Kiratarjuniya · Chapter 13
vapuṣāṃ parameṇa bhūdharāṇām atha sambhāvyaparākramaṃ vibhede
mṛgam āśu vilokayāṃcakāra sthiradaṃṣṭrogramukhaṃ mahendrasūnuḥ //
sphuṭabaddhasaṭonnatiḥ sa dūrād abhidhāvann avadhīritānyakṛtyaḥ
jayam icchati tasya jātaśaṅke manasīmaṃ muhur ādade vitarkam //
ghanapotravidīrṇaśālamūlo nibiḍaskandhanikāṣarugṇavapraḥ
ayam ekacaro 'bhivartate māṃ samarāyeva samājuhūṣamāṇaḥ //
iha vītabhayās taponubhāvāj jahati vyālamṛgāḥ pareṣu vṛttim
mayi tāṃ sutarām ayaṃ vidhatte vikṛtiḥ kiṃ nu bhaved iyaṃ nu māyā //
athavaiṣa kṛtajñayeva pūrvaṃ bhṛśam āsevitayā ruṣā na muktaḥ
avadhūya virodhinīḥ kim ārān mṛgajātīr abhiyāti māṃ javena //
na mṛgaḥ khalu ko 'py ayaṃ jighāṃsuḥ skhalati hy atra tathā bhṛśaṃ mano me
vimalaṃ kaluṣībhavac ca cetaḥ kathayaty eva hitaiṣiṇaṃ ripuṃ vā //
munir asmi nirāgasaḥ kuto me bhayam ity eṣa na bhūtaye 'bhimānaḥ
paravṛddhiṣu baddhamatsarāṇāṃ kim iva hy asti durātmanām alaṅghyam //
danujaḥ svid ayaṃ kṣapācaro vā vanaje neti balaṃ bad asti sattve
abhibhūya tathā hi meghanīlaḥ sakalaṃ kampayatīva śailarājam //
ayam eva mṛgavyasattrakāmaḥ prahariṣyan mayi māyayā śamasthe
pṛthubhir dhvajinīsravair akārṣīc cakitodbhrāntamṛgāṇi kānanāni //
bahuśaḥ kṛtasatkṛter vidhātuṃ priyam icchann athavā suyodhanasya
kṣubhitaṃ vanagocarābhiyogād gaṇam āśiśriyad ākulaṃ tiraścām //
avalīḍhasanābhir aśvasenaḥ prasabhaṃ khāṇḍavajātavedasā vā
pratikartum upāgataḥ samanyuḥ kṛtamanyur yadi vā vṛkodareṇa //
balaśālitayā yathā tathā vā dhiyam ucchedaparāmayaṃ dadhānaḥ
niyamena mayā nibarhaṇīyaḥ paramaṃ lābham arātibhaṅgam āhuḥ //
kuru tāta tapāṃsy amārgadāyī vijayāyety alam anvaśān munir mām
balinaś ca vadhād ṛte 'sya śakyaṃ vrasaṃrakṣaṇam anyathā na kartum //
iti tena vicintya cāpanāma prathamaṃ pauruṣacihnam ālalambe
upalabdhaguṇaḥ parasya bhede sacivaḥ śuddha ivādade ca bāṇaḥ //
anubhāvavatā guru sthiratvād avisaṃvādi dhanur dhanaṃjayena
svabalavyasane 'pi pīḍyamānaṃ guṇavan mitram ivānatiṃ prapede //
pravikarṣaninādabhinnarandhraḥ padaviṣṭambhanipīḍitas tadānīm
adhirohati gāṇḍivaṃ maheṣau sakalaḥ saṃśayam āruroha śailaḥ //
dadṛśe 'tha savismayaṃ śivena sthirapūrṇāyatacāpamaṇḍalasthaḥ
racitas tisṛṇāṃ purāṃ vidhātuṃ vadham ātmeva bhayānakaḥ pareṣām //
vicakarṣa ca saṃhiteṣur uccaiś caraṇāskandananāmitācalendraḥ
dhanurāyatabhogavāsukijyā vadanagranthivimuktavahni śambhuḥ //
sa bhavasya bhavakṣayaikahetoḥ sitasapteś ca vidhāsyatoḥ sahārtham
ripur āpa parābhavāya madhyaṃ prakṛtipratyayayor ivānubandhaḥ //
atha dīpitavārivāhavartmā ravavitrāsitavāraṇād avāryaḥ
nipapāta javādiṣu pinākān mahato 'bhrād iva vaidyutaḥ kṛśānuḥ //
vrajato 'sya bṛhat patattrajanmā kṛtatārkṣyopanipātavegaśaṅkaḥ
pratinādamahān mahoragāṇāṃ hṛdayaśrotrabhid utpapāta nādaḥ //
nayanād iva śūlinaḥ pravṛttair manaso 'py āśutaraṃ yataḥ piśaṅgaiḥ
vidadhe vilasattaḍillatābhaiḥ kiraṇair vyomani mārgaṇasya mārgaḥ //
apayan dhanuṣaḥ śivāntikasthair vivaresadbhir abhikhyayā jihānaḥ
yugapad dadṛśe viśan varāhaṃ tadupoḍhaiś ca nabhaścaraiḥ pṛṣatkaḥ //
sa tamālanibhe ripau surāṇāṃ ghananīhāra ivāviṣaktavegaḥ
bhayaviplutam īkṣito nabhaḥsthair jagatīṃ grāha ivāpagāṃ jagāhe //
sapadi priyarūpaparvarekhaḥ sitalohāgranakhaḥ kham āsasāda
kupitāntakatarjanāṅguliśrīr vyathayan prāṇabhṛtaḥ kapidhvajeṣu //
paramāstraparigrahorutejaḥ sphuradulkākṛti vikṣipan vaneṣu
sa javena patan paraḥśatānāṃ patatāṃ vrāta ivāravaṃ vitene //
avibhāvitaniṣkramaprayāṇaḥ śamitāyāma ivātiraṃhasā saḥ
saha pūrvataraṃ nu cittavṛtter apatitvā nu cakāra lakṣyabhedam //
sa vṛṣadhvajasāyakāvabhinnaṃ jayahetuḥ pratikāyam eṣaṇīyam
laghu sādhayituṃ śaraḥ prasehe vidhinevārtham udīritaṃ prayatnaḥ //
avivekavṛthāśramāv ivārthaṃ kṣayalobhāv iva saṃśritānurāgam
vijigīṣum ivānayapramādāv avasādaṃ viśikhau vininyatus tam //
atha dīrghatamaṃ tamaḥ pravekṣyan sahasā rugṇrayaḥ sa sambhrameṇa
nipatantam ivoṣṇaraśmim urvyāṃ valayībhūtataruṃ dharāṃ ca mene //
sa gataḥ kṣitim uṣṇaśoṇitārdraḥ khuradaṃṣṭrāgranipātadāritāśmā
asubhiḥ kṣaṇam īkṣitendrasūnir vihitāmarṣagurudhvanir nirāse //
sphuṭapauruṣam āpapāta pārthas tam atha prājyaśaraḥ śaraṃ jighṛkṣuḥ
na tathā kṛtavedināṃ kariṣyan priyatām eti yathā kṛtāvadānaḥ //
upakāra ivāsati prayuktaḥ sthitim aprāpya mṛge gataḥ praṇāśam
kṛtaśaktir avāṅmukho gurutvāj janitavrīḍa ivātmapauruṣeṇa //
sa samuddharatā vicintya tena svarucaṃ kīrtim ivottamāṃ dadhānaḥ
anuyukta iva svavārtam uccaiḥ parirebhe nu bhṛśaṃ vilocanābhyām //
tatra kārmukabhṛtaṃ mahābhujaḥ paśyati sma sahasā vanecaram
saṃnikāśayitum agrataḥ sthitaṃ śāsanaṃ kusumacāpavidviṣaḥ //
sa prayujya tanaye mahīpater ātmajātisadṛśīṃ kilānatim
sāntvapūrvam abhinītihetukaṃ vaktum ittham upacakrame vacaḥ //
śāntatā vinayayogi mānasaṃ bhūridhāma vimalaṃ tapaḥ śrutam
prāha te nu sadṛśī divaukasām anvavāyam avadātam ākṛtiḥ //
dīpitas tvam anubhāvasampadā gauraveṇa laghayan mahībhṛtaḥ
rājase munir apīha kārayann ādhipatyam iva śātamanyavam //
tāpaso 'pi vibhutām upeyivān āspadaṃ tvam asi sarvasampadām
dṛśyate hi bhavato vinā janair anvitasya sacivair iva dyutiḥ //
vismayaḥ ka iva vā jayaśriyā naiva muktir api te davīyasī
īpsitasya na bhaved upāśrayaḥ kasya nirjitarajastamoguṇaḥ //
hrepayann ahimatejasaṃ tviṣā sa tvam ittham upapannapauruṣaḥ
hartum arhasi varāhabhedinaṃ nainam asmadadhipasya sāyakam //
smaryate tanubhṛtāṃ sanātanaṃ nyāyyam ācaritam uttamair nṛbhiḥ
dhvaṃsate yadi bhavādṛśas tataḥ kaḥ prayātu vada tena vartmanā //
ākumāram upadeṣṭum icchavaḥ saṃnivṛttim apathān mahāpadaḥ
yogaśaktijitajanmamṛtyavaḥ śīlayanti yatayaḥ suśīlatām //
tiṣṭhatāṃ tapasi puṇyam āsajan sampado 'nuguṇayan sukhaiṣiṇām
yogināṃ pariṇaman vimuktaye kena nāstu vinayaḥ satāṃ priyaḥ //
nūnam atrabhavataḥ śarākṛtiṃ sarvathāyam anuyāti sāyakaḥ
so 'yam ity anupapannasaṃśayaḥ kāritas tvam apathe padaṃ yayā //
anyadīyaviśikhe na kevalaṃ niḥspṛhasya bhavitavyam āhṛte
nighnataḥ paranibarhitaṃ mṛgaṃ vrīḍitavyam api te sacetasaḥ //
saṃtataṃ niśamayanta utsukā yaiḥ prayānti mudam asya sūrayaḥ
kīrtitāni hasite 'pi tāni yaṃ vrīḍayanti caritāni māninam //
anyadoṣam iva saḥ svakaṃ guṇaṃ khyāpayet katham adhṛṣṭatājaḍaḥ
ucyate sa khalu kāryavattayā dhig vibhinnabudhasetum arthitām //
durvacaṃ tad atha mā sma bhūn mṛgas tvāv asau yad akariṣyad ojasā
nainam āśu yadi vāhinīpatiḥ pratyapatsyata śitena pattriṇā //
ko nv imaṃ harituraṅgam āyudha stheyasīṃ dadhatam aṅgasaṃhatim
vegavattaramṛte camūpater hantum arhati śareṇa daṃṣṭriṇam //
mitram iṣṭam upakāri saṃśaye medinīpatir ayaṃ tathā ca te
taṃ virodhya bhavatā nirāsi mā sajjanaikavasatiḥ kṛtajñatā //
labhyam ekasukṛtena durlabhā rakṣitāram asurakṣyabhūtayaḥ
svantam antavirasā jigīṣatāṃ mitralābham anu lābhasampadaḥ //
cañcalaṃ vasu nitāntam unnatā medinīm api haranty arātayaḥ
bhūdharasthiram upeyam āgataṃ māvamaṃsta suhṛdaṃ mahīpatim //
jetum eva bhavatā tapasyate nāyudhāni dadhate mumukṣavaḥ
prāpsyate ca sakalaṃ mahībhṛtā saṃgatena tapasaḥ phalaṃ tvayā //
vājibhūmir ibharājakānanaṃ santi ratnanicayāś ca bhūriśaḥ
kāñcanena kim ivāsya pattriṇā kevalaṃ na sahate vilaṅghanam //
sāvalepam upalipsate parair abhyupaiti vikṛtiṃ rajasy api
arthitas tu na mahān samīhate jīvitaṃ kimu dhanaṃ dhanāyitum //
tat tadīyaviśikhātisarjanād astu vāṃ guru yadṛcchayāgatam
rāghavaplavagarājayor iva prema yuktam itaretarāśrayam //
nābhiyoktum anṛtaṃ tvam iṣyate kas tapasviviśikheṣu cādaraḥ
santi bhūbhṛti śarā hi naḥ pare ye parākramavasūni vajriṇaḥ //
mārgaṇair atha tava prayojanaṃ nāthase kimu patiṃ na bhūbhṛtaḥ
tvadvidhaṃ suhṛdam etya sa arthinaṃ kiṃ na yacchati vijitya medinīm //
tena sūrir upakāritādhanaḥ kartum icchati na yācitaṃ vṛthā
sīdatām anubhavann ivārthināṃ veda yat praṇayabhaṅgavedanām //
śaktir arthapatiṣu svayaṃgrahaṃ prema kārayati vā niratyayam
kāraṇadvayam idaṃ nirasyataḥ prārthanādhikabale vipatphalā //
astravedam adhigamya tattvataḥ kasya ceha bhujavīryaśālinaḥ
jāmadagnyam apahāya gīyate tāpaseṣu caritārtham āyudham //
abhyaghāni municāpalāt tvayā yan mṛgaḥ kṣitipateḥ parigrahaḥ
akṣamiṣṭa tad ayaṃ pramādyatāṃ saṃvṛṇoti khalu doṣam ajñatā //
janmaveṣatapasāṃ virodhinīṃ mā kṛthāḥ punar amūm apakriyām
āpad ety ubhayalokadūṣaṇī vartamānam apathe hi durmatim //
yaṣṭum icchasi pitṝn na sāmprataṃ saṃvṛto 'rcicayiṣur divaukasaḥ
dātum eva padavīm api kṣamaḥ kiṃ mṛge 'ṅga viśikhaṃ nyavīviśaḥ //
sajjano 'si vijahīhi cāpalaṃ sarvadā ka iva vā sahiṣyate
vāridhīn iva yugāntavāyavaḥ kṣobhayanty anibhṛtā gurūn api //
astravedavid ayaṃ mahīpatiḥ parvatīya iti māvajīgaṇaḥ
gopituṃ bhuvam imāṃ marutvatā śailavāsam anunīya lambhitaḥ //
tat titikṣitam idaṃ mayā muner ity avocata vacaś camūpatiḥ
bāṇam atrabhavate nijaṃ diśann āpnuhi tvam api sarvasampadaḥ //
ātmanīnam upatiṣṭhate guṇāḥ sambhavanti viramanti cāpadaḥ
ity anekaphalabhāji mā sma bhūd arthitā katham ivāryasaṃgame //
dṛśyatām ayam anokahāntare tigmahetipṛtanābhir anvitaḥ
sāhivīcir iva sindhur uddhato bhūpatiḥ samayasetuvāritaḥ //
sajyaṃ dhanur vahati yo 'hipatisthavīyaḥ stheyāñ jayan harituraṅgamaketulakṣmīm
asyānukūlaya matiṃ matimann anena sakhyā sukhaṃ samabhiyāsyasi cintitāni //
Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0