Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyaprakāśa · Chapter 4

4.2

iti kāvyaprakāśe śabdārthasvarūpanirṇayo nāma dvitīya ullāsaḥ

4.13

===========================================
tṛtīya ullāsaḥ
arthāḥ proktāḥ purā teṣām ...
arthāḥ vācyalakṣyavyaṅgyāḥ / teṣāṃ vācakalākṣaṇikavyañjakānām //
... arhtavyañjakatocyate /
kīdṛśītyāha ----
vaktṛboddhavyakākūnāṃ vākyavācyānyasannidheḥ // MKpr-
prastāvadeśakālādervaiśiṣṭyāt pratibhājuṣām /
yo 'rthasyānyārthadhīheturvyāpāro vyaktireva sā // MKpr-
boddhavyaḥ pratipādyaḥ / kākurdhvanervikāraḥ / prastāvaḥ prakaraṇam /
arthasya vācyalakṣyavyaṅgyātmanaḥ /
krameṇodāharaṇāni /
{a_ipihulaṃ jalakuṃbhaṃ ghettūṇa samāgadahmi sahi turi_aṃ /
samase_asalilaṇīsāsaṇīsahā vīsamāmi khaṇaṃ

4.14

}
[atipṛthulaṃ jalakumbhaṃ gṛhītvā samāgatāsmi sakhi tvaritam /
śramasvedasalilaniḥśvāsaniḥsahā viśrāmyāmi kṣaṇam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 989)
atra cauryaratahopanaṃ gamyate /
{oṇṇiddaṃ dobballaṃ cintā alasattaṇaṃ saṇīsasi_aṃ /
maha mandabhā_iṇī_e keraṃ sahi tuha vi ahaha parihava_i

4.16

}
[aunnidryaṃ daurbalyaṃ cintālasatvaṃ saniścasitam /
mama mandabhāginyāḥ krṭe sakhi tvāmapyahaha paribhavati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 956)
atra dūtyāstatkāmukopabhogo vyajyate /
{tathābhūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñcālatanayāṃ
vane vyādhaiḥ sārdhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ /
virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ
guruḥ khedaṃ khinne mayi bhajati nādyāpi kuruṣu //15 [=220]//}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.11)
atra mayi na yogyaḥ khedaḥ kuruṣu tu yogya iti kākvā prakāśyate /
na ca vācyasiddhyaṅgamatra kākuriti guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ śaṅgyam /
praśnamātreṇāpi kākorviśrānteḥ /
{ta_i_ā maha gaṇḍatthalaṇimiaṃ diṭṭhiṃ ṇa ṇesi aṇṇatto /
eṇhiṃ sacce_a ahaṃ te a kavālā ṇa sā diṭṭhī

4.17

}
[tadā mama gaṇḍasthalanimagnāṃ dṛṣṭiṃ nānaiṣīratnyatra /
idānīṃ saivāhaṃ tau ca kapolau na ca sā dṛṣṭiḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 939)
atra matsakhīṃ kapolapratibimbitāṃ paśyataste dṛṣṭiranyaivābhūt calitāyāṃ tu tasyāmanyaiva jātetyaho pracchannakāmukatvaṃ te iti vyajyate /
{uddeśo 'yaṃ sarasakadalīśreṇiśobhātiśāyī
kuñjotkarṣāṅkuritaramaṇīvibhramo narmadāyāḥ /
kiṃ caitasmin suratasuhṛdastanvi te vānti vātā
yeṣāmagre sarati kalitākāṇḍakopo manobhūḥ

4.18

}
(Kuntaka's Vakroktijīvita 1.93)
atra ratārthaṃ praviśeti vyaṅgyam /
{ṇolle_i aṇollamaṇā attā maṃ gharabharammi sa_alammi /
khaṇamettaṃ ja_i saṃjhā_i ho_i ṇa va ho_i vīsāmo

4.19

}
[nudatyanārdramanāḥ śvaśrūrmāṃ gṛhabhare sakale /
kṣaṇamātraṃ yadi saṃdhyāyāṃ bhavati na vā bhavati viśrāmaḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 875)
atra saṃdhyā saṃketakāla iti taṭasthaṃ prati kayāciddyotyate /
{suvva_i samāgamissadi tujjha pi_o añjaṃ paharametteṇa /
eme a kitti ciṭṭhasi tā sahi sañjesu karaṇijjaṃ

4.20

}
[śrūyate samāgamiṣyati tava priyo 'dya praharamātreṇa /
evameva kimiti tiṣṭhasi tat sakhi sajjaya karaṇīyam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 962)
atropapatiṃ pratyabhisartuṃ prastutā na yuktamiti kayācinnivāryate /
{anyatra yūyaṃ kusumāvacāyaṃ kurudhvamatrāsmi karomi sakhyaḥ /
nāhaṃ hi dūraṃ bhramituṃ samarthā prasīdatāyaṃ racitoñjalirvaḥ

4.21

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vivikto 'yaṃ deśa iti pracchannakāmukastvayābhisāryatāmiti āśvastāṃ prati kayācinnivedyate /
{guru_aṇaparavasa pi_a kiṃ bhaṇāmi tu_i mandabhāiṇī aha_aṃ /
ajja pavāsaṃ vaccasi vacca sa_aṃ jevva suṇasi karaṇijjaṃ

4.22

}
[gurujanaparavaśa priya kiṃ bhaṇāmi tava mandabhāginī ahakam /
adya pravāsaṃ vrajasi vraja svayameva śroṣyasi karaṇīyam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 851)
atrādya madhusamaye yadi vrajasi tadāhaṃ tāvat na bhavāmi
tava tu na jānāmi gatimiti vyajyate / //
ādigrahaṇācceṣṭādeḥ / tatra ceṣṭāyā yathā ---
{dvāropāntanirantare mayi tayā saundaryasāraśriyā
prollāsyoruyugaṃ parasparasamāsaktaṃ samāsāditam /
ānītaṃ purataḥ śiroṃśukamadhaḥ kṣipte cale locane
vācastatra nivāritaṃ prasaraṇaṃ saṃkocite dorlate

4.23

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra ceṣṭayā pracchannakāntaviṣaya ākūtaviśeṣo dhvanyate /
nirākāṅkṣapratipattaye prāptāvasaratayā ca punaḥ punarudāhriyate / vaktrādīnāṃ mithaḥsaṃyoge dvikādibhedena /
anena krameṇa lakṣyavyaṅgyayośca vyañjakatvamudāhāryam //21-22//
śabdapramāṇavedyo 'rtho vyanaktyarthāntaraṃ yataḥ /
arthasya vyañjakatve tacchabdasya sahakāritā // MKpr-
śabdeti / nahi pramāṇāntaravedyo 'rtho vyañjakaḥ

4.3

iti śrīkāvyaprakāśe 'rthavyañjakatānirṇayo nāma tṛtīya ullāsaḥ

4.23

=================================================================
caturtha ullāsaḥ
yadyapi śabdārthayornirṇaye kṛte doṣaguṇāla.amkārāṇāṃ svarūpamabhidhānīyaṃ tathāpi dharmiṇi pradarśite dharmāṇāṃ heyopādeyatā jñāyata iti prathamaṃ kāvyabhedāt āha ----
avivakṣitavācyo yastatra vācyaṃ bhaveddhvanau /
arthāntare saṅkramitamatyantaṃ vā tiraskṛtam // MKpr-
lakṣaṇāmūlagūḍhavyaṅgyaprādhānye satyeva avivakṣitaṃ vācyaṃ yatra sa 'dhvanau'; ityanuvādāt dhvaniriti jñeyaḥ /
tatra ca vācyaṃ kvacidanupayujyamānatvādarthāntare pariṇamitam / yathā
{tvāmasmi vacmi viduṣāṃ samavāyo 'tra tiṣṭhati /
ātmīyāṃ matimāsthāya sthitimatra vidhehi tat

4.24

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 6.15)
atra vacanādi upadeśādirūpatayā pariṇamati /
kvacidanupapadyamānatayā atyantaṃ tiraskṛtam / yathā ----
{upakṛtaṃ bahu tatra kimucyate sujanatā prathitā bhavatā param /
vidadhadīdṛśameva sadā sakhe sukhitamāssva tataḥ śaradāṃ śatam

4.24

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
etad apakāriṇaṃ prati viparītalakṣaṇayā kaścidvakti

4.25

vivakṣitaṃ cānyaparaṃ vācyaṃ yatrāparastu saḥ /
anyaparaṃ vyaṅgyaniṣṭham / eṣa ca
ko 'pyalakṣyakramavyaṅgyo lakṣyavyaṅgyakramaḥ paraḥ // MKpr-
alakṣyeti / na khalu vibhāvānubhāvavyabhicāriṇa eva rasaḥ / api tu rasastaiḥ ityasti kramaḥ / sa tu lāghavānna lakṣyate

4.26

atra
rasabhāvatadābhāvabhāvaśāntyādirakramaḥ /
bhinno rasādyalaṅkārādalaṅkāryatayā sthitaḥ // MKpr-
ādigrahaṇād bhāvodayabhāvasaṃdhibhāvaśabalatvāni / pradhānatayā yatra sthito rasādistatrālaṅkāryaḥ yathodāhariṣyate / anyatra tu pradhāne vākyārthe yatrāṅgabhūto rasādistatra guṇībhūtavyaṅgye
rasavatpreyaūrjasvisamāhitādayo 'laṅkārāḥ / te ca guṇībhūtavyaṅgyābhidhāne udāhariṣyante

4.25

tatra rasasvarūpamāha --
kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca /
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ // MKpr-
vibhāvā anubhāvāstat kathyante vyabhicāriṇaḥ /
vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ // MKpr-
uktaṃ hi bharatena {vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogād rasaniṣpattiḥ} iti
etadvivṛṇvate ---- {vibhāvairlalanodyānādibhirālambanoddīpanakāraṇaiḥ ratyādiko bhāvo janitaḥ anubhāvaiḥ kaṭākṣabhujākṣepaprabhṛtibhiḥ kāryaiḥ pratītiyogyaḥ kṛtaḥ vyabhicāribhirnirvedādibhiḥ sahakāribhirupacito mukhyayā vṛttyā rāmādāvanukārye tadrūpasaṃdhānānnartake 'pi pratīyamāno rasaḥ} iti bhaṭṭalollaṭaprabhṛtayaḥ /
rāma evāyam ayameva rāma iti {na rāmo 'yam} ityauttarakālike bādhe rāmo 'yam iti rāmaḥ syādvā na vāyam iti rāmasadṛśyo 'yam iti ca samyaṅmithyāsaṃśayasādṛśyapratītibhyo vilakṣaṇayā citraturagādinyāyena rāmo 'yamiti pratipattyā grāhye naṭe
{seyaṃ mamāṅgeṣu sudhārasacchaṭā supūrakarpūraśalākikā dṛśoḥ /
manorathaśrīrmanasaḥ śarīriṇī prāṇeśvarī locanagocaraṃ gatā

4.26

}
(Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra 273/6)
{daivādahamadya tayā capalāyatanetrayā viyuktaśca /
aciralavilolajaladaḥ kālaḥ samupāgataścāyam

4.27

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.29)
ityādikāvyānusaṃdhānabalācchikṣābhyāsanirvartitasvakāryaprakaṭanena ca naṭenaiva prakāśitaiḥ kāraṇakāryasahakāribhiḥ kṛtrimairapi tathānabhimanyamānairvibhāvādiśabdavyapadeśyaiḥ {saṃyogāt}, gamyagamakabhāvarūpāt anumīyamāno 'pi vastusaudaryabalādrasanīyatvenānyānumīyamānavilakṣaṇaḥ sthāyitvena saṃbhāvyamāno ratyādirbhāvastatrāsannapi sāmājikānāṃ vāsanayā carvyamāṇo rasa iti śrīśaṅkukaḥ /
na tāṭasthyena nātmagatatvena rasaḥ pratīyate notpadyate nābhivyajyate api tu kāvye nāṭye cābhidhāto dvitīyena vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamānaḥ sthāyī sattvodrekaprakāśānandamayasaṃvidviśrāntisatattvena bhogena bhujyate iti bhaṭṭanāyakaḥ /
loke pramadābhiḥ sthāyyanumāne 'bhyāsapāṭavavatāṃ kāvye nāṭye ca taireva kāraṇatvādiparihāreṇa vibhāvanādivyāpāravattvādalaukikavibhāvādiśabdavyavahāryairmamaivaite śatrorevaite taṭasthasyaivaite na mamaivaite
na śatrorevaite na taṭasthasyaivaite iti saṃbandhaviśeṣasvīkāraparihāraniyamānadhyavasāyāt sādhāraṇyena pratītairabhivyaktaḥ sāmājikānāṃ vāsanātmatayā sthitaḥ sthāyī ratyādiko niyatapramātṛgatatvena sthito 'pi
sādhāraṇopāyabalāt tatkālavigalitaparimitapramātṛbhāvavaśonmiṣitavedyāntarasaṃparkaśūnyāparimitabhāvena pramātrā sakalasahṛdayasaṃvādabhājā sādhāraṇyena svākāra ivābhinno 'pi gocarīkṛtaścarvyamāṇataikaprāṇovibhāvādijīvitāvadhiḥ pānakarasanyāyena carvyamāṇaḥ pura iva parisphuran hṛdayamiva praviśan sarvāṅgīṇamivāliṅgan anyat
sarvamiva tirodadhat brahmāsvādamivānubhāvayan alaukikacamatkārakārī śṛṅgārādiko rasaḥ / sa ca na kāryaḥ / vibhāvādivināṃśe 'pi tasya saṃbhavaprasaṅgāt / nāpi jñāpyaḥ siddhasya tasyāsaṃbhavāt /
api tu vibhāvādibhirvyañjitaścarvaṇīyaḥ / kārakajñāpakābhyāmanyat kva dṛṣṭamiti cet na kvaciddṛṣṭamityalaukikasiddherbhūṣaṇametanna dūṣaṇam / carvaṇāniṣpattyā tasya niṣpattirupacariteti kāryo 'pyucyatām /
laukikapratyakṣādipramāṇatāṭasthyāvabodhaśālimitayogijñānavedyāntarasaṃsparśarahitasvātmamātraparyavasitaparimitetarayogisaṃvedanavilakṣaṇalokottarasvasaṃvedanagocara iti pratyeyo 'pyabhidhīyatām / tadgrāhakaṃ ca na nirvikalpakaṃ vibhāvādiparāmarśapradhānatvāt / nāpi savikalpakaṃ carvyamāṇasyālaukikānandamayasya svasaṃvedanasiddhatvāt / ubhayābhāvasvarūpasya cobhayātmakatvamapi pūrvavallokottaratāmeva gamayati na tu
virodhamiti śrīmadācāryābhinavaguptapādāḥ //
vyāghrādayo vibhāvā bhayānakasyeva vīrādbhutaraudrāṇām aśrupātādayo 'nubhāvāḥ śṛṅgārasyeva karuṇabhayānakayoḥ
cintādayo vyabhicāriṇaḥ śṛṅgārasyaeva vīrakaruṇabhayānakānām iti pṛthaganaikāntikatvāt sūtre militā nirdiṣṭāḥ /
{viyadalimalināmbugarbhameghaṃ
madhukarakokilakūjitairdiśāṃ śrīḥ /
dharaṇirabhinavāṅkurāṅkaṭaṅkā
praṇatipare dayite prasīda mugdhe

4.28

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
ityādau
{parimṛditamṛṇālīmlānamaṅgaṃ pravṛttiḥ
kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu /
kalayati ca himāṃśorniṣkalaṅkasya lakṣmīṃ
abhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ

4.29

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.22)
ityādau
{durādutsukamāgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ
saṃśliṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kiñcāñcitabhrūlatam /
māninyāścaraṇānativyatikare bāṣpāmbupūrṇekṣaṇaṃ
cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi

4.28

}
(Amaruśataka 44)
ityādau ca
yadyapi vibhāvānāmanubhāvānāmautsukyavrīḍāharṣakopāsūyāprasādānāṃ ca vyabhicāriṇāṃ kevalānāmatra sthitiḥ, tathāpyeteṣāmasādhāraṇatvamityanyatamadvayākṣepakatve sati nānaikāntikatvamiti

4.30

tadviśeṣānāha ----
sṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ // MKpr-
tatra śṛṅgārasya dvau bhedau / saṃbhogo vipralambhaśca / tatrādyaḥ parasparāvalokanāliṅganādharapānaparicumbanādyanantatvādaparicchedya
eka eva gaṇyate / yathā
{śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiñcicchanair-
nidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham /
viśrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ
lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā

4.31

}
(Amaruśataka 77)
tathā
{tvaṃ mugdhākṣi vinaiva kañculikayā dhatse manohāriṇīṃ
lakṣmīmityabhidhāyini priyatame tadvīṭikāsaṃspṛśi /
śayyopāntaniviṣṭasasmitasakhīnetrotsavānandito
niryātaḥ śanakairalīkavacanopanyāsamālījanaḥ

4.32

}
(Amaruśataka 23)
aparastu ---- abhilāṣaviraherṣyāpravāsaśāpahetuka iti pañcavidhaḥ / krameṇodāharaṇam ----
{premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāḥ
tāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi /
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇāt
āśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ

4.33

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 5.7)
{anyatra vrajatīti kā khalu kathā nāpyasya tādṛk suhṛd
yo māṃ necchati nāgataśca hahahā ko 'yaṃ vidheḥprakramaḥ /
ityalpetarakalpanākavalitasvāntā niśāntāntare
bālā vṛttavivartanavyatikarā nāpnoti nidrāṃ niśi

4.34

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
eṣā virahotkaṇṭhitā /
{sā patyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā
no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam /
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā
bālā kevalameva roditi luṭhallolālakairaśrubhiḥ

4.35

}
(Amaruśataka 29)
{prasthānaṃ valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ
dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ /
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā
gantavye sati jīvita priyasuhṛtsārthaḥ kimu tyajyate

4.36

}
(Amaruśataka 35)
{tvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyā-
mātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum /
asraistāvanmuhurupacitairdṛṣṭirālupyate me
krūrastasminnapi na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ

4.37

}
(Kālidāsa's Meghadūta, Uttaramegha 44)
{ākuñcya pāṇimaśucñci mama mūrdhni veśyā
mantrābhasāṃ pratipadaṃ pṛṣataiḥ pavitre /
tārasvaraṃ prathitathūtkamadātprahāraṃ
hāhā hato 'hamiti roditi viṣṇuśarmā

4.38

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{hā mātastvaritāsi kutra kimidaṃ hā devatāḥ kvāśiṣaḥ
dhik prāṇān patito 'śanirhutavahaste 'ṅgeṣu dagdhe dṛśau /
itthaṃ ghargharamadhyaruddhakaruṇāḥ paurāṅganānāṃ gira-
ścitrasthānapi rodayanti śatadhā kurvanti bhittīrapi

4.39

}
(Nārāyaṇabhaṭṭa,Jayantabhaṭṭollekhaḥ)
{kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ
manujapaśubhirnirmaryādairbhavadbhirudāyudhaiḥ /
narakaripuṇā sārdha teṣāṃ sabhīmakirīṭinā-
mayamaha[ma]sṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim

4.40

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.24)
{kṣudrā saṃtrāsamete vijahita harayaḥ kṣuṇṇaśakrebhakumbhā
yuṣmaddeheṣu lajjāṃ dadhati paramamī sāyakā niṣpatantaḥ /
saumitre tiṣṭha pātraṃ tvamasi na hi ruṣāṃ nanvahaṃ meghanādaḥ
kiñcidbhrūbhaṅgalīlāniyamitajaladhiṃ rāmamanveṣayāmi

4.41

}
(Harṣa's Nāgānanda 11.2)
{grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane baddhadṛṣṭiḥ
paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayādbhūyasā pūrvakāyam /
darbhairardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā
paśyodagraplutatvādviyati bahutaraṃ stokamurvyāṃ prayāti

4.42

}
(Kālidāsa's Abhijñānaśakuntalam 1.7)
{utkṛtyotkṛtya kṛttiṃ prathamamatha pṛthūtsedhabhūyāṃsi māṃsā-
nyaṃsasphikpṛṣṭhapiṇḍyādyavayavasulabhānyugrapūtīni jagdhvā /
ārttaḥ paryastanetraḥ prakaṭitadaśanaḥ pretaraṅkaḥ karaṅkā-
daṅkasthādasthisaṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyamavyagramatti

4.43

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 5.16)
{citraṃ mahāneṣa batāvatāraḥ kva kāntireṣābhinavaiva bhaṅgiḥ /
lokottaraṃ dhairyamaho prabhāvaḥ kāpyākṛtirnūtana eṣa sargaḥ

4.30

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 29)
eṣāṃ sthāyibhāvānāha----
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ // MKpr-
spaṣṭam

4.44

vyabhicāriṇo brūte ----
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaśramāḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ // MKpr-
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca // MKpr-
suptaṃ prabodhomarṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca // MKpr-
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
triṃstriśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ // MKpr-
nirvedasyāmaṅgalaprāyasya prathamamanupādeyatve 'pyupādānaṃ vyabhicāritve 'pi sthāyitābhidhānārtham / tena
nirvedasthāyibhāvo 'sti śānto 'pi navamo rasaḥ /
yathā
{ahau vā hāre vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā
maṇau vā loṣṭe vā balavati ripau vā suhṛdi vā /
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yānti divasāḥ
kvacitpuṇyāraṇye śiva śiva śiveti pralapataḥ

4.45

}
(Utpalarāja, Utpalarājīya)
ratirdevādiviṣayā vyabhicārī tathāñjitaḥ // MKpr-
bhāvaḥ proktaḥ ...
ādiśabdānmunigurunṛpaputrādiviṣayā / kāntāviṣayā tu vyaktā śṛṅgāraḥ /
udāharaṇam
{kaṇṭhakoṇaviniviṣṭamīśa te kālakūṭamapi me mahāmṛtam /
apyupāttamamṛtaṃ bhavadvapurbhedavṛtti yadi me na rocate

4.46

}
(Utpalarāja, Utpalarājīya)
{haratyaghaṃ saṃprati hetureṣyataḥ śubhasya pūrvācaritaiḥ kṛtaṃ śubhaiḥ /
śarīrabhājāṃ bhavadīyadarśanaṃ vyanakti kālatritaye 'pi yogyatām

4.47

}
(Māgha's Siśupālavadha 1.26)
evamanyadapyudāhāryam / añjitavyabhicārī yathā
{jāne kopaparāṅmukhī priyatamā svapnedya dṛṣṭā mayā
mā māṃ saṃspṛśa pāṇineti rudatī gantuṃ pravṛttā puraḥ /
no yāvatparirabhya cāṭuśatakairāśvāsayāmi priyāṃ
bhrātastāvadahaṃ śaṭhena vidhinā nidrādaridrīkṛtaḥ

4.48

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vidhiṃ pratyasūyā /
... tadābhāsā anaucityapravarttitāḥ /
tadābhāsā rasābhāsā bhāvābhāsāśca / tatra rasābhāso yathā
{stumaḥ kaṃ vāmākṣi kṣaṇamapi vinā yaṃ na ramase
vilebhe kaḥ prāṇān raṇamakhamukhe yaṃ mṛgayase /
sulagne ko jātaḥ śaśimukhi yamāliṅgasi balāt
tapaḥśrīḥ kasyaiṣā madananagari dhyāyasi tu yam

4.49

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 33)
atrānekakāmukaviṣayamabhilāpaṃ tasyāḥ stuma ityādyanugataṃ bahuvyāpāropādānaṃ vyanakti / bhāvābhāso yathā
{rākāsudhākaramukhī taralāyatākṣī
sā smerayauvanataraṅgitavibhramāṅgī /
tat kiṃ karomi vidadhe kathamatra maitrīṃ
tatsvīkṛtivyatikare ka ivābhyupāyaḥ

4.50

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 34)
atra cintā anaucityapravartitā / evamanye 'pyudāhāryāḥ //
bhāvasya śāntirudayaḥ sandhiḥ śabalatā tathā // MKpr-
karameṇodāharaṇam
{tasyāḥ sāndravilepanastanataṭapraśleṣamudrāṅkitaṃ
kiṃ vakṣaścaraṇānativyatikaravyājena gopāyyate /
ityukte kva tadityudīrya sahasā tat saṃpramārṣṭuṃ mayā
sāśliṣṭā(cx: saṃśliṣṭā) rabhasena tatsukhavaśāttanvyā ca tadvismṛtam

4.51

}
(Amaruśataka 26)
atra kopasya /
{ekasmiñ śayane vipakṣaramaṇīnāmagrahe mugdhayā
sadyo mānaparigrahaglapitayā cāṭūni kurvannapi /
āvegādavadhīritaḥ priyatamastūṣṇīṃ sthitastatkṣaṇaṃ
mā bhūtsupta ivetyamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitaḥ

4.52

}
(Amaruśataka 22)
atrautsukyasya /
{utsiktasya tapaḥparākramanidherabhyāgamādekataḥ
satsaṃgapriyatā ca vīrarabhasotphālaśca māṃ karṣataḥ /
vaidaihīparirambha eṣa ca muhurścaitanyamāmīlayan
ānandī haricandanenduśiśirasnigdho ruṇaddhyanyataḥ

4.53

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.16)
atrāvegaharṣayoḥ /
{kvākāryaṃ śaśalakṣaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā
doṣāṇāṃ praśamāya na śrutamaho kope 'pi kāntaṃ mukham /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā
cetaḥ svāsthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ dhāsyati

4.36

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.4)
atra vitarkautsukyamatismaraṇaśaṅkādainyadhṛticintānāṃ śabalatā /
bhāvasthitistūktā udāhṛtā ca

4.37

mukhye rase 'pi te 'ṅgitvaṃ prāpnuvanti kadācana /
te bhāvaśāntyādayaḥ / aṅgitvaṃ rājānugatavivāhapravṛttabhṛtyavat //
anusvānābhasaṃlakṣyakramavyaṅgyasthitistu yaḥ // MKpr-
śabdārthobhayaśaktyutthastridhā sa kathito dhvaniḥ /
śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaḥ, arthaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaḥ,
ubhayaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaśceti trividhaḥ

4.54

tatra
alaṅkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate // MKpr-
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā /
vastveti, analaṅkāraṃ vastumātram / ādyo yathā
{ullāsya kālakaravālamahāmbuvāhaṃ
devena yena jaraṭhorjitagarjitena /
nirvāpitaḥ sakala eva raṇe ripūṇāṃ
dhārājalaistrijagati jvalitaḥ pratāpaḥ

4.55

}
(Śivasvāmin's Kapphinābhyudaya 1.24)
atra vākyasyāsaṃbaddhārthābhidhāyakatvaṃ mā prasāṅkṣīditi prākaraṇikāprākaraṇikayorupamānopameyabhāvaḥ kalpanīya ityatropamālaṅkāro vyaṅgyaḥ /
{tigmarucirapratāpo vidhuraniśākṛdvibho madhuralīlaḥ /
matimānatattvavṛttiḥpratipadapakṣāgraṇīrvibhāti bhavān

4.56

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atraikaikasya padasya dvipadatve virodhābhāsaḥ /
{amitaḥ samitaḥ prāptairutkarṣairharṣada prabho /
ahitaḥ sahitaḥ sādhuyaśobhirasatāmasi

4.57

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrāpi virodhābhāsaḥ /
{nirupādānasaṃbhāramabhittāveva tanvate /
jagaccitraṃ namastasmai kalāślādhyāya śūline

4.58

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vyatirekaḥ /
alaṅkāryasyāpi brāhmaṇaśramaṇanyāyenālaṅkāratā / vastumātraṃ yathā
{panthi_a ṇa ettha sattharamaitthi maṇaṃ pattharatthale gāme /
uṇṇa_apa_oharaṃ pekhkhiūṇa ja_i vasasi tā vasasu

4.59

}
[pathika nātra srastaramasti manāk prastarasthale grāme /
unnatapayodharaṃ praks.ya yadi vasasi tadā vasa //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 879)
atra yadyupabhogakṣamosi tadā āssvetiṃ vyajyate /
{śaniraśaniśca tamuccairnihanti kupyasi narendra yasmai tvam /
yatra prasīdasi punaḥ sa bhātyudāronudāraśca

4.60

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
aviruddhāvapi tvadanuvartanārthamekaṃ kārya kuruta iti dhvanyate /
arthaśaktyudbhavo 'pyartho vyañjakaḥ saṃbhavī svataḥ // MKpr-
prauḍhoktimātrātsiddho vā kavestenombhitasya vā /
vastu vālaṅkṛtirvety ṣaḍbhedo 'sau vyanakti yat // MKpr-
vastvalaṅkāramathavā tenāyaṃ dvādaśātmakaḥ /
svataḥsaṃbhavī na kevalaṃ bhaṇitamātraniṣpanno yāvadbahirapyaucityena saṃbhāvyamānaḥ / kavinā pratibhāmātreṇa bahirasannapi nirmitaḥ kavinibaddhena vaktreti vā dvividhopara iti trividhaḥ / vastu vālaṅkāro vāsāviti ṣoḍhā vyañjakaḥ / tasya vastu vālaṅkāro vā vyaṅgya iti dvādaśabhedo 'rthaśaktyudbhavo dhvaniḥ / krameṇodāharaṇam ----
{alasaśiromaṇi dhuttāṇaṃ aggimo putti dhaṇasamiddhima_o /
i_a bhaṇi_eṇa ṇa_aṅgī papphullavilo_aṇā jā_ā

4.61

}
[alasaśiromaṇirdhūrtānāmagrimaḥ putri dhanasamṛddhimayaḥ /
iti bhaṇitenanatāṅgī praphullavilocanā jātā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 970)
atra mamaivopabhogya iti vastunā vastu vyajyate /
{dhanyāsi yā kathayasi priyasaṃgame 'pi
viśrabdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu /
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa
sakhyaḥ śapāmi yadi kiñcidapi smarāmi

4.62

}
(Śārṅgadharapaddhati)
atra tvamadhanyā ahaṃ tu dhanyeti vyatirekālaṅkāraḥ /
{darpāndhagandhagajakumbhakapāṭakūṭa-
saṃkrāntinighnaghanaśoṇitaśoṇaśociḥ /
vīrairvyaloki yudhi kopakaṣāyakāntiḥ
kālīkaṭākṣa iva yasya kare kṛpāṇaḥ

4.63

}
(Śivasvāmin's Kapphinābhyudaya 1.37)
atropamālaṅkāreṇa sakalaripubalakṣayaḥ kṣaṇāt kariṣyate iti vastu /
{gāḍhakāntadaśanakṣatavyathāsaṃkaṭādarivadhūjanasya yaḥ /
oṣṭhavidrumadalānyamocayannirdaśan yudhi ruṣā nijādharam

4.64

}
(Viśvanātha's Sāhityadarpaṇa 4.9)
atra virodhālaṅkāreṇādharanirdaśanasamakālameva śatravo vyāpāditā iti tulyayogitā mama kṣatyāpyanyasya kṣatirnivartatāmiti tadbuddhirutprekṣyate ityutprekṣā ca /
eṣūdāharaṇeṣu svataḥsaṃbhavī vyañjakaḥ /
{kailāsasya prathamaśikhare veṇusaṃmūrchanābhiḥ
śrutvā kīrtiṃ vibudharamaṇīgīyamānāṃ yadīyām /
srastāpāṅgāḥ sarasabisinīkāṇḍasaṃjātaśaṅkāḥ
diṅmātaṅgāḥ śravaṇapuline hastamāvartayanti

4.65

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vastunā yeṣāmapyarthādhigamo nāsti teṣāmapyevamādibuddhijananena camatkāraṃ karoti tvatkīrtiriti vastu dhvanyate /
{kesesu balāmoḍi_a teṇa a samarammi ja_asirī gahi_ā /
jaha kandarāṃhi vihurā tassa daḍhaṃ kaṇṭha_ammi saṃṭhavi_ā

4.66

}
[keśeṣu balātkāreṇa tena ca samare jayaśrīrgṛhītā /
yathā kandarābhirvidhurāstasya dṛḍhaṃ kaṇṭhe saṃsthāpitā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 971)
atra keśagrahaṇāvalokanoddīpitamadanā iva kandarāstadvidhurān kaṇṭhe gṛhṇanti ityutprekṣā / ekatra saṃgrāme vijayadarśanāttasyārayaḥ palāyya guhāsu tiṣṭhantīti kāvyaheturalaṅkāraḥ / na palāyya gatāstadvairiṇo 'pi tu tataḥ parābhavaṃ saṃbhāvya tān kandarā na tyajantītyapahnutiśca /
{gāḍhāliṅgaṇarahasujja-ammi da-i-e lahu samosara-i /
māṇaṃsiṇīṇa māṇo pīlaṇabhī-a vva hi-a-āhiṃ

4.67

}
[gāḍhāliṅganarabhasodyate dayite laghu samapasarati /
manasvinyāḥ mānaḥ pīḍanabhīta iva hṛdayāt //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 934)
atrotprekṣayā pratyāliṅganādi tatra vijṛmbhate iti vastu /
{jā ṭheraṃvva hasantī ka-iva-aṇaṃburuhavaddhaviṇivesā /
dāve-i bhu-aṇamaṇḍalamaṇṇaṃ vi-a ja-a-i sā vāṇī

4.68

}
[yā sthaviramiva hasantī kavivadanāmburuhabaddhaviniveśā /
darśayati bhuvanamaṇḍalamanyadiva jayati sā vāṇī //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 982)
atrotprekṣayā camatkāraikakāraṇaṃ navaṃ navaṃ jagat ajaḍāsanasthā nirmimīte iti vyatirekaḥ / eṣu kaviprauḍhoktimātraniṣpanno vyañjakaḥ /
{je laṅkāgirimehalāse khali-ā saṃbhogakhiṇṇora-i-
phārupphullaphaṇāvalīkavalaṇe pattā dariddattaṇaṃ /
te ehṇiṃ mala-ānilā virahiṇīṇīsāsasaṃpakkiṇo
jādā jhatti sisuttaṇe vi bahalā tāruṇṇapuṇṇā vi-a

4.69

}
[ye laṅkāgirimekhalāsu skhalitāḥ saṃbhogakhinnoragī-
sphārotphullaphaṇāvalīkavalane prāptā daridratvam /
ta idānīṃ malayānilā virahiṇīniḥśvāsasaṃparkiṇaḥ
jātā jhaṭiti śiśutve 'pi bahalāstāruṇyapūrṇā iva //]
(Rājaśekhara's Karpūramañjarī 1.19)
atra niḥśvāsaiḥ prāptaiśvaryā vāyavaḥ kiṃ kiṃ na kurvantīti vastunā vastu vyajyate /
{sahi vira-i-ūṇa māṇassa majjha dhīrattaṇeṇa āsāsaṃ /
pi-adaṃsaṇavihaṅkhalelakkhaṇammi sahasatti teṇa osari-aṃ

4.70

}
[sakhi viracayya mānasya mama dhīratvenāśvāsam /
priyadarśanaviśṛṅkhalakṣaṇe sahaseti tenāpasṛtam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 936)
atra vastunākṛte 'pi prārthane prasanneti vibhāvanā priyadarśanasya saubhāgyabalaṃ dhairyeṇa soḍhuṃ na śakyate ityutprekṣā vā /
{ollollakara-ara-akhkha-ehi tuha lo-aṇesu maha diṇṇaṃ /
rattaṃsu-aṃ pasā-o koveṇa puṇo ime ṇa akkami-ā

4.71

}
[ārdrārdrakarajaradanakṣataistava locanayormama dattam /
raktāṃśukaṃ prasādaḥ kopena punarime nākrānte //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 971)
atra kimiti locane kupite vahasi iti uttarālaṅkāreṇa na kevalamārdranakhakṣatāni gopāyasi yāvatteṣāmahaṃ prasādapātraṃ jāteti vastu /
{mahilāsahassabhari-e tuha hi-a-e suha-a sā amā-antī /
aṇudiṇamaṇaṇṇakammā aṅgaṃ taṇu-aṃ vi taṇu-e-i

4.72

}
[mahilāsahasrabharite tava hṛdaye subhaga sā amāntī /
anudinamananyakarmā aṅgaṃ tanukamapi tanayati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 2.82)
atra hetvalaṅkāreṇa tanostanūkaraṇepi tava hṛdaye na vartate iti viśeṣoktiḥ / eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīro vyañjakaḥ / evaṃ dvādaśa bhedāḥ //
śabdārthobhayabhūreko ...
{atandracandrābharaṇā samuddīpitamanmathā /
tārakātaralā śyāmā sānandaṃ na karoti kam

4.41

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atropamā vyaṅgyā //
... bhedā aṣṭādaśāsya tat // MKpr-
asyeti dhvaneḥ

4.73

nanu rasādīnāṃ bahubhedatvena kathamaṣṭādaśetyata āha /
rasādīnāmanantatvādbheda eko hi gaṇyate /
anantatvāditi / tathāhi ---- nava rasāḥ / tatra śṛṅgārasya dvau bhedau / saṃbhogo vipralambhaśca / saṃbhogasyāpi parasparāvalokanāliṅganaparicumbanādikusumoccayajalakelisūryāstamayacandrodayaṣaḍṛtuvarṇanādayo bahavo bhedāḥ / vipralambhasyābhilāṣādaya uktāḥ / tayorapi vibhāvānubhāvavyabhicārivaicitryam / tatrāpi nāyakayoruttamamadhyamādhamaprakṛtitvam / tatrāpi deśakālāvasthādibhedā ityekasyaiva rasasyānantyam /
kā gaṇanā tvanyeṣāṃ / kramatvaṃ tu sāmānyamāśritya rasādidhvanibheda eka eva gaṇyate //
vākye dvyutthaḥ ...
dvyuttha iti śabdārthobhayaśaktimūlaḥ //
... pade 'pyanye ...
apiśabdādvākyepi / ekāvayavasthitena bhūṣaṇena kāminīva padadyotyena vyaṅgyena vākyavyaṅgyāpi bhāratī bhāsate / tatra padaprakāśyatve krameṇodāharaṇāni ----
{yasya mitrāṇi mitrāṇi śatravaḥ śatravastathā /
anukampyonukampyaśca sa jātaḥ sa ca jīvati

4.74

(1)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra dvitīyamitrādiśabdā āśvastatvaniyantraṇīyatvasnehapātratvādisaṃkramitavācyāḥ /
{khalavavahārā dīsanti dāruṇā jahavi tahavi dhīrāṇaṃ /
hi_a_ava_assavahuma_ā ṇa hu vavasā_ā vimujjhanti

4.75

(2)}
[khalavyavahārāḥ dṛśyante dāruṇāḥ yadyapi tathāpi dhīrāṇām /
hṛdayavayasyabahumatāḥ na khalu vyavasāyāḥ vimuhyanti //]
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vimuhyantīti /
{lāvaṇyaṃ tadasau kāntistadrūpaṃ sa vacaḥkramaḥ /
tadā sudhāspadamabhūdadhunā tu jvaro mahān

4.76

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra tadādipadairanubhavaikagocarā arthāḥ prakāśyante / yathā vā
{mugdhe mugdhatayaiva netumakhilaḥ kālaḥ kimārabhyate
mānaṃ dhatsva dhṛtiṃ badhāna ṛjutāṃ dūre kuru preyasi /
sakhyaivaṃ pratibodhitā prativacastāmāha bhītānanā
nīcaiḥśaṃsa hṛdi sthito hi nanu me prāṇeśvaraḥ śroṣyati

4.77

(3)}
(Amaruśataka 70)
atra bhītānaneti / etena hi nīcaiḥśaṃsanavidhānasya yuktatā gamyate / bhāvādīnāṃ padaprakāśyatve 'dhikaṃ na vaicitryamiti na tadudāhriyate /
{rudhiravisaraprasādhitakaravālakarālarucirabhujaparighaḥ /
jhaṭiti bhrukuṭiviṭaṅkitalalāṭapaṭṭo vibhāsi nṛpa bhīma

4.78

(4)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra bhīṣaṇīyasya bhīmasena upamānam /
{bhuktimuktikṛdekāntasamādeśanatatparaḥ /
kasya nānandanisyandaṃ vidadhāti sadāgamaḥ

4.79

(5)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
kācit saṃketadāyinamevaṃ mukhyayā vṛttyā śaṃsati /
{sāyaṃ snānamupāsitaṃ malayajenāṅgaṃ samālepitaṃ
yāto 'stācalamaulimambaramaṇirvisrabdhamatrāgatiḥ /
āścaryaṃ tava saukumāryamabhitaḥ klāntāsi yenādhunā
netradvandvamamīlanavyatikaraṃ śaknoti tenāsitum

4.80

(6)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vastunā kṛtapuruṣaparicayā klāntāsīti vastu adhunāpadadyotyaṃ vyajyate /
{tadprāptimahāduḥkhavilīnāśeṣapātakā /
taccintāvipulāhlādakṣīṇapuṇyacayā tathā

4.81

cintayantī jagatsūtiṃ parabrahmasvarūpiṇam /
nirucchvāsatayā muktiṃ gatānyā gopakanyakā

4.82

(7)}
(Viṣṇupurāṇa 5,13.21,22)
atra janmasahastairupabhoktavyāni duṣkṛtasukṛtaphalāni viyogaduḥkhacintanāhlādābhyāmanubhūtānītyuktam /
evaṃ cāśeṣacayapadadyotye atiśayoktī /
{kṣaṇadāsāvakṣaṇadā vanamavanaṃ vyasanamavyasanam /
bata vīra tava dviṣatāṃ parāṅmukhe tvayi parāṃṅmukhaṃ sarvam

4.83

(8)}
(Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra 103/74)
atra śabdaśaktimūlavirodhāṅgenārthāntaranyāsena {vidhirapi tvāmanuvartate} iti sarvapadadyotyaṃ vastu /
{tuha vallahassa gosammi āsi aharo milāṇakamaladalo /
i-a ṇavavahu-ā so-ūṇa kuṇa-i va-aṇaṃ mahisaṃmuhaṃ

4.84

(9)}
[tava vallabhasya prabhāta āsīdadharo mlānakamaladalam /
iti navavadhūḥ śrutvā karoti vadanaṃ mahīsaṃmukham //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 998)
atra rūpakeṇa tvayāsya muhurmuhuḥ paricumbanaṃ tathā kṛtaṃ yena mlānatvamiti milāṇādipadadyotyaṃ kāvyaliṅgam / eṣu svataḥ- saṃbhavī vyañjakaḥ /
{rā-īsu candadhavalāsu lali-amapphāli-ūṇa jo cāvaṃ /
ekacchattaṃ vi-a kuṇa-i bhu-aṇarajjaṃ vijaṃbhanto

4.85

(10)}
[rātrīṣu candradhavalāsu lalitamāsphālya yaścāpam /
ekacchatramiva karoti bhuvanarājyaṃ vijṛmbhamāṇaḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 992)
atra vastunā yeṣāṃ kāmināmasau rājā smarastebhyo na kaścidapi tadādeśaparāṅmukha iti jāgradbhirupabhogaparaireva tairniśātivāhyate iti bhu_aṇarajjapadadyotyaṃ vastu prakāśyate /
{niśitaśaradhiyārpayatyanaṅgo
dṛśi sudṛśaḥ svabalaṃ vayasyarāle /
diśi nipatati yatra sā ca tatra
vyatikarametya samunmiṣantyavasthāḥ

4.86

(11)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vastunā yugapadavasthāḥ prasparaviruddhā api prabhavantīti vyatikarapadadyotyo virodhaḥ /
{vārijjanto vi puṇo saṃdāvakadatthi-eṇa hi-a-eṇa /
thaṇaharava-asma-eṇa visuddhajā-ī ṇa cala-i se hāro

4.87

(12)}
[vāryamāṇo 'pi punaḥ saṃtāpakadarthitena hṛdayena /
stanabharavayasyena viśuddhajātirna calatyasyā hāraḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 994)
atra viśuddhajātitvalakṣaṇahetvalaṅkāreṇa hāro 'navarataṃ kampamāna evāste iti ṇa cala-i-padadyotyaṃ vastu /
{so muddhasāmalaṅgo dhammillo kali-alaliaṇi-adeho /
tī-e khandhāhi balaṃ gahi-a saṃro sura-asaṃgare ja-a-i

4.88

(13)}
[sa mugdhaśyāmalāṅgaḥ dhammillaḥ kalitalalitanijadehaḥ /
tasyāḥ skandhādbalaṃ gṛhītvā smaraḥ suratasaṃgare jayati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 998)
atra rūpakeṇa muhurmuhurākarṣaṇena tathā keśapāśaḥ skandhayoḥ prāpto yathā rativiratāvapyanivṛttābhilāṣaḥ kāmko 'bhūditi khandha-padadyotyā vibhāvanā // eṣu kaviprauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ //
{ṇavapuṇṇimāmi-aṅkassa suha-a ko taṃ si bhaṇasu maha saccaṃ /
kā sohaggasamaggā pa-osara-aṇivva tuha ajja

4.89

(14)}
[navapūrṇimāmṛgāṅkasya subhaga kastvamasi bhaṇa mama satyam /
kā saubhāgyasamagrā pradoṣarajanīva tavādya //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 986)
atra vastunā mayīvānyasyāmapi prathamamanuraktastvaṃ na tata iti ṇavetyādi - pa-osetyādipadadyotyaṃ vastu vyajyate //
{sahi ṇavaṇihuvaṇasamarammi aṅkavālīsahī-e ṇiviḍā-e /
hāro ṇivāri-o vi-a uccheranto tado kahaṃ rami-aṃ

4.90

(15)}
[sakhi navanidhuvanasamare 'ṅkapālīsakhyā nibiḍayā /
hāro nivārita evocchriyamāṇastataḥ kathaṃ ramitam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 996)
atra vastunā hāracchedānantaramanyadeva ratamavaśyamabhūt tatkathaya kīdṛgiti vyatirekaḥ kahaṃpadagamyaḥ //
{pravisaṃtī gharavāraṃ vivali-ava-aṇā vilo-i-ūṇa pahaṃ /
khandhe ghettūṇa ghaḍaṃ hā hā ṇaṭṭhotti ru-asi sahi kinti

4.91

}
[praviśantī gṛhadvāraṃ vivalitavadanā vilokya panthānam /
skandhe gṛhītvā ghaṭaṃ hā hā naṣṭa iti rodiṣi sakhi kimiti //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 880)
atra hetvalaṅkāreṇa saṃketaniketanaṃ gacchantaṃ dṛṣṭvā yadi tatra gantumicchasi tadā aparaṃ ghaṭaṃ gṛhītvā gaccheti vastu kinti-pada-dyotyam / yathā vā
{vihalaṅkhalaṃ tumaṃ sahi daṭṭhūṇa kuḍeṇa taralataradiṭṭhiṃ /
vārapphaṃsamiseṇa a appā guru-otti pāḍi-a vihiṇṇo

4.92

(16)}
[viśṛṅkhalāṃ tvāṃ sakhi dṛṣṭvā kuṭena taralataradṛṣṭim /
dvārasparśamiṣeṇa cātmā guruka iti pātayitvā vibhinnaḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 880)
atra nadīkūle latāgahane kṛtasaṃketamaprāptaṃ gṛhapraveśāvasare paścādāgataṃ dṛṣṭvā punarnadīgamanāya dvāropaghātavyājena buddhipūrvaṃ vyākulatayā tvayā ghaṭaḥ sphoṭita iti mayā cintitaṃ tatkimiti nāśvasiṣi tatsamīhitasiddhaye vraja ahaṃ te śvaśrūnikaṭe sarvaṃ samarthayiṣye iti dvārasparśanavyājenetyapahnutyā vastu /
{johṇā-iṃ mahuraseṇa a vi-iṇṇatāruṇcchu-amaṇā sā /
vuḍḍhāvi ṇavoḍhavvi-a paravahu-ā ahaha hara-ituha hi-a-aṃ

4.93

(17)}
[jyotsnayā madhurasena ca vitīrṇatāruṇyotsukamanāḥ sā /
vṛddhāpi navoḍheva paravadhūrahaha harati tava hṛdayam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 984)
atra kāvyaliṅgena vṛddhāṃ paravadhūṃ tvamasmānujjhitvābhilaṣasīti tvadīyamācaritaṃ vaktuṃ na śaktyamityākṣepaḥ paravahūpadaprakāśyaḥ /
eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ //
vākyaprakāśye tu pūrvamudāhṛtam //
śabdārthobhayaśaktyudbhavastu padaprakāśyo na bhavatīti
pañcatriṃśadbhedāḥ //
... prabandhe 'pyarthaśaktibhūḥ // MKpr-
yathā gṛdhragomāyusaṃvādādau /
{alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule /
kaṅkālabahale ghore sarvaprāṇibhayaṅkare

4.94

}
(Mahābhārata śāntiparvan 153-11)
{na ceha jīvitaḥ kaścit kāladharmamupāgataḥ /
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī

4.95

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 52)
iti divā prabhavato gṛdhrasya puruṣavisarjanaparamidaṃ vacanam //
{ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta sāṃpratam /
bahuvighno muhūrto 'yaṃ jīvedapi kadācana

4.96

}
(Mahābhārata, Gita Press. śāntiparvan 153-19)
{amuṃ kanakavarṇābhaṃ bālamaprāptayauvanam /
gṛdhravākyātkathaṃ mūḍhāstyajadhvamaviśaṅkitāḥ

4.42

}
(Mahābhārata, Gita Press. śāntiparvan 153-65?)
iti niśi vijṛmbhamāṇasya gomāyorjanavyāvartananiṣṭhaṃ ca vacanamiti prabandha eva prathate //
anye tvekādaśa bhedā granthavistarabhayānnodāhṛtāḥ svayaṃ tu lakṣaṇatonusartavyāḥ //
apiśabdātpadavākyayoḥ

4.97

padaikadeśaracanāvarṇeṣvapi rasādayaḥ /
tatra prakṛtyā yathā
{ra-ikelihi-aṇivasaṇakarakisala-aruddhaṇa-aṇaju-alassa /
ruddhassa ta-i-aṇa-aṇaṃ pavva-īparicuṃbi-aṃ ja-a-i

4.98

}
[ratikelibṛtanivasanakarakisalayaruddhanayanayugalasya /
rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitañjayati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 5.53)
atha jayatīti na tu śobhate ityādi / samāne 'pi hi sthaganavyāpāre lokottareṇaiva vyāpāreṇāsya pidhānamiti
tadevotkṛṣṭam / yathā vā
{preyān so 'yamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā
dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanādyāvanna yātyunmanāḥ /
tāvatpratyuta pāṇisaṃpuṭagalannīvīnibandhaṃ dhṛto
dhāvitveva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ

4.99

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 3,2.15)
atra padānīti na tu dvārāṇīti //
tiṅsuporyathā
{pathi pathi śukacañcūcārurābhāṅkurāṇāṃ
diśi diśi pavamāno vīrudhāṃ lāsakaśca /
nari nari kirati drāk sāyakān puṣpadhanvā
puri puri vinivṛttā māninīmānacarcā

4.100

}
(Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra 333/85)
atra kiratīti kiraṇasya sādhyamānatvaṃ nivṛtteti nivartanasya siddhatvaṃ tiṅā supā ca tatrāpi ktapratyayenātītatvaṃ dyotyate / yathā vā
{likhannāste bhūmiṃ bahiravanataḥ prāṇadayito
nirāhārāḥ sakhyaḥ satataruditocchūnanayanāḥ /
parityaktaṃ sarvaṃ hasitapaṭhitaṃ pañjaraśukaiḥ
tavāvasthā ceyaṃ visṛja kaṭhine mānamadhhunā

4.101

}
(Amaruśataka 6)
atra likhanniti na tu likhatīti tathā āste iti na tu āsīta iti api tu prasādaparyantamāste iti bhūmimiti na tu
bhūmāviti na hi buddhipūrvakamaparaṃ kiñcillikhatīti tiṅsubvibhaktīnāṃ vyaṅgyam /
saṃbandhasya yathā
{gāmāruhamhi hāme vasāmi ṇa-araṭṭhi-iṃ ṇa jāṇāmi /
ṇā-ari-āṇaṃ pa-iṇo haremi jā homi sā homi

4.102

}
[grāmaruhāsmi grāme vasāmi nagarasthitiṃ na jānāmi /
nāgarikāṇāṃ patīn harāmi yā bhavāmi sā bhavāmi //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 705)
atra nāgarikāṇāmiti ṣaṣṭhyāḥ /
ramaṇīyaḥ kṣatriyakumāra āsīt iti kālasya / eṣā hi bhagnamaheśvarakārmukaṃ dāśarathiṃ pratikupitasya bhārgavasyokti / vacanasya yathā /
{tāṇaṃ guṇaggaaṇāṇaṃ tāṇukkaṇṭhāṇaṃ tassa pemmassa /
tāṇaṃ bhaṇi-āṇaṃ suṃdara erisi-aṃ jā-amavasāṇaṃ

4.103

}
[teṣāṃ guṇagrahaṇānāṃ tāsāmutkaṇṭhānāṃ tasya premnaḥ /
tāsāṃ bhaṇitīnāṃ sundara īdṛśaṃ jātamavasānam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 940)
atra guṇagrahaṇādīnāṃ bahutvaṃ premṇaścaikatvaṃ dyotyate //
puruṣavyatyayasya yathā
{re re cañcalalocanāñcitaruce cetaḥ pramucya sthira-
premāṇaṃ mahimānameṇayanāmālokya kiṃ nṛtyasi /
kiṃ manye vihariṣyase bata hatāṃ muñcāntarāśāmimām
eṣā kaṇṭhataṭe kṛtā khalu śilā saṃsāravārāṃnidhau

4.104

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra prahāsaḥ /
pūrvanipātasya yathā
{yeṣāṃ dorbalameva durbalatayā te saṃmatāstairapi
prāyaḥ kevalanītirītiśaraṇaiḥ kāryaṃ kimurvīśvaraiḥ /
ye kṣmāśakra punaḥ parākramanayasvīkārakāntakramās ----
te syurnaiva bhavādṛśāstrijagati dvitrāḥ pavitrāḥ param

4.105

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra parākramasya prādhānyamavagamyate /
vibhaktiviśeṣasya yathā
{pradhanādhvani dhīradhanurdhvanibhṛti vidhurairayodhi tava divasam /
divasena tu narapa bhavānayuddha vidhisiddhasādhuvādapadam

4.106

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra divasenetyapavargatṛtīyā phalaprāptiṃ dyotayati /
{bhūyo bhūyaḥ savidhanagarīrathyayā paryaṭantaṃ
dṛṣṭvā dṛṣṭvā bhavanavalabhītuṅgavātāyanasthā /
sākṣātkāmaṃ navamiva ratirmālatī mādhavaṃ yat
gāḍhotkaṇṭhālulitalulitairaṅgakaistāmyatīti

4.107

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.30)
atrānukampāvṛtteḥ karūpataddhitasya /
{paricchedātītaḥ sakalavacanānāmaviṣayaḥ
punarjanmanyasminnanubhavapathaṃ yo na gatavān /
vivekapradhvaṃsādupacitamahāmohagahano
vikāraḥ ko 'pyantarjaḍayati ca tāpaṃ ca kurute

4.108

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.30)
atra praśabdasyopasargasya /
{kṛtaṃ ca garvābhimukhaṃ manastvayā
kimanyadevaṃ nihatāśca no dviṣaḥ /
tamāṃsi tiṣṭhanti hi tāvadaṃśumān
na yāvadāyātyudayādrimaulitām

4.109

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra tulyayogitādyotakasya [ca] iti nipātasya /
{rāmosau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parā-
masmadbhāgyaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam /
bandīvaiṣa yaśāṃsi gāyati marudyasyaikabāṇāhati-
śreṇībhūtaviśālatālavivarodgīrṇaiḥsvaraiḥsaptabhiḥ

4.110

}
([Viśākhadatta])
atrāsāviti bhuvaneṣviti guṇairiti sarvanāmaprātipadikavacanānāṃ na tvaditi na maditi api asmadityasya sarvākṣepiṇaḥ bhāgyaviparyayādityanyathāsaṃpattimukhena na tvabhāvamukhenābhidhānasya /
{taruṇimani kalayati kalāmanumadanadhanurbhruvoḥ paṭhatyagre /
adhivasati sakalalalanāmaulimiyaṃ cakitaṃhariṇacalanayanā

4.111

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra imanijavyayībhāvakarmabhūtādhārāṇāṃ svarūpasya taruṇatve, iti dhanuṣaḥ samīpe, iti maulau vasatīti tvādibhistulye, eṣāṃ vācakatve, asti kaścit svarūpasya viśeṣo yaścamatkārakārī sa eva vyañjakatvaṃ prāpnoti /
evamanyeṣāmapi boddhavyam /
varṇaracanānāṃ vyañjakatvaṃ guṇasvarūpanirūpaṇe udāhariṣyate apiśabdāt prabandheṣu nāṭakādiṣu /
evaṃ rasādīnāṃ pūrvagaṇitabhedābhyāṃ saha ṣaḍ bhedāḥ /
bhedāstadekapañcāśat ...
vyākhyātāḥ //
... teṣāṃ cānyonyayojane // MKpr-
saṃkareṇa trirūpeṇa saṃsṛṣṭyā caikarūpayā /
na kevalaṃ śuddhā evaikapañcāśadbhedā bhavanti / yāvatteṣāṃ svaprabhedairekapañcāśatā saṃśayāspadatvenānugrāhakatayaikavyañjakānupraveśena ceti trividhena saṃkareṇa parasparanirapekṣarūpayaikaprakārayā saṃsṛṣṭyā ceti catur[bhir]guṇane /
vedakhābdhiviyaccandrāḥ ...
śuddhabhedaiḥ saha
... śareṣuyugakhendavaḥ // MKpr-
tatra diṅmātramudāhṇiyate /
{kkhaṇapāhuṇi-ā de-ara jā-ā-e suha-a kiṃpi de bhaṇi-ā /
ru-a-i paḍoharavalahīgharammi aṇuṇiñja-u varā-ī

4.112

}
[kṣaṇaprāghuṇikā devara jāyayā subhaga kimapi te bhaṇitā /
roditi gṛhapaścādbhāgavalanbhīgṛhe 'nunīyatāṃ varākī //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 963 ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3)
atrānunayaḥ kimupabhogalakṣaṇe 'rthāntare saṃkramitaḥ kimanuraṇananyāyenopabhoge eva vyaṅgye vyañjakaḥ iti saṃdehaḥ /
{snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladbalākā ghanāḥ
vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe
vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati ha hā hā devi dhīrā bhava

4.4

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka 2)
atra lipteti payodasuhṛdāmiti ca atyantatiraskṛtavācyayoḥ saṃsṛṣṭiḥ / tābhyāṃ saha rāmo 'smītyarthāntarasaṃkramitavācyasyānugrāhakabhāvena rāmapadalakṣaṇaikavyañjakānupraveśena cārthāntarasaṃkramitavācyarasadhvanyoḥ saṃkaraḥ / evamanyadapyudāhāryam //
iti kāvyaprakāśe dhvaninirṇayo nāma caturtha ullāsaḥ

4.113

==========================================================
atha pañcama ullāsaḥ
evaṃ dhvanau nirṇīte guṇībhūtavyaṅgyaprabhedānāha /
agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam /
sandigdhatulyaprādhānye kākvākṣiptamasundaram // MKpr-
vyaṅgyamevaṃ guṇībhūtavyaṅgyasyāṣṭau bhidāḥ smṛtāḥ /
kāminīkucakalaśavat gūḍhaṃ camatkaroti / agūḍhaṃ tu sphuṭatayā vācyāyamānamiti guṇībhūtameva / agūḍhaṃ yathā
{yasyāsuhṛtkṛtatiraskṛtiretya tapta-
sūcīvyadhavyatikareṇa yunakti karṇau /
kāñcīguṇagrathanabhājanameṣa so 'smi
jīvanna saṃprati bhavāmi kimāvahāmi

4.114

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra jīvannityarthāntarasaṃkramitavācyasya /
{unnidrakokanadareṇupiśaṅgitāngā
gāyanti mañju madhupā gṛhadīrghikāsu /
etaccakāsti ca ravernavabandhujīva-
puṣpacchadābhamudayācalacumbi bimbam

4.115

}
(Kuntaka's Vakroktijīvita 2.3)
atra cumbanasyātyantatiraskṛtavācyasya /
{atrāsīt phaṇipāśabandhanavidhiḥ śaktyā bhavaddevare
gāḍhaṃ vakṣasi tāḍite hanumatā droṇādriratrāhṛtaḥ /
divyairindrajidatra lakṣmaṇaśarairlokāntaraṃ prāpitaḥ
kenāpyatra mṛgākṣi rākṣasapateḥ kṛttā ca kaṇṭhāṭavī

4.116

(1)}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 10.20)
atra kenāpyatretyarthaśaktimūlānuraṇanarūpasya / {tasyāpyatra} iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
aparasya rasādervācyasya vā (vākyārthībhūtasya) aṅgaṃ rasādi anuraṇanarūpaṃ vā / yathā
{ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ

4.117

}
(Mahābhārata)
atra śṛṅgāraḥ karuṇasya /
{kailāsālayabhālalocanarucā nirvartitālaktaka-
vyaktiḥ pādanakhadyutirgiribhuvaḥ sā vaḥ sadā trāyatām /
spardhābandhasamṛddhayeva sudṛḍhaṃ rūḍhā yayā netrayoḥ
kāntiḥ kokanadānukārasarasā sadyaḥ samutsāryate

4.118

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra bhāvasya rasaḥ /
{atyuccāḥ paritaḥ sphuranti girayaḥ sphārāstathābhyodhaya-
stānetānapi bibhratī kimapi na klāntāsi tubhyaṃ namaḥ /
āścaryeṇa muhurmuhuḥ stutimiti prastaumi yāvadbhuva-
stāvadbibhradimāṃ smṛtastava bhujo vācastato mudritāḥ

4.119

}
(Pañcākṣarīpraśasti)
atra bhū.viṣayo ratyākhyo bhāvo rājaviṣayasya ratibhāvasya /
{bandīkṛtya nṛpa dviṣāṃ mṛgadṛśastāḥ paśyatāṃ preyasāṃ
śliṣyanti praṇamanti lānti paritaścumbanti te sainikāḥ /
asmākaṃ sukṛtairdṛśornipatitosyaucityavārāṃnidhe
vidhvastā vipadokhilāstaditi taiḥ pratyarthibhiḥ stūyase

4.120

}
(Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra 112/268)
atra bhāvasya rasābhāsabhāvābhāsau prathamārdhadvitīyārdhadyotyau /
{aviralakaravālakampanairbhrukuṭītarjanagarjanairmuhuḥ /
dadṛśe tava vairiṇāṃ madaḥ sa gataḥ kvāpi tavekṣaṇe kṣaṇāt

4.121

}
(Viśvanātha's Sāhityadarpaṇa)
atra bhāvasya bhāvapraśamaḥ /
{sākaṃ kuraṅgakadṛśā madhupānalīlāṃ
kartuṃ suhṛdbhirapi vairiṇi te pravṛtte /
anyābhidhāyi tava nāma vibho gṛhītaṃ
kenāpi tatra viṣamāmakarodavasthām

4.122

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra trāsodayaḥ /
{asoḍhā tatkālollasadasahabhāvasya tapasaḥ
kathānāṃ viśrambheṣvatha ca rasikaḥ śailaduhituḥ /
pramodaṃ vo diśyāt kapaṭabaṭuveṣāpanayane
tvarāśaithilyābhyāṃ yugapadabhiyuktaḥ smaraharaḥ

4.123

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrāvegadhairyayoḥ saṃdhiḥ //
{paśyetkaściccala capala re kā tvarāhaṃ kumārī
hastālambaṃ vitara ha ha hā vyutkramaḥ kvāsi yāsi /
itthaṃ pṛthvīparivṛḍha bhavadvidviṣoraṇyavṛtteḥ
kanyā kañcit phalakisalayānyādadānābhidhatte

4.124

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra śaṅkāsūyādhṛtismṛtiśramadainyavibodhautsukyānāṃ śabalatā / ete ca rasavadādyalaṅkārāḥ / yadyapi bhāvodayabhāvasaṃdhibhāvaśabalatvāni nālaṅkāratayā uktāni tathāpi kaścit brūyādityevamuktam / yadyapi sa nāsti kaścidviṣayaḥ yatra dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoḥ svaprabhedādibhiḥ saha saṃkaraḥ saṃsṛṣṭirvā nāsti tathāpi prādhānyena vyapadeśā bhavantīti kvacitkenacidvyavahāraḥ /
{janasthāne bhrāntaṃ kanakamṛgatṛṣṇāndhitadhiyā
vaco vaidehīti pratipadamudaśru pralapitam /
kṛtālaṅkābharturvadanaparipāṭīṣughaṭanā
mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na tvadhigatā

4.125

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 66)
atra śabdaśaktimūlānuraṇanarūpo rāmeṇa sahopamānopameyabhāvo
vācyāṅgatāṃ nītaḥ /
{āgatya saṃprati viyogavisaṃṣṭhulāṅgī
mambhojinīṃ kvacidapi kṣapitatriyāmaḥ /
etāṃ prasādayati paśya śanaiḥ prabhāte
tanvaṅgi pādapatanena sahasraraśmiḥ

4.126

(2)}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 67)
atra nāyakavṛttānto 'rthaśaktimūlo vasturūpo nirapekṣaravikamalinīvṛttāntādhyāropeṇaiva sthitaḥ //
vācyasiddhyaṅgaṃ yathā
{bhramimaratimalasahṛdayatāṃ pralayaṃ mūrchā tamaḥ śarīrasādam /
maraṇaṃ jaladabhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām

4.127

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka 2.3)
atra hālāhalaṃ vyaṅgyaṃ bhujagarūpasya vācyasya siddhikṛt / yathā vā
{gacchāmyacyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptirutpadyate
kiṃ tvevaṃ vijanasthayorhatajanaḥsaṃbhāvayatyanyathā /
ityāmantraṇabhaṅgisūcitavṛthāvasthānakhedālasām
āśliṣyan pulakotkarāñcitatanurgopīṃ hariḥ pātu vaḥ

4.128

(3)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrācyutādipadavyaṅgyamāmantraṇetyādivācyasya / etaccaikatra ekavaktṛgatatvena aparatra bhinnavaktṛgatatvenetyanayorbhedaḥ //
asphuṭaṃ yathā
{adṛṣṭe darśanotkaṇṭhā dṛṣṭe vicchedabhīrutā /
nādṛṣṭena na dṛṣṭena bhavatā labhyate sukham

4.129

(4)}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrādṛṣṭo yathā na bhavasi viyogabhayaṃ ca yathā notpadyate tathā kuryā iti kliṣṭam //
saṃdigdhaprādhānyaṃ yathā
{harastu kiñcitparivṛttadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ /
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni

4.130

(5)}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 3.67)
atra paricumbitumaicchaditi kiṃ pratīyamānaṃ kiṃ vā vilocanavyāpāraṇaṃ vācyaṃ pradhānamiti saṃdehaḥ //
tulyaprādhānyaṃ yathā
{brāhmaṇātikramatyāgo bhavatāmeva bhūtaye /
jāmadagnyastathā mitramanyathā durmanāyate

4.131

(6)}
(Bhavabhūti's Mahāvīracarita 2.8)
atra jāmadagnyaḥ sarveṣāṃ kṣatriyāṇāmiva rakṣasāṃ kṣaṇāt kṣayaṃ kariṣyatīti vyaṅgyasya vācyasya ca samaṃ prādhānyam //
kākvākṣiptaṃ yathā
{mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopāt
duḥśāsanasya rudhiraṃ na pbāmyurastaḥ //
saṃcūrṇayāmi gadayā na suyodhanorū
saṃdhiṃ karotu bhavatāṃ nṛpatiḥ paṇena

4.132

(7)}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.15)
atra mathnāmyevetyādi vyaṅgyaṃ vācyaniṣedhasahabhāvena sthitam //
asundaraṃ yathā
{vāṇīrakuñjuḍḍīṇasa-uṇikolāhalaṃ suṇantī-e /
gharakammavāvaḍā-e bahu-e sī-anti aṅgā-iṃ

Original text: Kāvyaprakāśa · Edition: Ganganatha Jha: Kāvyaprakāśa of Mammaṭa, with English translation, rev. ed., Varanasi : Bharatiya Vidya Prakaśan, 1967 (2 parts). With occasional corrections according to the ed. by N.S. Venkatanathacharya: The Kavyaprakasha of Mammata, with Sanketa of Acharya Manikyachandra, Madhumati of Ravi Bhattacharya and Bhavukapriya tippani, Mysore : Oriental Research Institute, 1974 (2 vols). · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc