Kiratarjuniya · Chapter 14
tataḥ kirātasya vacobhir uddhataiḥ parāhataḥ śaila ivārṇavāmbubhiḥ
jahau na dhairyaṃ kupito 'pi pāṇḍavaḥ sudurgrahāntaḥkaraṇā hi sādhavaḥ //
saleśam ulliṅgitaśātraveṅgitaḥ kṛtī girāṃ vistaratattvasaṃgrahe
ayaṃ pramāṇīkṛtakālasādhanaḥ praśāntasaṃrambha ivādade vacaḥ //
viviktavarṇābharaṇā sukhaśrutiḥ prasādayantī hṛdayāny api dviṣām
pravartate nākṛtapuṇyakarmaṇāṃ prasannagambhīrapadā sarasvatī //
bhavanti te sabhyatamā vipaścitāṃ manogataṃ vāci niveśayanti ye
nayanti teṣv apy upapannanaipuṇā gambhīram arthaṃ katicit prakāśatām //
stuvanti gurvīm abhidheyasampadaṃ viśuddhimukter apare vipaścitaḥ
iti sthitāyāṃ pratipūruṣaṃ rucau sudurlabhāḥ sarvamanoramā giraḥ //
samasya sampādayatā guṇair imāṃ tvayā samāropitabhāra bhāratīm
pragalbham ātmā dhuri dhurya vāgmināṃ vanacareṇāpi satādhiropitaḥ //
prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam
tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetaran nyāyyam ivāvabhāsate //
virodhi siddher iti kartum udyataḥ sa vāritaḥ kiṃ bhavatā na bhūpatiḥ
hite niyojyaḥ khalu bhūtim icchatā sahārthanāśena nṛpo 'nujīvinā //
dhruvaṃ praṇāśaḥ prahitasya pattriṇaḥ śiloccaye tasya vimārgaṇaṃ nayaḥ
na yuktam atrāryajanātilaṅghanaṃ diśaty apāyaṃ hi satām atikramaḥ //
atītasaṃkhyā vihitā mamāgninā śilāmukhāḥ khāṇḍavam attum icchatā
anādṛtasyāmarasāyakeṣv api sthitā kathaṃ śailajanāśuge dhṛtiḥ //
yadi pramāṇīkṛtam āryaceṣṭitaṃ kim ity adoṣeṇa tiraskṛtā vayam
ayātapūrvā parivādagocaraṃ satāṃ hi vāṇī guṇam eva bhāṣate //
guṇāpavādena tadanyaropaṇād bhṛśādhirūḍhasya samañjasaṃ janam
dvidheva kṛtvā hṛdayaṃ nigūhataḥ sphurad asādhor vivṛṇoti vāgasiḥ //
vanāśrayāḥ kasya mṛgāḥ parigrahāḥ śṛṇāti yas tān prasabhena tasya te
prahīyatām atra nṛpeṇa mānitā na mānitā cāsti bhavanti ca śriyaḥ //
na vartma kasmaicid api pradīyatām iti vrataṃ me vihitaṃ maharṣiṇā
jighāṃsur asmān nihato mayā mṛgo vratābhirakṣā hi satām alaṃkriyā //
mṛgān vinighnan mṛgayuḥ svahetunā kṛtopakāraḥ katham icchatāṃ tapaḥ
kṛpeti ced astu mṛgaḥ kṣataḥ kṣaṇād anena pūrvaṃ na mayeti kā gatiḥ //
anāyudhe sattvajighāṃsite munau kṛpeti vṛttir mahatām akṛtrimā
śarāsanaṃ bibhrati sajyasāyakaṃ kṛtānukampaḥ sa kathaṃ pratīyate //
atho śaras tena madartham ujjhitaḥ phalaṃ ca tasya pratikāyasādhanam
avikṣate tatra mayātmasātkṛte kṛtārthatā nanv adhikā camūpateḥ //
yad āttha kāmaṃ bhavatā sa yācyatām iti kṣamaṃ naitad analpacetasām
kathaṃ prasahyāharaṇaiṣiṇāṃ priyaḥ parāvanatyā malinīkṛtāḥ śriyaḥ //
abhūtam āsajya viruddham īhitaṃ balād alabhyaṃ tava lipsate nṛpaḥ
vijānato 'pi hy anayasya raudratāṃ bhavaty apāye parimohinī matiḥ //
asiḥ śarā varma dhanuś ca noccakair vivicya kiṃ prārthitam īśvareṇa te
athāsti śaktiḥ kṛtam eva yācñayā na dūṣitaḥ śaktimatāṃ svayaṃgrahaḥ //
sakhā sa yuktaḥ kathitaḥ kathaṃ tvayā yadṛcchayāsūyati yas tapasyate
guṇārjanocchrāyaviruddhabuddhayaḥ prakṛtyamitrā hi satām asādhavaḥ //
vayaṃ kva varṇāśramarakṣaṇocitāḥ kva jātihīnā mṛgajīvitacchidaḥ
sahāpakṛṣṭair mahatāṃ na saṃgataṃ bhavanti gomāyusakhā na dantinaḥ //
paro 'vajānāti yad ajñatājaḍas tad unnatānāṃ na vihanti dhīratām
samānavīryānvayapauruṣeṣu yaḥ karoty atikrāntim asau tiraskriyā //
yadā vigṛhṇāti hataṃ tadā yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ
sthitiṃ samīkṣyobhayathā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthagjanam //
mayā mṛgān hantur anena hetunā viruddham ākṣepavacas titikṣitam
śarārtham eṣyaty atha lapsyate gatiṃ śiromaṇiṃ dṛṣṭiviṣāj jighṛkṣataḥ //
itīritākūtam anīlavājinaṃ jayāya dūtaḥ pratitarjya tejasā
yayau samīpaṃ dhvajinīm upeyuṣaḥ prasannarūpasya virūpacakṣuṣaḥ //
tato 'pavādena patākinīpateś cacāla nirhrādavatī mahācamūḥ
yugāntavātābhihateva kurvatī ninādam ambhonidhivīcisaṃhatiḥ //
raṇāya jaitraḥ pradiśann iva tvarāṃ taraṅgitālambitaketusaṃtatiḥ
puro balānāṃ saghanāmbuśīkaraḥ śanaiḥ pratasthe surabhiḥ samīraṇaḥ //
jayāravakṣveḍitanādamūrchitaḥ śarāsanajyātalavāraṇadhvaniḥ
asambhavanbhūdhararājakukṣiṣu prakampayan gām avatastare diśaḥ //
niśātaraudreṣu vikāsatāṃ gataiḥ pradīpayadbhiḥ kakubhām ivāntaram
vanesadāṃ hetiṣu bhinnavigrahair vipusphure raśmimato marīcibhiḥ //
udūḍhavakṣaḥsthagitaikadiṅmukho vikṛṣṭavisphāritacāpamaṇḍalaḥ
vitatya pakṣadvayam āyataṃ babhau vibhur guṇānām uparīva madhyagaḥ //
sugeṣu durgeṣu ca tulyavikramair javād ahaṃpūrvikayā yiyāsubhiḥ
gaṇair avicchedaniruddham ābabhau vanaṃ nirucchvāsam ivākulākulam //
tirohitaśvabhranikuñcarodhasaḥ samaśnuvānāḥ sahasātiriktatām
kirātasainyair apidhāya recitā bhuvaḥ kṣaṇaṃ nimnatayeva bhejire //
pṛthūruparyastabṛhallatātatir javānilāghūrṇitaśālacandanā
gaṇādhipānāṃ paritaḥ prasāriṇī vanāny avāñcīva cakāra saṃhatiḥ //
tataḥ sadarpaṃ pratanuṃ tapasyayā madasrutikṣāmam ivaikavāraṇam
parijvalantaṃ nidhanāya bhūbhṛtāṃ dahantam āśā iva jātavedasam //
anādaropāttadhṛtaikasāyakaṃ jaye 'nukūle suhṛdīva saspṛham
śanair apūrṇapratikārapelave niveśayantaṃ nayane balodadhau //
niṣaṇṇam āpatpratikārakāraṇe śarāsane dhairya ivānapāyini
alaṅghanīyaṃ prakṛtāv api sthitaṃ nivātaniṣkampam ivāpagāpatim //
upeyuṣīṃ bibhratam antakadyutiṃ vadhād adūre patitasya daṃṣṭriṇaḥ
puraḥ samāveśitasatpaśuṃ dvijaiḥ patiṃ paśūnām iva hūtam adhvare //
nijena nītaṃ vijitānyagauravaṃ gabhīratāṃ dhairyaguṇena bhūyasā
vanodayeneva ghanoruvīrudhā samandhakārīkṛtam uttamācalam //
maharṣabhaskandham anūnakaṃdharaṃ bṛhacchilāvapraghanena vakṣasā
samujjihīrṣuṃ jagatīṃ mahābharāṃ mahāvarāhaṃ mahato 'rṇavād iva //
harinmaṇiśyāmam udagravigrahaṃ prakāśamānaṃ paribhūya dehinaḥ
manuṣyabhāve puruṣaṃ purātanaṃ sthitaṃ jalādarśa ivāṃśumālinam //
gurukriyārambhaphalair alaṃkṛtaṃ gatiṃ pratāpasya jagatpramāthinaḥ
gaṇāḥ samāsedur anīlavājinaṃ tapātyaye toyaghanā ghanā iva //
yathāsvam āśaṃsitavikramāḥ purā muniprabhāvakṣatatejasaḥ pare
yayuḥ kṣaṇād apratipattimūḍhatāṃ mahānubhāvaḥ pratihanti pauruṣam //
tataḥ prajahre samam eva tatra tair apekṣitānyonyabalopapattibhiḥ
mahodayānām api saṃghavṛttitāṃ sahāyasādhyāḥ pradiśanti siddhayaḥ //
kirātasainyād urucāpanoditāḥ samaṃ samutpetur upāttaraṃhasaḥ
mahāvanād unmanasaḥ khagā iva pravṛttapattradhvanayaḥ śilīmukhāḥ //
gabhīrarandhreṣu bhṛśaṃ mahībhṛtaḥ pratisvanair unnamitena sānuṣu
dhanurninādena javād upeyuṣā vibhidyamānā iva dadhvanur diśaḥ //
vidhūnayantī gahanāni bhūruhāṃ tirohitopāntanabhodigantarā
mahīyasī vṛṣṭir ivānileritā ravaṃ vitene gaṇamārgaṇāvaliḥ //
trayīm ṛtūnām anilāśinaḥ sataḥ prayāti poṣaṃ vapuṣi prahṛṣyataḥ
raṇāya jiṣṇor viduṣeva satvaraṃ ghanatvam īye śithilena varmaṇā //
patatsu śastreṣu vitatya rodasī samantatas tasya dhanur dudhūṣataḥ
saroṣam ulkeva papāta bhīṣaṇā baleṣu dṛṣṭir vinipātaśaṃsinī //
diśaḥ samūhann iva vikṣipann iva prabhāṃ raver ākulayann ivānilam
muniś cacāla kṣayakāladāruṇaḥ kṣitiṃ saśailāṃ calayann iveṣubhiḥ //
vimuktam āśaṃsitaśatrunirjayair anekam ekāvasaraṃ vanecaraiḥ
sa nirjaghānāyudham antarā śaraiḥ kriyāphalaṃ kāla ivātipātitaḥ //
gataiḥ pareṣām avibhāvanīyatāṃ nivārayadbhir vipadaṃ vidūragaiḥ
bhṛśaṃ babhūvopacito bṛhatphalaiḥ śarair upāyair iva pāṇḍunandanaḥ //
divaḥ pṛthivyāḥ kakubhāṃ nu maṇḍalāt patanti bimbād uta tigmatejasaḥ
sakṛd vikṛṣṭād atha kārmukān muneḥ śarāḥ śarīrād iti te 'bhimenire //
gaṇādhipānām avidhāya nirgataiḥ parāsutāṃ marmavidāraṇair api
javād atīye himavān adhomukhaiḥ kṛtāparādhair iva tasya pattribhiḥ //
dviṣāṃ kṣatīr yāḥ prathame śilāmukhā vibhidya dehāvaraṇāni cakrire
na tāsu pete viśikhaiḥ punar muner aruṃtudatvaṃ mahatāṃ hy agocaraḥ //
samujjhitā yāvadarāti niryatī sahaiva cāpān munibāṇasaṃhatiḥ
prabhā himāṃśor iva paṅkajāvaliṃ nināya saṃkocam umāpateś camūm //
ajihmam ojiṣṭham amogham aklamaṃ kriyāsu bahvīṣu pṛthaṅ niyojitam
prasehire sādayituṃ na sāditāḥ śaraugham utsāham ivāsya vidviṣaḥ //
śivadhvajinyaḥ pratiyodham agrataḥ sphurantam ugeṣumayūkhamālinam
tam ekadeśastham anekadeśagā nidadhyur arkaṃ yugapat prajā iva //
muneḥ śaraugheṇa tadugraraṃhasā balaṃ prakopād iva viṣvag āyatā
vidhūnitaṃ bhrāntim iyāya saṅginīṃ mahānileneva nidāghajaṃ rajaḥ //
tapobalenaiṣa vidhāya bhūyasīs tanūr adṛśyāḥ svid iṣūn nirasyati
amuṣya māyāvihataṃ nihanti naḥ pratīpam āgatya kim u svam āyudham //
hṛtā guṇair asya bhayena vā munes tirohitāḥ svit praharanti devatāḥ
kathaṃ nv amī saṃtatam asya sāyakā bhavanty aneke jaladher ivormayaḥ //
jayena kaccid viramed ayaṃ raṇād bhaved api svasti carācarāya vā
tatāpa kīrṇā nṛpasūnumārgaṇair iti pratarkākulitā patākinī //
amarṣiṇā kṛtyam iva kṣamāśrayaṃ madoddhateneva hitaṃ priyaṃ vacaḥ
balīyasā tad vidhineva pauruṣaṃ balaṃ nirastaṃ na rarāja jiṣṇunā //
pratidiśaṃ plavagādhipalakṣmaṇā viśikhasaṃhatitāpitamūrtibhiḥ
ravikaraglapitair iva vāribhiḥ śivabalaiḥ parimaṇḍalatā dadhe //
pravitataśarajālacchannaviśvāntarāle vidhuvati dhanur āvir maṇḍalaṃ pāṇḍusūnau
katham api jayalakṣmīr bhūtabhūtā vihātuṃ viṣamanayanasenāpakṣapātaṃ viṣehe //
Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0