કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 14
તતઃ કિરાતસ્ય વચોભિર્ ઉદ્ધતૈઃ પરાહતઃ શૈલ ઇવાર્ણવામ્બુભિઃ
જહૌ ન ધૈર્યં કુપિતો ઽપિ પાણ્ડવઃ સુદુર્ગ્રહાન્તઃકરણા હિ સાધવઃ ॥
સલેશમ્ ઉલ્લિઙ્ગિતશાત્રવેઙ્ગિતઃ કૃતી ગિરાં વિસ્તરતત્ત્વસંગ્રહે
અયં પ્રમાણીકૃતકાલસાધનઃ પ્રશાન્તસંરમ્ભ ઇવાદદે વચઃ ॥
વિવિક્તવર્ણાભરણા સુખશ્રુતિઃ પ્રસાદયન્તી હૃદયાન્ય્ અપિ દ્વિષામ્
પ્રવર્તતે નાકૃતપુણ્યકર્મણાં પ્રસન્નગમ્ભીરપદા સરસ્વતી ॥
ભવન્તિ તે સભ્યતમા વિપશ્ચિતાં મનોગતં વાચિ નિવેશયન્તિ યે
નયન્તિ તેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપપન્નનૈપુણા ગમ્ભીરમ્ અર્થં કતિચિત્ પ્રકાશતામ્ ॥
સ્તુવન્તિ ગુર્વીમ્ અભિધેયસમ્પદં વિશુદ્ધિમુક્તેર્ અપરે વિપશ્ચિતઃ
ઇતિ સ્થિતાયાં પ્રતિપૂરુષં રુચૌ સુદુર્લભાઃ સર્વમનોરમા ગિરઃ ॥
સમસ્ય સમ્પાદયતા ગુણૈર્ ઇમાં ત્વયા સમારોપિતભાર ભારતીમ્
પ્રગલ્ભમ્ આત્મા ધુરિ ધુર્ય વાગ્મિનાં વનચરેણાપિ સતાધિરોપિતઃ ॥
પ્રયુજ્ય સામાચરિતં વિલોભનં ભયં વિભેદાય ધિયઃ પ્રદર્શિતમ્
તથાભિયુક્તં ચ શિલીમુખાર્થિના યથેતરન્ ન્યાય્યમ્ ઇવાવભાસતે ॥
વિરોધિ સિદ્ધેર્ ઇતિ કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ સ વારિતઃ કિં ભવતા ન ભૂપતિઃ
હિતે નિયોજ્યઃ ખલુ ભૂતિમ્ ઇચ્છતા સહાર્થનાશેન નૃપો ઽનુજીવિના ॥
ધ્રુવં પ્રણાશઃ પ્રહિતસ્ય પત્ત્રિણઃ શિલોચ્ચયે તસ્ય વિમાર્ગણં નયઃ
ન યુક્તમ્ અત્રાર્યજનાતિલઙ્ઘનં દિશત્ય્ અપાયં હિ સતામ્ અતિક્રમઃ ॥
અતીતસંખ્યા વિહિતા મમાગ્નિના શિલામુખાઃ ખાણ્ડવમ્ અત્તુમ્ ઇચ્છતા
અનાદૃતસ્યામરસાયકેષ્વ્ અપિ સ્થિતા કથં શૈલજનાશુગે ધૃતિઃ ॥
યદિ પ્રમાણીકૃતમ્ આર્યચેષ્ટિતં કિમ્ ઇત્ય્ અદોષેણ તિરસ્કૃતા વયમ્
અયાતપૂર્વા પરિવાદગોચરં સતાં હિ વાણી ગુણમ્ એવ ભાષતે ॥
ગુણાપવાદેન તદન્યરોપણાદ્ ભૃશાધિરૂઢસ્ય સમઞ્જસં જનમ્
દ્વિધેવ કૃત્વા હૃદયં નિગૂહતઃ સ્ફુરદ્ અસાધોર્ વિવૃણોતિ વાગસિઃ ॥
વનાશ્રયાઃ કસ્ય મૃગાઃ પરિગ્રહાઃ શૃણાતિ યસ્ તાન્ પ્રસભેન તસ્ય તે
પ્રહીયતામ્ અત્ર નૃપેણ માનિતા ન માનિતા ચાસ્તિ ભવન્તિ ચ શ્રિયઃ ॥
ન વર્ત્મ કસ્મૈચિદ્ અપિ પ્રદીયતામ્ ઇતિ વ્રતં મે વિહિતં મહર્ષિણા
જિઘાંસુર્ અસ્માન્ નિહતો મયા મૃગો વ્રતાભિરક્ષા હિ સતામ્ અલંક્રિયા ॥
મૃગાન્ વિનિઘ્નન્ મૃગયુઃ સ્વહેતુના કૃતોપકારઃ કથમ્ ઇચ્છતાં તપઃ
કૃપેતિ ચેદ્ અસ્તુ મૃગઃ ક્ષતઃ ક્ષણાદ્ અનેન પૂર્વં ન મયેતિ કા ગતિઃ ॥
અનાયુધે સત્ત્વજિઘાંસિતે મુનૌ કૃપેતિ વૃત્તિર્ મહતામ્ અકૃત્રિમા
શરાસનં બિભ્રતિ સજ્યસાયકં કૃતાનુકમ્પઃ સ કથં પ્રતીયતે ॥
અથો શરસ્ તેન મદર્થમ્ ઉજ્ઝિતઃ ફલં ચ તસ્ય પ્રતિકાયસાધનમ્
અવિક્ષતે તત્ર મયાત્મસાત્કૃતે કૃતાર્થતા નન્વ્ અધિકા ચમૂપતેઃ ॥
યદ્ આત્થ કામં ભવતા સ યાચ્યતામ્ ઇતિ ક્ષમં નૈતદ્ અનલ્પચેતસામ્
કથં પ્રસહ્યાહરણૈષિણાં પ્રિયઃ પરાવનત્યા મલિનીકૃતાઃ શ્રિયઃ ॥
અભૂતમ્ આસજ્ય વિરુદ્ધમ્ ઈહિતં બલાદ્ અલભ્યં તવ લિપ્સતે નૃપઃ
વિજાનતો ઽપિ હ્ય્ અનયસ્ય રૌદ્રતાં ભવત્ય્ અપાયે પરિમોહિની મતિઃ ॥
અસિઃ શરા વર્મ ધનુશ્ ચ નોચ્ચકૈર્ વિવિચ્ય કિં પ્રાર્થિતમ્ ઈશ્વરેણ તે
અથાસ્તિ શક્તિઃ કૃતમ્ એવ યાચ્ઞયા ન દૂષિતઃ શક્તિમતાં સ્વયંગ્રહઃ ॥
સખા સ યુક્તઃ કથિતઃ કથં ત્વયા યદૃચ્છયાસૂયતિ યસ્ તપસ્યતે
ગુણાર્જનોચ્છ્રાયવિરુદ્ધબુદ્ધયઃ પ્રકૃત્યમિત્રા હિ સતામ્ અસાધવઃ ॥
વયં ક્વ વર્ણાશ્રમરક્ષણોચિતાઃ ક્વ જાતિહીના મૃગજીવિતચ્છિદઃ
સહાપકૃષ્ટૈર્ મહતાં ન સંગતં ભવન્તિ ગોમાયુસખા ન દન્તિનઃ ॥
પરો ઽવજાનાતિ યદ્ અજ્ઞતાજડસ્ તદ્ ઉન્નતાનાં ન વિહન્તિ ધીરતામ્
સમાનવીર્યાન્વયપૌરુષેષુ યઃ કરોત્ય્ અતિક્રાન્તિમ્ અસૌ તિરસ્ક્રિયા ॥
યદા વિગૃહ્ણાતિ હતં તદા યશઃ કરોતિ મૈત્રીમ્ અથ દૂષિતા ગુણાઃ
સ્થિતિં સમીક્ષ્યોભયથા પરીક્ષકઃ કરોત્ય્ અવજ્ઞોપહતં પૃથગ્જનમ્ ॥
મયા મૃગાન્ હન્તુર્ અનેન હેતુના વિરુદ્ધમ્ આક્ષેપવચસ્ તિતિક્ષિતમ્
શરાર્થમ્ એષ્યત્ય્ અથ લપ્સ્યતે ગતિં શિરોમણિં દૃષ્ટિવિષાજ્ જિઘૃક્ષતઃ ॥
ઇતીરિતાકૂતમ્ અનીલવાજિનં જયાય દૂતઃ પ્રતિતર્જ્ય તેજસા
યયૌ સમીપં ધ્વજિનીમ્ ઉપેયુષઃ પ્રસન્નરૂપસ્ય વિરૂપચક્ષુષઃ ॥
તતો ઽપવાદેન પતાકિનીપતેશ્ ચચાલ નિર્હ્રાદવતી મહાચમૂઃ
યુગાન્તવાતાભિહતેવ કુર્વતી નિનાદમ્ અમ્ભોનિધિવીચિસંહતિઃ ॥
રણાય જૈત્રઃ પ્રદિશન્ન્ ઇવ ત્વરાં તરઙ્ગિતાલમ્બિતકેતુસંતતિઃ
પુરો બલાનાં સઘનામ્બુશીકરઃ શનૈઃ પ્રતસ્થે સુરભિઃ સમીરણઃ ॥
જયારવક્ષ્વેડિતનાદમૂર્છિતઃ શરાસનજ્યાતલવારણધ્વનિઃ
અસમ્ભવન્ભૂધરરાજકુક્ષિષુ પ્રકમ્પયન્ ગામ્ અવતસ્તરે દિશઃ ॥
નિશાતરૌદ્રેષુ વિકાસતાં ગતૈઃ પ્રદીપયદ્ભિઃ કકુભામ્ ઇવાન્તરમ્
વનેસદાં હેતિષુ ભિન્નવિગ્રહૈર્ વિપુસ્ફુરે રશ્મિમતો મરીચિભિઃ ॥
ઉદૂઢવક્ષઃસ્થગિતૈકદિઙ્મુખો વિકૃષ્ટવિસ્ફારિતચાપમણ્ડલઃ
વિતત્ય પક્ષદ્વયમ્ આયતં બભૌ વિભુર્ ગુણાનામ્ ઉપરીવ મધ્યગઃ ॥
સુગેષુ દુર્ગેષુ ચ તુલ્યવિક્રમૈર્ જવાદ્ અહંપૂર્વિકયા યિયાસુભિઃ
ગણૈર્ અવિચ્છેદનિરુદ્ધમ્ આબભૌ વનં નિરુચ્છ્વાસમ્ ઇવાકુલાકુલમ્ ॥
તિરોહિતશ્વભ્રનિકુઞ્ચરોધસઃ સમશ્નુવાનાઃ સહસાતિરિક્તતામ્
કિરાતસૈન્યૈર્ અપિધાય રેચિતા ભુવઃ ક્ષણં નિમ્નતયેવ ભેજિરે ॥
પૃથૂરુપર્યસ્તબૃહલ્લતાતતિર્ જવાનિલાઘૂર્ણિતશાલચન્દના
ગણાધિપાનાં પરિતઃ પ્રસારિણી વનાન્ય્ અવાઞ્ચીવ ચકાર સંહતિઃ ॥
તતઃ સદર્પં પ્રતનું તપસ્યયા મદસ્રુતિક્ષામમ્ ઇવૈકવારણમ્
પરિજ્વલન્તં નિધનાય ભૂભૃતાં દહન્તમ્ આશા ઇવ જાતવેદસમ્ ॥
અનાદરોપાત્તધૃતૈકસાયકં જયે ઽનુકૂલે સુહૃદીવ સસ્પૃહમ્
શનૈર્ અપૂર્ણપ્રતિકારપેલવે નિવેશયન્તં નયને બલોદધૌ ॥
નિષણ્ણમ્ આપત્પ્રતિકારકારણે શરાસને ધૈર્ય ઇવાનપાયિનિ
અલઙ્ઘનીયં પ્રકૃતાવ્ અપિ સ્થિતં નિવાતનિષ્કમ્પમ્ ઇવાપગાપતિમ્ ॥
ઉપેયુષીં બિભ્રતમ્ અન્તકદ્યુતિં વધાદ્ અદૂરે પતિતસ્ય દંષ્ટ્રિણઃ
પુરઃ સમાવેશિતસત્પશું દ્વિજૈઃ પતિં પશૂનામ્ ઇવ હૂતમ્ અધ્વરે ॥
નિજેન નીતં વિજિતાન્યગૌરવં ગભીરતાં ધૈર્યગુણેન ભૂયસા
વનોદયેનેવ ઘનોરુવીરુધા સમન્ધકારીકૃતમ્ ઉત્તમાચલમ્ ॥
મહર્ષભસ્કન્ધમ્ અનૂનકંધરં બૃહચ્છિલાવપ્રઘનેન વક્ષસા
સમુજ્જિહીર્ષું જગતીં મહાભરાં મહાવરાહં મહતો ઽર્ણવાદ્ ઇવ ॥
હરિન્મણિશ્યામમ્ ઉદગ્રવિગ્રહં પ્રકાશમાનં પરિભૂય દેહિનઃ
મનુષ્યભાવે પુરુષં પુરાતનં સ્થિતં જલાદર્શ ઇવાંશુમાલિનમ્ ॥
ગુરુક્રિયારમ્ભફલૈર્ અલંકૃતં ગતિં પ્રતાપસ્ય જગત્પ્રમાથિનઃ
ગણાઃ સમાસેદુર્ અનીલવાજિનં તપાત્યયે તોયઘના ઘના ઇવ ॥
યથાસ્વમ્ આશંસિતવિક્રમાઃ પુરા મુનિપ્રભાવક્ષતતેજસઃ પરે
યયુઃ ક્ષણાદ્ અપ્રતિપત્તિમૂઢતાં મહાનુભાવઃ પ્રતિહન્તિ પૌરુષમ્ ॥
તતઃ પ્રજહ્રે સમમ્ એવ તત્ર તૈર્ અપેક્ષિતાન્યોન્યબલોપપત્તિભિઃ
મહોદયાનામ્ અપિ સંઘવૃત્તિતાં સહાયસાધ્યાઃ પ્રદિશન્તિ સિદ્ધયઃ ॥
કિરાતસૈન્યાદ્ ઉરુચાપનોદિતાઃ સમં સમુત્પેતુર્ ઉપાત્તરંહસઃ
મહાવનાદ્ ઉન્મનસઃ ખગા ઇવ પ્રવૃત્તપત્ત્રધ્વનયઃ શિલીમુખાઃ ॥
ગભીરરન્ધ્રેષુ ભૃશં મહીભૃતઃ પ્રતિસ્વનૈર્ ઉન્નમિતેન સાનુષુ
ધનુર્નિનાદેન જવાદ્ ઉપેયુષા વિભિદ્યમાના ઇવ દધ્વનુર્ દિશઃ ॥
વિધૂનયન્તી ગહનાનિ ભૂરુહાં તિરોહિતોપાન્તનભોદિગન્તરા
મહીયસી વૃષ્ટિર્ ઇવાનિલેરિતા રવં વિતેને ગણમાર્ગણાવલિઃ ॥
ત્રયીમ્ ઋતૂનામ્ અનિલાશિનઃ સતઃ પ્રયાતિ પોષં વપુષિ પ્રહૃષ્યતઃ
રણાય જિષ્ણોર્ વિદુષેવ સત્વરં ઘનત્વમ્ ઈયે શિથિલેન વર્મણા ॥
પતત્સુ શસ્ત્રેષુ વિતત્ય રોદસી સમન્તતસ્ તસ્ય ધનુર્ દુધૂષતઃ
સરોષમ્ ઉલ્કેવ પપાત ભીષણા બલેષુ દૃષ્ટિર્ વિનિપાતશંસિની ॥
દિશઃ સમૂહન્ન્ ઇવ વિક્ષિપન્ન્ ઇવ પ્રભાં રવેર્ આકુલયન્ન્ ઇવાનિલમ્
મુનિશ્ ચચાલ ક્ષયકાલદારુણઃ ક્ષિતિં સશૈલાં ચલયન્ન્ ઇવેષુભિઃ ॥
વિમુક્તમ્ આશંસિતશત્રુનિર્જયૈર્ અનેકમ્ એકાવસરં વનેચરૈઃ
સ નિર્જઘાનાયુધમ્ અન્તરા શરૈઃ ક્રિયાફલં કાલ ઇવાતિપાતિતઃ ॥
ગતૈઃ પરેષામ્ અવિભાવનીયતાં નિવારયદ્ભિર્ વિપદં વિદૂરગૈઃ
ભૃશં બભૂવોપચિતો બૃહત્ફલૈઃ શરૈર્ ઉપાયૈર્ ઇવ પાણ્ડુનન્દનઃ ॥
દિવઃ પૃથિવ્યાઃ કકુભાં નુ મણ્ડલાત્ પતન્તિ બિમ્બાદ્ ઉત તિગ્મતેજસઃ
સકૃદ્ વિકૃષ્ટાદ્ અથ કાર્મુકાન્ મુનેઃ શરાઃ શરીરાદ્ ઇતિ તે ઽભિમેનિરે ॥
ગણાધિપાનામ્ અવિધાય નિર્ગતૈઃ પરાસુતાં મર્મવિદારણૈર્ અપિ
જવાદ્ અતીયે હિમવાન્ અધોમુખૈઃ કૃતાપરાધૈર્ ઇવ તસ્ય પત્ત્રિભિઃ ॥
દ્વિષાં ક્ષતીર્ યાઃ પ્રથમે શિલામુખા વિભિદ્ય દેહાવરણાનિ ચક્રિરે
ન તાસુ પેતે વિશિખૈઃ પુનર્ મુનેર્ અરુંતુદત્વં મહતાં હ્ય્ અગોચરઃ ॥
સમુજ્ઝિતા યાવદરાતિ નિર્યતી સહૈવ ચાપાન્ મુનિબાણસંહતિઃ
પ્રભા હિમાંશોર્ ઇવ પઙ્કજાવલિં નિનાય સંકોચમ્ ઉમાપતેશ્ ચમૂમ્ ॥
અજિહ્મમ્ ઓજિષ્ઠમ્ અમોઘમ્ અક્લમં ક્રિયાસુ બહ્વીષુ પૃથઙ્ નિયોજિતમ્
પ્રસેહિરે સાદયિતું ન સાદિતાઃ શરૌઘમ્ ઉત્સાહમ્ ઇવાસ્ય વિદ્વિષઃ ॥
શિવધ્વજિન્યઃ પ્રતિયોધમ્ અગ્રતઃ સ્ફુરન્તમ્ ઉગેષુમયૂખમાલિનમ્
તમ્ એકદેશસ્થમ્ અનેકદેશગા નિદધ્યુર્ અર્કં યુગપત્ પ્રજા ઇવ ॥
મુનેઃ શરૌઘેણ તદુગ્રરંહસા બલં પ્રકોપાદ્ ઇવ વિષ્વગ્ આયતા
વિધૂનિતં ભ્રાન્તિમ્ ઇયાય સઙ્ગિનીં મહાનિલેનેવ નિદાઘજં રજઃ ॥
તપોબલેનૈષ વિધાય ભૂયસીસ્ તનૂર્ અદૃશ્યાઃ સ્વિદ્ ઇષૂન્ નિરસ્યતિ
અમુષ્ય માયાવિહતં નિહન્તિ નઃ પ્રતીપમ્ આગત્ય કિમ્ ઉ સ્વમ્ આયુધમ્ ॥
હૃતા ગુણૈર્ અસ્ય ભયેન વા મુનેસ્ તિરોહિતાઃ સ્વિત્ પ્રહરન્તિ દેવતાઃ
કથં ન્વ્ અમી સંતતમ્ અસ્ય સાયકા ભવન્ત્ય્ અનેકે જલધેર્ ઇવોર્મયઃ ॥
જયેન કચ્ચિદ્ વિરમેદ્ અયં રણાદ્ ભવેદ્ અપિ સ્વસ્તિ ચરાચરાય વા
તતાપ કીર્ણા નૃપસૂનુમાર્ગણૈર્ ઇતિ પ્રતર્કાકુલિતા પતાકિની ॥
અમર્ષિણા કૃત્યમ્ ઇવ ક્ષમાશ્રયં મદોદ્ધતેનેવ હિતં પ્રિયં વચઃ
બલીયસા તદ્ વિધિનેવ પૌરુષં બલં નિરસ્તં ન રરાજ જિષ્ણુના ॥
પ્રતિદિશં પ્લવગાધિપલક્ષ્મણા વિશિખસંહતિતાપિતમૂર્તિભિઃ
રવિકરગ્લપિતૈર્ ઇવ વારિભિઃ શિવબલૈઃ પરિમણ્ડલતા દધે ॥
પ્રવિતતશરજાલચ્છન્નવિશ્વાન્તરાલે વિધુવતિ ધનુર્ આવિર્ મણ્ડલં પાણ્ડુસૂનૌ
કથમ્ અપિ જયલક્ષ્મીર્ ભૂતભૂતા વિહાતું વિષમનયનસેનાપક્ષપાતં વિષેહે ॥
મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0