Kiratarjuniya · Chapter 11

athāmarṣān nisargāc ca jitendriyatayā tayā
āgajāmāśramaṃ jiṣṇoḥ pratītaḥ pākaśāsanaḥ //

munirūpo 'nurūpeṇa sūnunā dadṛśe puraḥ
drāghīyasā vayotītaḥ pariklāntaḥ kilādhvanā //

jaṭānāṃ kīrṇayā keśaiḥ saṃhatyā paritaḥ sitaiḥ
pṛktayendukarair ahnaḥ paryanta iva saṃdhyayā //

viśadabhrūyugacchanna valitāpāṅgalocanaḥ
prāleyāvatatimlāna palāśābja iva hradaḥ //

āsaktabharanīkāśair aṅgaiḥ parikṛśair api
adyūnaḥ sadgṛhiṇy eva prāyo yaṣṭyāvalambitaḥ //

gūḍho 'pi vapuṣā rājan dhāmnā lokābhibhāvinā
aṃśumān iva tanvabhra paṭalacchannavigrahaḥ //

jaratīm api bibhrāṇas tanum aprākṛtākṛtiḥ
cakārākrāntalakṣmīkaḥ sasādhvasam ivāśrayam //

abhitas taṃ pṛthāsūnuḥ snehena paritastare
avijñāte 'pi bandhau hi balāt prahlādate manaḥ //

ātitheyīm athāsādya sutādapacitiṃ hariḥ
viśramya viṣṭare nāma vyājahāreti bhāratīm //

tvayā sādhu samārambhi nave vayasi yat tapaḥ
hriyate viṣayaiḥ prāyo varṣīyān api mādṛśaḥ //

śreyasīṃ tava samprāptā guṇasampadam ākṛtiḥ
sulabhā ramyatā loke durlabhaṃ hi guṇārjanam //

śaradambudharacchāyā gatvaryo yauvanaśriyaḥ
āpātaramyā viṣayāḥ paryantaparitāpinaḥ //

antakaḥ paryavasthātā janminaḥ saṃtatāpadaḥ
iti tyājye bhave bhavyo muktāv uttiṣṭhate manaḥ //

cittavān asi kalyāṇī yat tvāṃ matir upasthitā
viruddhaḥ kevalaṃ veṣaḥ saṃdehayati me manaḥ //

yuyutsuneva kavacaṃ kim āmuktam idaṃ tvayā
tapasvino hi vasate kevalājinavalkale //

prapitsoḥ kiṃ ca te muktiṃ niḥspṛhasya kalevare
maheṣudhī dhanur bhīmaṃ bhūtānām anabhidruhaḥ //

bhayaṃkaraḥ prāṇabhṛtāṃ mṛtyor bhuja ivāparaḥ
asis tava tapasthasya na samarthayate śamam //

jayam atrabhavān nūnam arātiṣv abhilāṣukaḥ
krodhalakṣma kṣamāvantaḥ kvāyudhaṃ kva tapodhanāḥ //

yaḥ karoti vadhodarkā niḥśreyasakarīḥ kriyāḥ
glānidoṣacchidaḥ svacchāḥ sa mūḍhaḥ paṅkayaty apaḥ //

mūlaṃ doṣasya hiṃsāder arthakāmau sma mā puṣaḥ
tau hi tattvāvabodhasya durucchedāv upaplavau //

abhidroheṇa bhūtānām arjayan gatvarīḥ śriyaḥ
udanvān iva sindhūnām āpadām eti pātratām //

yā gamyāḥ satsahāyānāṃ yāsu khedo bhayaṃ yataḥ
tāsāṃ kiṃ yan na duḥkhāya vipadām iva sampadām //

durāsadān arīn ugrān dhṛter viśvāsajanmanaḥ
bhogān bhogān ivāheyān adhyāsyāpan na durlabhā //

nāntarajñāḥ śriyo jātu priyair āsāṃ na bhūyate
āsaktās tāsv amī mūḍhā vāmaśīlā hi jantavaḥ //

ko 'pavādaḥ stutipade yad aśīleṣu cañcalāḥ
sādhuvṛttān api kṣudrā vikṣipanty eva sampadaḥ //

kṛtavān anyadeheṣu kartā ca vidhuraṃ manaḥ
apriyair iva saṃyogo viprayogaḥ priyaiḥ saha //

śūnyam ākīrṇatām eti tulyaṃ vyasanam utsavaiḥ
vipralambho 'pi lābhāya sati priyasamāgame //

tadā ramyāṇy aramyāṇi priyāḥ śalyaṃ tadāsavaḥ
tadaikākī sabandhuḥ sann iṣṭena rahito yadā //

yuktaḥ pramādyasi hitād apetaḥ paritapyase
yadi neṣṭātmanaḥ pīḍā mā sañji bhavatā jane //

janmino 'sya sthitiṃ vidvāṃl lakṣmīm iva calācalām
bhavān mā sma vadhīn nyāyyaṃ nyāyādhārā hi sādhavaḥ //

vijahīhi raṇotsāhaṃ mā tapaḥ sādhi nīnaśaḥ
ucchedaṃ janmanaḥ kartum edhi śāntas tapodhana //

jīyantāṃ durjayā dehe ripavaś cakṣurādayaḥ
jiteṣu nanu loko 'yaṃ teṣu kṛtsnas tvayā jitaḥ //

paravān arthasaṃsiddhau nīcavṛttir apatrapaḥ
avidheyendriyaḥ puṃsāṃ gaur ivaitei vidheyatām //

śvas tvayā sukhasaṃvittiḥ smaraṇīyādhunātanī
iti svapnopamān matvā kāmān mā gās tadaṅgatām //

śraddheyā vipralabdhāraḥ priyā vipriyakāriṇaḥ
sudustyajās tyajanto 'pi kāmāḥ kaṣṭā hi śatravaḥ //

vivikte 'smin nage bhūyaḥ plāvite jahnukanyayā
pratyāsīdati muktis tvāṃ purā mā bhūr udāyudhaḥ //

vyāhṛtya marutāṃ patyāv iti vācam avasthite
vacaḥ praśrayagambhīram athovāca kapidhvajaḥ //

prasādaramyam ojasvi garīyo lāghavānvitam
sākāṅkṣam anupaskāraṃ viṣvaggati nirākulam //

nyāyanirṇītasāratvān nirapekṣam ivāgame
aprakampyatayānyeṣām āmnāyavacanopamam //

alaṅghyatvāj janair anyaiḥ kṣubhitodanvadūrjitam
audāryād arthasampatteḥ śāntaṃ cittam ṛṣer iva //

idam īdṛgguṇopetaṃ labdhāvasarasādhanam
vyākuryāt kaḥ priyaṃ vākyaṃ yo vaktā nedṛgāśayaḥ //

na jñātaṃ tāta yatnasya paurvāparyam amuṣya te
śāsituṃ yena māṃ dharmaṃ munibhis tulyam icchasi //

avijñātaprabandhasya vaco vācaspater iva
vrajaty aphalatām eva nayadruha ivehitam //

śreyaso 'py asya te tāta vacaso nāsmi bhājanam
nabhasaḥ sphuṭatārasya rātrer iva viparyayaḥ //

kṣatriyas tanayaḥ pāṇḍor ahaṃ pārtho dhanaṃjayaḥ
sthitaḥ prāstasya dāyādair bhrātur jyeṣṭhasya śāsane //

kṛṣṇadvaipāyanādeśād bibharmi vratam īdṛśam
bhṛśam ārādhane yattaḥ svārādhyasya marutvataḥ //

durakṣān dīvyatā rājñā rājyam ātmā vayaṃ vadhūḥ
nītāni paṇatāṃ nūnam īdṛśī bhavitavyatā //

tenānujasahāyena draupadyā ca mayā vinā
bhṛśam āyāmiyāmāsu yāminīṣv abhitapyate //

hṛtottarīyāṃ prasabhaṃ sabhāyām āgatahriyaḥ
marmacchidā no vacasā niratakṣann arātayaḥ //

upādhatta sapatneṣu kṛṣṇāyā gurusaṃnidhau
bhāvam ānayane satyāḥ satyaṃkāram ivāntakaḥ //

tām aikṣanta kṣaṇaṃ sabhyā duḥśāsanapuraḥsarām
abhisāyārkam āvṛttāṃ chāyām iva mahātaroḥ //

ayathārthakriyārambhaiḥ patibhiḥ kiṃ tavekṣitaiḥ
arudhyetām itīvāsyā nayane bāṣpavāriṇe //

soḍhavān no daśām antyāṃ jyāyān eva guṇapriyaḥ
sulabho hi dviṣāṃ bhaṅgo durlabhā satsv avācyatā //

sthityatikrāntibhīrūṇi svacchāny ākulitāny api
toyāni toyarāśīnāṃ manāṃsi ca manasvinām //

dhārtarāṣṭraiḥ saha prītir vairam asmāsv asūyata
asanmaitrī hi doṣāya kūlacchāyeva sevitā //

apavādād abhītasya samasya guṇadoṣayoḥ
asadvṛtter ahovṛttaṃ durvibhāvaṃ vidher iva //

dhvaṃseta hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ
yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet //

avadhūyāribhir nītā hariṇais tulyavṛttitām
anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām //

śaktivaikalyanamrasya niḥsāratvāl laghīyasaḥ
janmino mānahinasya tṛṇasya ca samā gatiḥ //

alaṅghyaṃ tat tad udvīkṣya yad yad uccair mahībhṛtām
priyatāṃ jyāyasīṃ mā gān mahatāṃ kena tuṅgatā //

tāvad āśrīyate lakṣmyā tāvad asya sthiraṃ yaśaḥ
puruṣas tāvad evāsau yāvan mānān na hīyate //

sa pumān arthavaj janmā yasya nāmni puraḥsthite
nānyām aṅgulim abhyeti saṃkhyāyām udyatāṅguliḥ //

durāsadavanajyāyān gamyas tuṅgo 'pi bhūdharaḥ
na jahāti mahaujaskaṃ mānaprāṃśum alaṅghyatā //

gurūn kurvanti te vaṃśyān anvarthā tair vasuṃdharā
yeṣāṃ yaśāṃsi śubhrāṇi hrepayantīndumaṇḍalam //

udāharaṇam āśīḥṣu prathame te manasvinām
śuṣke 'śanir ivāmarṣo yair arātiṣu pātyate //

na sukhaṃ prārthaye nārtham udanvadvīcicañcalam
nānityatāśanes trasyan viviktaṃ brahmaṇaḥ padam //

pramārṣṭum ayaśaḥpaṅkam iccheyaṃ chadmanā kṛtam
vaidhavyatāpitārāti vanitālocanāmbubhiḥ //

apahasye 'thavā sadbhiḥ pramādo vāstu me dhiyaḥ
asthānavihitāyāsaḥ kāmaṃ jihretu vā bhavān //

vaṃśalakṣmīm anuddhṛtya samucchedena vidviṣām
nirvāṇam api manye 'ham antarāyaṃ jayaśriyaḥ //

ajanmā puruṣas tāvad gatāsus tṛṇam eva vā
yāvan neṣubhir ādatte viluptam aribhir yaśaḥ //

anirjayena dviṣatāṃ yasyāmarṣaḥ praśāmyati
puruṣoktiḥ kathaṃ tasmin brūhi tvaṃ hi tapodhana //

kṛtaṃ puruṣaśabdena jātimātrāvalambinā
yo 'ṅgīkṛtaguṇaiḥ ślāghyaḥ savismayam udāhṛtaḥ //

grasamānam ivaujāṃsi sadasā gauraveritam
nāma yasyābhinandanti dviṣo 'pi sa pumān pumān //

yathāpratijñaṃ dviṣatāṃ yudhi praticikīrṣayā
mamaivādhyeti nṛpatis tṛṣyann iva jalāñjaleḥ //

sa vaṃśasyāvadātasya śaśāṅkasyeva lāñchanam
kṛcchreṣu vyarthayā yatra bhūyate bhartur ājñayā //

kathaṃ vādīyatām arvāṅ munitā dharmarodhinī
āśramānukramaḥ pūrvaiḥ smaryate na vyatikramaḥ //

āsaktā dhūr iyaṃ rūḍhā jananī dūragā ca me
tiraskaroti svātantryaṃ jyāyāṃś cācāravān nṛpaḥ //

svadharmam anurundhante nātikramam arātibhiḥ
palāyante kṛtadhvaṃsā nāhavān mānaśālinaḥ //

vicchinnābhravilāyaṃ vā vilīye nagamūrdhani
ārādhya vā sahasrākṣam ayaśaḥśalyam uddhare //

ity uktavantaṃ parirabhya dorbhyāṃ tanūjam āviṣkṛtadivyamūrtiḥ
aghopaghātaṃ maghavā vibhūtyai bhavodbhavārādhanam ādideśa //

prīte pinākini mayā saha lokapālair lokatraye 'pi vihitāprativāryavīryaḥ
lakṣmīṃ samutsukayitāsi bhṛśaṃ pareṣām uccārya vācam iti tena tirobabhūve //