કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 11
અથામર્ષાન્ નિસર્ગાચ્ ચ જિતેન્દ્રિયતયા તયા
આગજામાશ્રમં જિષ્ણોઃ પ્રતીતઃ પાકશાસનઃ ॥
મુનિરૂપો ઽનુરૂપેણ સૂનુના દદૃશે પુરઃ
દ્રાઘીયસા વયોતીતઃ પરિક્લાન્તઃ કિલાધ્વના ॥
જટાનાં કીર્ણયા કેશૈઃ સંહત્યા પરિતઃ સિતૈઃ
પૃક્તયેન્દુકરૈર્ અહ્નઃ પર્યન્ત ઇવ સંધ્યયા ॥
વિશદભ્રૂયુગચ્છન્ન વલિતાપાઙ્ગલોચનઃ
પ્રાલેયાવતતિમ્લાન પલાશાબ્જ ઇવ હ્રદઃ ॥
આસક્તભરનીકાશૈર્ અઙ્ગૈઃ પરિકૃશૈર્ અપિ
અદ્યૂનઃ સદ્ગૃહિણ્ય્ એવ પ્રાયો યષ્ટ્યાવલમ્બિતઃ ॥
ગૂઢો ઽપિ વપુષા રાજન્ ધામ્ના લોકાભિભાવિના
અંશુમાન્ ઇવ તન્વભ્ર પટલચ્છન્નવિગ્રહઃ ॥
જરતીમ્ અપિ બિભ્રાણસ્ તનુમ્ અપ્રાકૃતાકૃતિઃ
ચકારાક્રાન્તલક્ષ્મીકઃ સસાધ્વસમ્ ઇવાશ્રયમ્ ॥
અભિતસ્ તં પૃથાસૂનુઃ સ્નેહેન પરિતસ્તરે
અવિજ્ઞાતે ઽપિ બન્ધૌ હિ બલાત્ પ્રહ્લાદતે મનઃ ॥
આતિથેયીમ્ અથાસાદ્ય સુતાદપચિતિં હરિઃ
વિશ્રમ્ય વિષ્ટરે નામ વ્યાજહારેતિ ભારતીમ્ ॥
ત્વયા સાધુ સમારમ્ભિ નવે વયસિ યત્ તપઃ
હ્રિયતે વિષયૈઃ પ્રાયો વર્ષીયાન્ અપિ માદૃશઃ ॥
શ્રેયસીં તવ સમ્પ્રાપ્તા ગુણસમ્પદમ્ આકૃતિઃ
સુલભા રમ્યતા લોકે દુર્લભં હિ ગુણાર્જનમ્ ॥
શરદમ્બુધરચ્છાયા ગત્વર્યો યૌવનશ્રિયઃ
આપાતરમ્યા વિષયાઃ પર્યન્તપરિતાપિનઃ ॥
અન્તકઃ પર્યવસ્થાતા જન્મિનઃ સંતતાપદઃ
ઇતિ ત્યાજ્યે ભવે ભવ્યો મુક્તાવ્ ઉત્તિષ્ઠતે મનઃ ॥
ચિત્તવાન્ અસિ કલ્યાણી યત્ ત્વાં મતિર્ ઉપસ્થિતા
વિરુદ્ધઃ કેવલં વેષઃ સંદેહયતિ મે મનઃ ॥
યુયુત્સુનેવ કવચં કિમ્ આમુક્તમ્ ઇદં ત્વયા
તપસ્વિનો હિ વસતે કેવલાજિનવલ્કલે ॥
પ્રપિત્સોઃ કિં ચ તે મુક્તિં નિઃસ્પૃહસ્ય કલેવરે
મહેષુધી ધનુર્ ભીમં ભૂતાનામ્ અનભિદ્રુહઃ ॥
ભયંકરઃ પ્રાણભૃતાં મૃત્યોર્ ભુજ ઇવાપરઃ
અસિસ્ તવ તપસ્થસ્ય ન સમર્થયતે શમમ્ ॥
જયમ્ અત્રભવાન્ નૂનમ્ અરાતિષ્વ્ અભિલાષુકઃ
ક્રોધલક્ષ્મ ક્ષમાવન્તઃ ક્વાયુધં ક્વ તપોધનાઃ ॥
યઃ કરોતિ વધોદર્કા નિઃશ્રેયસકરીઃ ક્રિયાઃ
ગ્લાનિદોષચ્છિદઃ સ્વચ્છાઃ સ મૂઢઃ પઙ્કયત્ય્ અપઃ ॥
મૂલં દોષસ્ય હિંસાદેર્ અર્થકામૌ સ્મ મા પુષઃ
તૌ હિ તત્ત્વાવબોધસ્ય દુરુચ્છેદાવ્ ઉપપ્લવૌ ॥
અભિદ્રોહેણ ભૂતાનામ્ અર્જયન્ ગત્વરીઃ શ્રિયઃ
ઉદન્વાન્ ઇવ સિન્ધૂનામ્ આપદામ્ એતિ પાત્રતામ્ ॥
યા ગમ્યાઃ સત્સહાયાનાં યાસુ ખેદો ભયં યતઃ
તાસાં કિં યન્ ન દુઃખાય વિપદામ્ ઇવ સમ્પદામ્ ॥
દુરાસદાન્ અરીન્ ઉગ્રાન્ ધૃતેર્ વિશ્વાસજન્મનઃ
ભોગાન્ ભોગાન્ ઇવાહેયાન્ અધ્યાસ્યાપન્ ન દુર્લભા ॥
નાન્તરજ્ઞાઃ શ્રિયો જાતુ પ્રિયૈર્ આસાં ન ભૂયતે
આસક્તાસ્ તાસ્વ્ અમી મૂઢા વામશીલા હિ જન્તવઃ ॥
કો ઽપવાદઃ સ્તુતિપદે યદ્ અશીલેષુ ચઞ્ચલાઃ
સાધુવૃત્તાન્ અપિ ક્ષુદ્રા વિક્ષિપન્ત્ય્ એવ સમ્પદઃ ॥
કૃતવાન્ અન્યદેહેષુ કર્તા ચ વિધુરં મનઃ
અપ્રિયૈર્ ઇવ સંયોગો વિપ્રયોગઃ પ્રિયૈઃ સહ ॥
શૂન્યમ્ આકીર્ણતામ્ એતિ તુલ્યં વ્યસનમ્ ઉત્સવૈઃ
વિપ્રલમ્ભો ઽપિ લાભાય સતિ પ્રિયસમાગમે ॥
તદા રમ્યાણ્ય્ અરમ્યાણિ પ્રિયાઃ શલ્યં તદાસવઃ
તદૈકાકી સબન્ધુઃ સન્ન્ ઇષ્ટેન રહિતો યદા ॥
યુક્તઃ પ્રમાદ્યસિ હિતાદ્ અપેતઃ પરિતપ્યસે
યદિ નેષ્ટાત્મનઃ પીડા મા સઞ્જિ ભવતા જને ॥
જન્મિનો ઽસ્ય સ્થિતિં વિદ્વાંલ્ લક્ષ્મીમ્ ઇવ ચલાચલામ્
ભવાન્ મા સ્મ વધીન્ ન્યાય્યં ન્યાયાધારા હિ સાધવઃ ॥
વિજહીહિ રણોત્સાહં મા તપઃ સાધિ નીનશઃ
ઉચ્છેદં જન્મનઃ કર્તુમ્ એધિ શાન્તસ્ તપોધન ॥
જીયન્તાં દુર્જયા દેહે રિપવશ્ ચક્ષુરાદયઃ
જિતેષુ નનુ લોકો ઽયં તેષુ કૃત્સ્નસ્ ત્વયા જિતઃ ॥
પરવાન્ અર્થસંસિદ્ધૌ નીચવૃત્તિર્ અપત્રપઃ
અવિધેયેન્દ્રિયઃ પુંસાં ગૌર્ ઇવૈતેઇ વિધેયતામ્ ॥
શ્વસ્ ત્વયા સુખસંવિત્તિઃ સ્મરણીયાધુનાતની
ઇતિ સ્વપ્નોપમાન્ મત્વા કામાન્ મા ગાસ્ તદઙ્ગતામ્ ॥
શ્રદ્ધેયા વિપ્રલબ્ધારઃ પ્રિયા વિપ્રિયકારિણઃ
સુદુસ્ત્યજાસ્ ત્યજન્તો ઽપિ કામાઃ કષ્ટા હિ શત્રવઃ ॥
વિવિક્તે ઽસ્મિન્ નગે ભૂયઃ પ્લાવિતે જહ્નુકન્યયા
પ્રત્યાસીદતિ મુક્તિસ્ ત્વાં પુરા મા ભૂર્ ઉદાયુધઃ ॥
વ્યાહૃત્ય મરુતાં પત્યાવ્ ઇતિ વાચમ્ અવસ્થિતે
વચઃ પ્રશ્રયગમ્ભીરમ્ અથોવાચ કપિધ્વજઃ ॥
પ્રસાદરમ્યમ્ ઓજસ્વિ ગરીયો લાઘવાન્વિતમ્
સાકાઙ્ક્ષમ્ અનુપસ્કારં વિષ્વગ્ગતિ નિરાકુલમ્ ॥
ન્યાયનિર્ણીતસારત્વાન્ નિરપેક્ષમ્ ઇવાગમે
અપ્રકમ્પ્યતયાન્યેષામ્ આમ્નાયવચનોપમમ્ ॥
અલઙ્ઘ્યત્વાજ્ જનૈર્ અન્યૈઃ ક્ષુભિતોદન્વદૂર્જિતમ્
ઔદાર્યાદ્ અર્થસમ્પત્તેઃ શાન્તં ચિત્તમ્ ઋષેર્ ઇવ ॥
ઇદમ્ ઈદૃગ્ગુણોપેતં લબ્ધાવસરસાધનમ્
વ્યાકુર્યાત્ કઃ પ્રિયં વાક્યં યો વક્તા નેદૃગાશયઃ ॥
ન જ્ઞાતં તાત યત્નસ્ય પૌર્વાપર્યમ્ અમુષ્ય તે
શાસિતું યેન માં ધર્મં મુનિભિસ્ તુલ્યમ્ ઇચ્છસિ ॥
અવિજ્ઞાતપ્રબન્ધસ્ય વચો વાચસ્પતેર્ ઇવ
વ્રજત્ય્ અફલતામ્ એવ નયદ્રુહ ઇવેહિતમ્ ॥
શ્રેયસો ઽપ્ય્ અસ્ય તે તાત વચસો નાસ્મિ ભાજનમ્
નભસઃ સ્ફુટતારસ્ય રાત્રેર્ ઇવ વિપર્યયઃ ॥
ક્ષત્રિયસ્ તનયઃ પાણ્ડોર્ અહં પાર્થો ધનંજયઃ
સ્થિતઃ પ્રાસ્તસ્ય દાયાદૈર્ ભ્રાતુર્ જ્યેષ્ઠસ્ય શાસને ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદેશાદ્ બિભર્મિ વ્રતમ્ ઈદૃશમ્
ભૃશમ્ આરાધને યત્તઃ સ્વારાધ્યસ્ય મરુત્વતઃ ॥
દુરક્ષાન્ દીવ્યતા રાજ્ઞા રાજ્યમ્ આત્મા વયં વધૂઃ
નીતાનિ પણતાં નૂનમ્ ઈદૃશી ભવિતવ્યતા ॥
તેનાનુજસહાયેન દ્રૌપદ્યા ચ મયા વિના
ભૃશમ્ આયામિયામાસુ યામિનીષ્વ્ અભિતપ્યતે ॥
હૃતોત્તરીયાં પ્રસભં સભાયામ્ આગતહ્રિયઃ
મર્મચ્છિદા નો વચસા નિરતક્ષન્ન્ અરાતયઃ ॥
ઉપાધત્ત સપત્નેષુ કૃષ્ણાયા ગુરુસંનિધૌ
ભાવમ્ આનયને સત્યાઃ સત્યંકારમ્ ઇવાન્તકઃ ॥
તામ્ ઐક્ષન્ત ક્ષણં સભ્યા દુઃશાસનપુરઃસરામ્
અભિસાયાર્કમ્ આવૃત્તાં છાયામ્ ઇવ મહાતરોઃ ॥
અયથાર્થક્રિયારમ્ભૈઃ પતિભિઃ કિં તવેક્ષિતૈઃ
અરુધ્યેતામ્ ઇતીવાસ્યા નયને બાષ્પવારિણે ॥
સોઢવાન્ નો દશામ્ અન્ત્યાં જ્યાયાન્ એવ ગુણપ્રિયઃ
સુલભો હિ દ્વિષાં ભઙ્ગો દુર્લભા સત્સ્વ્ અવાચ્યતા ॥
સ્થિત્યતિક્રાન્તિભીરૂણિ સ્વચ્છાન્ય્ આકુલિતાન્ય્ અપિ
તોયાનિ તોયરાશીનાં મનાંસિ ચ મનસ્વિનામ્ ॥
ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સહ પ્રીતિર્ વૈરમ્ અસ્માસ્વ્ અસૂયત
અસન્મૈત્રી હિ દોષાય કૂલચ્છાયેવ સેવિતા ॥
અપવાદાદ્ અભીતસ્ય સમસ્ય ગુણદોષયોઃ
અસદ્વૃત્તેર્ અહોવૃત્તં દુર્વિભાવં વિધેર્ ઇવ ॥
ધ્વંસેત હૃદયં સદ્યઃ પરિભૂતસ્ય મે પરૈઃ
યદ્ય્ અમર્ષઃ પ્રતીકારં ભુજાલમ્બં ન લમ્ભયેત્ ॥
અવધૂયારિભિર્ નીતા હરિણૈસ્ તુલ્યવૃત્તિતામ્
અન્યોન્યસ્યાપિ જિહ્રીમઃ કિં પુનઃ સહવાસિનામ્ ॥
શક્તિવૈકલ્યનમ્રસ્ય નિઃસારત્વાલ્ લઘીયસઃ
જન્મિનો માનહિનસ્ય તૃણસ્ય ચ સમા ગતિઃ ॥
અલઙ્ઘ્યં તત્ તદ્ ઉદ્વીક્ષ્ય યદ્ યદ્ ઉચ્ચૈર્ મહીભૃતામ્
પ્રિયતાં જ્યાયસીં મા ગાન્ મહતાં કેન તુઙ્ગતા ॥
તાવદ્ આશ્રીયતે લક્ષ્મ્યા તાવદ્ અસ્ય સ્થિરં યશઃ
પુરુષસ્ તાવદ્ એવાસૌ યાવન્ માનાન્ ન હીયતે ॥
સ પુમાન્ અર્થવજ્ જન્મા યસ્ય નામ્નિ પુરઃસ્થિતે
નાન્યામ્ અઙ્ગુલિમ્ અભ્યેતિ સંખ્યાયામ્ ઉદ્યતાઙ્ગુલિઃ ॥
દુરાસદવનજ્યાયાન્ ગમ્યસ્ તુઙ્ગો ઽપિ ભૂધરઃ
ન જહાતિ મહૌજસ્કં માનપ્રાંશુમ્ અલઙ્ઘ્યતા ॥
ગુરૂન્ કુર્વન્તિ તે વંશ્યાન્ અન્વર્થા તૈર્ વસુંધરા
યેષાં યશાંસિ શુભ્રાણિ હ્રેપયન્તીન્દુમણ્ડલમ્ ॥
ઉદાહરણમ્ આશીઃષુ પ્રથમે તે મનસ્વિનામ્
શુષ્કે ઽશનિર્ ઇવામર્ષો યૈર્ અરાતિષુ પાત્યતે ॥
ન સુખં પ્રાર્થયે નાર્થમ્ ઉદન્વદ્વીચિચઞ્ચલમ્
નાનિત્યતાશનેસ્ ત્રસ્યન્ વિવિક્તં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥
પ્રમાર્ષ્ટુમ્ અયશઃપઙ્કમ્ ઇચ્છેયં છદ્મના કૃતમ્
વૈધવ્યતાપિતારાતિ વનિતાલોચનામ્બુભિઃ ॥
અપહસ્યે ઽથવા સદ્ભિઃ પ્રમાદો વાસ્તુ મે ધિયઃ
અસ્થાનવિહિતાયાસઃ કામં જિહ્રેતુ વા ભવાન્ ॥
વંશલક્ષ્મીમ્ અનુદ્ધૃત્ય સમુચ્છેદેન વિદ્વિષામ્
નિર્વાણમ્ અપિ મન્યે ઽહમ્ અન્તરાયં જયશ્રિયઃ ॥
અજન્મા પુરુષસ્ તાવદ્ ગતાસુસ્ તૃણમ્ એવ વા
યાવન્ નેષુભિર્ આદત્તે વિલુપ્તમ્ અરિભિર્ યશઃ ॥
અનિર્જયેન દ્વિષતાં યસ્યામર્ષઃ પ્રશામ્યતિ
પુરુષોક્તિઃ કથં તસ્મિન્ બ્રૂહિ ત્વં હિ તપોધન ॥
કૃતં પુરુષશબ્દેન જાતિમાત્રાવલમ્બિના
યો ઽઙ્ગીકૃતગુણૈઃ શ્લાઘ્યઃ સવિસ્મયમ્ ઉદાહૃતઃ ॥
ગ્રસમાનમ્ ઇવૌજાંસિ સદસા ગૌરવેરિતમ્
નામ યસ્યાભિનન્દન્તિ દ્વિષો ઽપિ સ પુમાન્ પુમાન્ ॥
યથાપ્રતિજ્ઞં દ્વિષતાં યુધિ પ્રતિચિકીર્ષયા
મમૈવાધ્યેતિ નૃપતિસ્ તૃષ્યન્ન્ ઇવ જલાઞ્જલેઃ ॥
સ વંશસ્યાવદાતસ્ય શશાઙ્કસ્યેવ લાઞ્છનમ્
કૃચ્છ્રેષુ વ્યર્થયા યત્ર ભૂયતે ભર્તુર્ આજ્ઞયા ॥
કથં વાદીયતામ્ અર્વાઙ્ મુનિતા ધર્મરોધિની
આશ્રમાનુક્રમઃ પૂર્વૈઃ સ્મર્યતે ન વ્યતિક્રમઃ ॥
આસક્તા ધૂર્ ઇયં રૂઢા જનની દૂરગા ચ મે
તિરસ્કરોતિ સ્વાતન્ત્ર્યં જ્યાયાંશ્ ચાચારવાન્ નૃપઃ ॥
સ્વધર્મમ્ અનુરુન્ધન્તે નાતિક્રમમ્ અરાતિભિઃ
પલાયન્તે કૃતધ્વંસા નાહવાન્ માનશાલિનઃ ॥
વિચ્છિન્નાભ્રવિલાયં વા વિલીયે નગમૂર્ધનિ
આરાધ્ય વા સહસ્રાક્ષમ્ અયશઃશલ્યમ્ ઉદ્ધરે ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં પરિરભ્ય દોર્ભ્યાં તનૂજમ્ આવિષ્કૃતદિવ્યમૂર્તિઃ
અઘોપઘાતં મઘવા વિભૂત્યૈ ભવોદ્ભવારાધનમ્ આદિદેશ ॥
પ્રીતે પિનાકિનિ મયા સહ લોકપાલૈર્ લોકત્રયે ઽપિ વિહિતાપ્રતિવાર્યવીર્યઃ
લક્ષ્મીં સમુત્સુકયિતાસિ ભૃશં પરેષામ્ ઉચ્ચાર્ય વાચમ્ ઇતિ તેન તિરોબભૂવે ॥
મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0