Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kiratarjuniya · Chapter 14

14.1

tataḥ kirātasya vacobhir uddhataiḥ parāhataḥ śaila ivārṇavāmbubhiḥ
jahau na dhairyaṃ kupito 'pi pāṇḍavaḥ sudurgrahāntaḥkaraṇā hi sādhavaḥ //

14.2

saleśam ulliṅgitaśātraveṅgitaḥ kṛtī girāṃ vistaratattvasaṃgrahe
ayaṃ pramāṇīkṛtakālasādhanaḥ praśāntasaṃrambha ivādade vacaḥ //

14.3

viviktavarṇābharaṇā sukhaśrutiḥ prasādayantī hṛdayāny api dviṣām
pravartate nākṛtapuṇyakarmaṇāṃ prasannagambhīrapadā sarasvatī //

14.4

bhavanti te sabhyatamā vipaścitāṃ manogataṃ vāci niveśayanti ye
nayanti teṣv apy upapannanaipuṇā gambhīram arthaṃ katicit prakāśatām //

14.5

stuvanti gurvīm abhidheyasampadaṃ viśuddhimukter apare vipaścitaḥ
iti sthitāyāṃ pratipūruṣaṃ rucau sudurlabhāḥ sarvamanoramā giraḥ //

14.6

samasya sampādayatā guṇair imāṃ tvayā samāropitabhāra bhāratīm
pragalbham ātmā dhuri dhurya vāgmināṃ vanacareṇāpi satādhiropitaḥ //

14.7

prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam
tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetaran nyāyyam ivāvabhāsate //

14.8

virodhi siddher iti kartum udyataḥ sa vāritaḥ kiṃ bhavatā na bhūpatiḥ
hite niyojyaḥ khalu bhūtim icchatā sahārthanāśena nṛpo 'nujīvinā //

14.9

dhruvaṃ praṇāśaḥ prahitasya pattriṇaḥ śiloccaye tasya vimārgaṇaṃ nayaḥ
na yuktam atrāryajanātilaṅghanaṃ diśaty apāyaṃ hi satām atikramaḥ //

14.10

atītasaṃkhyā vihitā mamāgninā śilāmukhāḥ khāṇḍavam attum icchatā
anādṛtasyāmarasāyakeṣv api sthitā kathaṃ śailajanāśuge dhṛtiḥ //

14.11

yadi pramāṇīkṛtam āryaceṣṭitaṃ kim ity adoṣeṇa tiraskṛtā vayam
ayātapūrvā parivādagocaraṃ satāṃ hi vāṇī guṇam eva bhāṣate //

14.12

guṇāpavādena tadanyaropaṇād bhṛśādhirūḍhasya samañjasaṃ janam
dvidheva kṛtvā hṛdayaṃ nigūhataḥ sphurad asādhor vivṛṇoti vāgasiḥ //

14.13

vanāśrayāḥ kasya mṛgāḥ parigrahāḥ śṛṇāti yas tān prasabhena tasya te
prahīyatām atra nṛpeṇa mānitā na mānitā cāsti bhavanti ca śriyaḥ //

14.14

na vartma kasmaicid api pradīyatām iti vrataṃ me vihitaṃ maharṣiṇā
jighāṃsur asmān nihato mayā mṛgo vratābhirakṣā hi satām alaṃkriyā //

14.15

mṛgān vinighnan mṛgayuḥ svahetunā kṛtopakāraḥ katham icchatāṃ tapaḥ
kṛpeti ced astu mṛgaḥ kṣataḥ kṣaṇād anena pūrvaṃ na mayeti kā gatiḥ //

14.16

anāyudhe sattvajighāṃsite munau kṛpeti vṛttir mahatām akṛtrimā
śarāsanaṃ bibhrati sajyasāyakaṃ kṛtānukampaḥ sa kathaṃ pratīyate //

14.17

atho śaras tena madartham ujjhitaḥ phalaṃ ca tasya pratikāyasādhanam
avikṣate tatra mayātmasātkṛte kṛtārthatā nanv adhikā camūpateḥ //

14.18

yad āttha kāmaṃ bhavatā sa yācyatām iti kṣamaṃ naitad analpacetasām
kathaṃ prasahyāharaṇaiṣiṇāṃ priyaḥ parāvanatyā malinīkṛtāḥ śriyaḥ //

14.19

abhūtam āsajya viruddham īhitaṃ balād alabhyaṃ tava lipsate nṛpaḥ
vijānato 'pi hy anayasya raudratāṃ bhavaty apāye parimohinī matiḥ //

14.20

asiḥ śarā varma dhanuś ca noccakair vivicya kiṃ prārthitam īśvareṇa te
athāsti śaktiḥ kṛtam eva yācñayā na dūṣitaḥ śaktimatāṃ svayaṃgrahaḥ //

14.21

sakhā sa yuktaḥ kathitaḥ kathaṃ tvayā yadṛcchayāsūyati yas tapasyate
guṇārjanocchrāyaviruddhabuddhayaḥ prakṛtyamitrā hi satām asādhavaḥ //

14.22

vayaṃ kva varṇāśramarakṣaṇocitāḥ kva jātihīnā mṛgajīvitacchidaḥ
sahāpakṛṣṭair mahatāṃ na saṃgataṃ bhavanti gomāyusakhā na dantinaḥ //

14.23

paro 'vajānāti yad ajñatājaḍas tad unnatānāṃ na vihanti dhīratām
samānavīryānvayapauruṣeṣu yaḥ karoty atikrāntim asau tiraskriyā //

14.24

yadā vigṛhṇāti hataṃ tadā yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ
sthitiṃ samīkṣyobhayathā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthagjanam //

14.25

mayā mṛgān hantur anena hetunā viruddham ākṣepavacas titikṣitam
śarārtham eṣyaty atha lapsyate gatiṃ śiromaṇiṃ dṛṣṭiviṣāj jighṛkṣataḥ //

14.26

itīritākūtam anīlavājinaṃ jayāya dūtaḥ pratitarjya tejasā
yayau samīpaṃ dhvajinīm upeyuṣaḥ prasannarūpasya virūpacakṣuṣaḥ //

14.27

tato 'pavādena patākinīpateś cacāla nirhrādavatī mahācamūḥ
yugāntavātābhihateva kurvatī ninādam ambhonidhivīcisaṃhatiḥ //

14.28

raṇāya jaitraḥ pradiśann iva tvarāṃ taraṅgitālambitaketusaṃtatiḥ
puro balānāṃ saghanāmbuśīkaraḥ śanaiḥ pratasthe surabhiḥ samīraṇaḥ //

14.29

jayāravakṣveḍitanādamūrchitaḥ śarāsanajyātalavāraṇadhvaniḥ
asambhavanbhūdhararājakukṣiṣu prakampayan gām avatastare diśaḥ //

14.30

niśātaraudreṣu vikāsatāṃ gataiḥ pradīpayadbhiḥ kakubhām ivāntaram
vanesadāṃ hetiṣu bhinnavigrahair vipusphure raśmimato marīcibhiḥ //

14.31

udūḍhavakṣaḥsthagitaikadiṅmukho vikṛṣṭavisphāritacāpamaṇḍalaḥ
vitatya pakṣadvayam āyataṃ babhau vibhur guṇānām uparīva madhyagaḥ //

14.32

sugeṣu durgeṣu ca tulyavikramair javād ahaṃpūrvikayā yiyāsubhiḥ
gaṇair avicchedaniruddham ābabhau vanaṃ nirucchvāsam ivākulākulam //

14.33

tirohitaśvabhranikuñcarodhasaḥ samaśnuvānāḥ sahasātiriktatām
kirātasainyair apidhāya recitā bhuvaḥ kṣaṇaṃ nimnatayeva bhejire //

14.34

pṛthūruparyastabṛhallatātatir javānilāghūrṇitaśālacandanā
gaṇādhipānāṃ paritaḥ prasāriṇī vanāny avāñcīva cakāra saṃhatiḥ //

14.35

tataḥ sadarpaṃ pratanuṃ tapasyayā madasrutikṣāmam ivaikavāraṇam
parijvalantaṃ nidhanāya bhūbhṛtāṃ dahantam āśā iva jātavedasam //

14.36

anādaropāttadhṛtaikasāyakaṃ jaye 'nukūle suhṛdīva saspṛham
śanair apūrṇapratikārapelave niveśayantaṃ nayane balodadhau //

14.37

niṣaṇṇam āpatpratikārakāraṇe śarāsane dhairya ivānapāyini
alaṅghanīyaṃ prakṛtāv api sthitaṃ nivātaniṣkampam ivāpagāpatim //

14.38

upeyuṣīṃ bibhratam antakadyutiṃ vadhād adūre patitasya daṃṣṭriṇaḥ
puraḥ samāveśitasatpaśuṃ dvijaiḥ patiṃ paśūnām iva hūtam adhvare //

14.39

nijena nītaṃ vijitānyagauravaṃ gabhīratāṃ dhairyaguṇena bhūyasā
vanodayeneva ghanoruvīrudhā samandhakārīkṛtam uttamācalam //

14.40

maharṣabhaskandham anūnakaṃdharaṃ bṛhacchilāvapraghanena vakṣasā
samujjihīrṣuṃ jagatīṃ mahābharāṃ mahāvarāhaṃ mahato 'rṇavād iva //

14.41

harinmaṇiśyāmam udagravigrahaṃ prakāśamānaṃ paribhūya dehinaḥ
manuṣyabhāve puruṣaṃ purātanaṃ sthitaṃ jalādarśa ivāṃśumālinam //

14.42

gurukriyārambhaphalair alaṃkṛtaṃ gatiṃ pratāpasya jagatpramāthinaḥ
gaṇāḥ samāsedur anīlavājinaṃ tapātyaye toyaghanā ghanā iva //

14.43

yathāsvam āśaṃsitavikramāḥ purā muniprabhāvakṣatatejasaḥ pare
yayuḥ kṣaṇād apratipattimūḍhatāṃ mahānubhāvaḥ pratihanti pauruṣam //

14.44

tataḥ prajahre samam eva tatra tair apekṣitānyonyabalopapattibhiḥ
mahodayānām api saṃghavṛttitāṃ sahāyasādhyāḥ pradiśanti siddhayaḥ //

14.45

kirātasainyād urucāpanoditāḥ samaṃ samutpetur upāttaraṃhasaḥ
mahāvanād unmanasaḥ khagā iva pravṛttapattradhvanayaḥ śilīmukhāḥ //

14.46

gabhīrarandhreṣu bhṛśaṃ mahībhṛtaḥ pratisvanair unnamitena sānuṣu
dhanurninādena javād upeyuṣā vibhidyamānā iva dadhvanur diśaḥ //

14.47

vidhūnayantī gahanāni bhūruhāṃ tirohitopāntanabhodigantarā
mahīyasī vṛṣṭir ivānileritā ravaṃ vitene gaṇamārgaṇāvaliḥ //

14.48

trayīm ṛtūnām anilāśinaḥ sataḥ prayāti poṣaṃ vapuṣi prahṛṣyataḥ
raṇāya jiṣṇor viduṣeva satvaraṃ ghanatvam īye śithilena varmaṇā //

14.49

patatsu śastreṣu vitatya rodasī samantatas tasya dhanur dudhūṣataḥ
saroṣam ulkeva papāta bhīṣaṇā baleṣu dṛṣṭir vinipātaśaṃsinī //

14.50

diśaḥ samūhann iva vikṣipann iva prabhāṃ raver ākulayann ivānilam
muniś cacāla kṣayakāladāruṇaḥ kṣitiṃ saśailāṃ calayann iveṣubhiḥ //

14.51

vimuktam āśaṃsitaśatrunirjayair anekam ekāvasaraṃ vanecaraiḥ
sa nirjaghānāyudham antarā śaraiḥ kriyāphalaṃ kāla ivātipātitaḥ //

14.52

gataiḥ pareṣām avibhāvanīyatāṃ nivārayadbhir vipadaṃ vidūragaiḥ
bhṛśaṃ babhūvopacito bṛhatphalaiḥ śarair upāyair iva pāṇḍunandanaḥ //

14.53

divaḥ pṛthivyāḥ kakubhāṃ nu maṇḍalāt patanti bimbād uta tigmatejasaḥ
sakṛd vikṛṣṭād atha kārmukān muneḥ śarāḥ śarīrād iti te 'bhimenire //

14.54

gaṇādhipānām avidhāya nirgataiḥ parāsutāṃ marmavidāraṇair api
javād atīye himavān adhomukhaiḥ kṛtāparādhair iva tasya pattribhiḥ //

14.55

dviṣāṃ kṣatīr yāḥ prathame śilāmukhā vibhidya dehāvaraṇāni cakrire
na tāsu pete viśikhaiḥ punar muner aruṃtudatvaṃ mahatāṃ hy agocaraḥ //

14.56

samujjhitā yāvadarāti niryatī sahaiva cāpān munibāṇasaṃhatiḥ
prabhā himāṃśor iva paṅkajāvaliṃ nināya saṃkocam umāpateś camūm //

14.57

ajihmam ojiṣṭham amogham aklamaṃ kriyāsu bahvīṣu pṛthaṅ niyojitam
prasehire sādayituṃ na sāditāḥ śaraugham utsāham ivāsya vidviṣaḥ //

14.58

śivadhvajinyaḥ pratiyodham agrataḥ sphurantam ugeṣumayūkhamālinam
tam ekadeśastham anekadeśagā nidadhyur arkaṃ yugapat prajā iva //

14.59

muneḥ śaraugheṇa tadugraraṃhasā balaṃ prakopād iva viṣvag āyatā
vidhūnitaṃ bhrāntim iyāya saṅginīṃ mahānileneva nidāghajaṃ rajaḥ //

14.60

tapobalenaiṣa vidhāya bhūyasīs tanūr adṛśyāḥ svid iṣūn nirasyati
amuṣya māyāvihataṃ nihanti naḥ pratīpam āgatya kim u svam āyudham //

14.61

hṛtā guṇair asya bhayena vā munes tirohitāḥ svit praharanti devatāḥ
kathaṃ nv amī saṃtatam asya sāyakā bhavanty aneke jaladher ivormayaḥ //

14.62

jayena kaccid viramed ayaṃ raṇād bhaved api svasti carācarāya vā
tatāpa kīrṇā nṛpasūnumārgaṇair iti pratarkākulitā patākinī //

14.63

amarṣiṇā kṛtyam iva kṣamāśrayaṃ madoddhateneva hitaṃ priyaṃ vacaḥ
balīyasā tad vidhineva pauruṣaṃ balaṃ nirastaṃ na rarāja jiṣṇunā //

14.64

pratidiśaṃ plavagādhipalakṣmaṇā viśikhasaṃhatitāpitamūrtibhiḥ
ravikaraglapitair iva vāribhiḥ śivabalaiḥ parimaṇḍalatā dadhe //

14.65

pravitataśarajālacchannaviśvāntarāle vidhuvati dhanur āvir maṇḍalaṃ pāṇḍusūnau
katham api jayalakṣmīr bhūtabhūtā vihātuṃ viṣamanayanasenāpakṣapātaṃ viṣehe //

Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc