધસસ્ તડિલ્લતાલિઙ્ગિતનીલમૂર્તયઃ
અધોમુખાકાશસરિન્નિપાતિનીર્ અપઃ પ્રસક્તં મુમુચુઃ પયોમુચઃ ॥

પરાહતધ્વસ્તશિખે શિખાવતો વપુષ્ય્ અધિક્ષિપ્તસમિદ્ધતેજસિ
કૃતાસ્પદાસ્ તપ્ત ઇવાયસિ ધ્વનિં પયોનિપાતાઃ પ્રથમે વિતેનિરે ॥

મહાનલે ભિન્નસિતાભ્રપાતિભિઃ સમેત્ય સદ્યઃ કથનેન ફેનતામ્
વ્રજદ્ભિર્ આર્દ્રેન્ધનવત્ પરિક્ષયં જલૈર્ વિતેને દિવિ ધૂમસંતતિઃ ॥

સ્વકેતુભિઃ પાણ્ડુરનીલપાટલૈઃ સમાગતાઃ શક્રધનુઃપ્રભાભિદઃ
અસંસ્થિતામ્ આદધિરે વિભાવસોર્ વિચિત્રચીનાંશુકચારુતાં ત્વિષઃ ॥

જલૌઘસંમૂર્છનમૂર્છિતસ્વનઃ પ્રસક્તવિદ્યુલ્લસિતૈધિતદ્યુતિઃ
પ્રશાન્તિમ્ એષ્યન્ ધૃતધૂમમણ્ડલો બભૂવ ભૂયાન્ ઇવ તત્ર પાવકઃ ॥

પ્રવૃદ્ધસિન્ધૂર્મિચયસ્થવીયસાં ચયૈર્ વિભિન્નાઃ પયસાં પ્રપેદિરે
ઉપાત્તસંધ્યારુચિભિઃ સરૂપતાં પયોદવિચ્છેદલવૈઃ કૃશાનવઃ ॥

ઉપૈત્ય્ અનન્તદ્યુતિર્ અપ્ય્ અસંશયં વિભિન્નમૂલો ઽનુદયાય સંક્ષયમ્
તથા હિ તોયૌઘવિભિન્નસંહતિઃ સ હવ્યવાહઃ પ્રયયૌ પરાભવમ્ ॥

અથ વિહિતવિધેયૈર્ આશુ મુક્તા વિતાનૈર્ અસિતનગનિતમ્બશ્યામભાસાં ઘનાનામ્
વિકસદમલધામ્નાં પ્રાપ નીલોત્પલાનાં શ્રિયમ્ અધિકવિશુદ્ધાં વહ્નિદાહાદ્ ઇવ દ્યૌઃ ॥

ઇતિ વિવિધમ્ ઉદાસે સવ્યસાચી યદ્ અસ્ત્રં બહુસમરનયજ્ઞઃ સાદયિષ્યન્ન્ અરાતિમ્
વિધિર્ ઇવ વિપરીતઃ પૌરુષં ન્યાયવૃત્તેઃ સપદિ તદ્ ઉપનિન્યે રિક્તતાં નીલકણ્ઠઃ ॥

વીતપ્રભાવતનુર્ અપ્ય્ અતનુપ્રભાવઃ પ્રત્યાચકાઙ્ક્ષ જયિનીં ભુજવીર્યલક્ષ્મીમ્
અસ્ત્રેષુ ભૂતપતિનાપહૃતેષુ જિષ્ણુર્ વર્ષિષ્યતા દિનકૃતેવ જલેષુ લોકઃ ॥