Kāvyaprakāśa · Chapter 3

}
(Meṇṭhakṛtaṃ Hayagrīvavadham)
iti kāvyaprakāśe kāvyasya prayojanakāraṇasvarūpaviśeṣanirṇayo nāma
prathama ullāsaḥ

==================================================
krameṇa śabdārthayoḥ svarūpamāha
syādvācako lākṣaṇikaḥ śabdo 'tra vyañjakastridhā /
atreti kāvye / eṣāṃ svarūpaṃ vakṣyate //
vācyādayastadarthāḥ syuḥ ...
vācyalakṣyavyaṅgyāḥ //
... tātparyārtho 'pi keṣucit // MKpr-
ākāṅkṣāyogyatāsaṃnidhivaśādvakṣyamāṇasvarūpāṇāṃ padārthānāṃ samanvaye tātparyārtho viśeṣavapurapadārtho 'pi vākyaārthaḥ samullasatītyabhihitānvayavādināṃ matam //
vācya eva vākyārtha ityanvitābhidhānavādinaḥ

sarveṣāṃ prāyaśo 'rthānāṃ vyañjakatvamapīṣyate /
atra vācyasya yathā
{mā_e gharova_araṇaṃ ajja hu ṇatthi tti sāhi_aṃ tuma_e /
tā bhaṇa kiṃ karaṇijjaṃ eme_a ṇa vāsaro ṭhā_i

}
[mātaḥ gṛhopakaraṇaṃ adya khalu nāstīti sādhitaṃ tvayā /
tadbhaṇa kiṃ karaṇīyaṃ evameva na vāsaraḥ sthīyī //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī)
atra svairavihārārthinīti vyajyate /
lakṣyasya yathā
{sāhentī sahi suha_aṃ khaṇe khaṇe dummiāsi majjhaka_e /
sabbhāvaṇehakaraṇijjasarisa_aṃ dāva vira_i_aṃ tuma_e

}
[sādhayantī sakhi subhagaṃ kṣaṇekṣaṇe dūnā'si matkṛte /
sadbhāvasnehakaraṇīyasadṛśaṃ tāvat viracitaṃ tvayā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī)
atra matpriyaṃ ramayantyā tvayā śatrutvamācaritamiti lakṣyam / tena ca kāmukaviṣayaṃ sāparādhatvaprakāśanaṃ vyaṅgyam / vyaṅgyasya yathā
{u_a ṇiccalaṇippandā bhisiṇīpattammi rehai valā_ā /
ṇimmalamaraga_abhā_aṇapariṭṭiā saṃkhasuttivva

}
[paśya niścalaniṣpandā visinīptre rājate balākā /
nirmalamarakatabhājanaparisthitā śaṅkhaśuktiriva //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 1.4)
atra niṣpandatvena āśvastatvam / tena ca janarahitatvam / ataḥ saṃketasthānametaditi kayācit kañcitpratyucyate / athavā mithyā vadasi na tvamatrāgatobhūriti vyajyate //
vācakādīnāṃ krameṇa svarūpamāha /
sākṣātsaṃketitaṃ yo 'rthamabhidhatte sa vācakaḥ // MKpr-
ihāgṛhītasaṃketasya śabdasyārthapratīterabhāvātsaṃketasahāya eva śabdo 'rthaviśeṣaṃ pratipādayatīti yasya yatrāvyavadhānena saṃketo gṛhyate sa tasya vācakaḥ

saṅketitaścaturbhedo jātyādirjātireva vā /
yadyapyarthakriyākāritayā pravṛttinivṛttiyogyā vyaktireva tathāpyānantyād vyabhicārācca tatra saṃketaḥ kartuṃ na yujyata iti
gauḥ śuklaścalo ḍittha ityādīnāṃ viṣayavibhāgo na prāpnotīti ca / tadupādhāveva saṃketaḥ /
upādhiśca dvividhaḥ ---- vastudharmo vaktṛyadṛcchāsaṃniveśitaśca / vastudharmo 'pi dvividhaḥ ---- siddhaḥ sādhyaśca / siddho 'pi dvividhaḥ ---- padārthasya prāṇaprado viśeṣādhānahetuśca / tatrādyo jātiḥ / uktaṃ hi vākyapadīye ----
{na hi gauḥ svarūpeṇa gaurnāpyagauḥ / gotvābhisaṃvandhātu gauḥ} iti /
dvitīyo guṇaḥ / śuklādinā hi labdhasattākaṃ vastu viśiṣyate / sādhyaḥ pūrvāparībhūtāvayavaḥ kriyārūpaḥ /
ḍitthādiśabdānāmantyabuddhinirgrāhyaṃ saṃhṛtakramaṃ svarūpaṃ vaktrā tadṛcchayā ḍitthādiṣvartheṣūpādhitvena saṃniveśyata iti so 'yaṃ saṃjñārūpo yadṛcchātmaka iti /
{gauḥśuklaścalo ḍittha ityādau catuṣṭayī śabdānāṃ pravṛttiḥ} iti mahābhāṣyakāraḥ / paramāṇvādīnāṃ tu guṇamadhyapāṭhāt pāribhāṣikaṃ guṇatvam / guṇakriyāyadṛcchānāṃ vastuta ekarūpāṇām apyāśrayabhedād bheda iva lakṣyate / yathaikasya mukhasya khaḍgamukuratailādyālambanabhedāt /
himapayaḥśaṅkhādyāśrayeṣu paramārthato bhinneṣu śuklādiṣu yadvaśena śuklaḥ śukla ityādyabhinnābhidhānapratyayotpattistat śuklatvādi sāmānyam / guḍataṇḍulādipākādiṣvevameva pākatvādi /
bālavṛddhaśukādyudīriteṣu ḍitthādiśabdeṣu ca pratikṣaṇaṃ bhidyamāneṣu ḍitthādya'rtheṣu vā ḍitthatvādyastīti sarveṣāṃ śabdānāṃ jātireva pravṛttinimittamityanye / tadvān apoho vā śabdārthaḥ kaiściduktaṃ iti granthagauravabhayāt prakṛtānupayogācca na darśitam

sa mukhyo 'rthastatra mukhyo vyāpāro 'syābhidhocyate // MKpr-
sa iti sākṣātsaṃketitaḥ / asyeti śabdasya

mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt /
anyo 'rtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā // MKpr-
{karmani kuśalaḥ} ityādau darbhagrahaṇādyayogāt {gaṅgaāyāṃ ghoṣaḥ} ityādau ca gaṅgādīnāṃ ghoṣādyādhāratvāsaṃbhavāt mukhyārthasya bādhe vivecakatvādau sāmīpye ca saṃbandhe rūḍhitaḥ prasiddheḥ
tathā gaṅgātaṭe ghoṣa ityādaiḥ prayogāt yeṣāṃ na tathā pratipattiḥ teṣāṃ pāvanatvādīnāṃ dharmāṇāṃ tathāpratipādanātmanaḥ prayojanācca mukhyena amukhyo 'rtho lakṣyate yat sa āropitaḥ śabdavyāpāraḥ sāntarārthaniṣṭho
lakṣaṇā

svāsiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam /
upādānaṃ lakṣaṇaṃ cetyuktā śuddhaiva sā dvidhā // MKpr-
{kuntāḥ praviśanti} {yaṣṭayaḥ praviśanti} ityādau kuntādibhirātmanaḥ praveśasiddhyarthaṃ svasaṃyoginaḥ puruṣā ākṣipyante / tata upādānene 'yaṃ lakṣaṇā /
{gauranubandhyaḥ} ityādau śruticoditamanubandhanaṃ kathaṃ me syāditi jātyā vyaktirākṣipyate na tu śabdenocyate
{viśeṣyaṃ nābhidhā gacchet kṣīṇaśaktirviśeṣaṇe} iti nyāyādityupādānalakṣaṇā tu nodāhartavyā /
na hyatra prayojanamasti na vā rūḍhiriyam / vyaktyavinābhāvitvāttu jātyā vyaktirākṣipyate / yathā kriyatāmityatra kartā / kurvityatra karma / praviśa piṇḍīmityādau gṛhaṃ bhakṣayetyādi ca /
{pīno devadatto divā na bhuṅkte} ityatra ca rātribhojanaṃ na lakṣyate śrutārthāpatterarthāpattervā tasya viṣayatvāt /
{gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ} ityatra taṭasya ghoṣādhikaraṇatvasiddhaye gaṅgāśabdaḥ svārthamarpayati ityevamādau lakṣaṇenaiṣā lakṣaṇā / ubhayarūpā ceyaṃ śuddhā / upacāreṇāmiśritatvāt /
anayorlakṣyasya lakṣakasya ca na bhedarūpaṃ tāṭasthyam / taṭādīnāṃ gaṅgādiśabdaiḥ pratipādane tattvapratipattau hi pratipipādayiṣitaprayojanasaṃpratyayaḥ / gaṅgāsaṃbandhamātrapratītau tu gaṅgātaṭe ghoṣa iti mukhyaśabdābhidhānāllakṣaṇāyāḥ ko bhedaḥ

sāropānyā tu yatroktau viṣayī viṣayastathā /
āropyamāṇaḥ āropaviṣayaśca yatrānapahnutabhedau sāmānādhikaraṇyena nirdiśyete sā lakṣaṇā sāropā //
viṣyayyantaḥkṛte 'nyasmin sā syātsādhyavasānikā // MKpr-
viṣayiṇāropyamāṇenāntaḥkṛte nigīrṇe anyasminnāropaviṣaye sati sādhyavasānā syāt

bhedāvimau ca sādṛśyātsambandhāntaratastathā /
gauṇau śuddhau ca vijñeyau ...
imāvāropādhyavasānarūpau sādṛśyahetū bhedau {gaurvāhīkaḥ} ityatra {gaurayam} ityatra ca /
atra hi svārthasahacāriṇo guṇā jāḍyamāndyādayo lakṣyamāṇā api gośabdasya parārthābhidhāne pravṛttinimittatvamupayāntiṃ iti kecit / svārthasahacāriguṇābhedena padārthagatā guṇā eva lakṣyante na
parārtho 'bhidhīyate ityanye / sādhāraṇaguṇāśrayatvena parārtha eva lakṣyate ityapare /
uktaṃ cānyatra
{abhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyate /
lakṣyamāṇaguṇairyogādvṛtteriṣṭā tu gauṇatāṃ} iti /
([Kumārila, Tantravārtika 3,4.12])
avinābhāvo 'tra saṃbandhamātraṃ na tu nāntarīyakatvam / tattve hi {mañcāḥ krośanti} ityādau na lakṣaṇā syāt /
avinābhāve cākṣepeṇaiva siddherlakṣaṇāyā nopayoga ityuktam /
{āyurdhṛtam} {āyurevedam} ityādau ca sādṛśyādanyat kāryakāraṇabhāvādi saṃbandhāntaram / evamādau ca kāryakāraṇabhāvādilakṣaṇapūrve āropādhyavasāne /
atra gauṇabhedayorbhede 'pi tādrūpyapratītiḥ sarvathaivābhedāvagamaśca prayojanam / śuddhabhedayostvanyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇa ca kāryakāritvādi /
kvacit tādarthyādupacāraḥ / yathā indrārthā sthūṇā indraḥ / kvacit svasvāmibhāvāt / yathā rājakīyaḥ puruṣo rājā / kvacit avayavāvayavibhāvāt / yathā agrahasta ityatrāgramātre 'vayave hastaḥ / kvacit tātkarmyāt / yathā atakṣā takṣā //
... lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā // MKpr-
ādyabhedābhyāṃ saha

sā ca
vyaṅgyena rahitā rūḍhau sahitā tu prayojane /
prayojanaṃ hi vyañjanavyāpāragamyameva //
tacca gūḍhamagūḍhaṃ vā ...
tacceti vyaṅgyam / gūḍhaṃ yathā
{mukhaṃ vikasitasmitaṃ vaśitavakrima prekṣitaṃ
samucchalitavibhramā gatirapāstasaṃsthā matiḥ /
uro mukulitastanaṃ jaghanamaṃsavandhoddhuraṃ
batenduvadanātanau taruṇimodgamo modate

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
agūḍhaṃ yathā
{śrīparicayājjaḍā api bhavantyabhijñā vidagdhacaritānām /
upadiśati kāminīnāṃ yauvanamada eva lalitāni

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali)
atropadiśatīti //
... tadeṣā kathitā tridhā // MKpr-
avyaṅgyā gūḍhavyaṅgyā agūḍhavyaṅgyā ca

tadbhūrlākṣiṇikas ...
śabda iti saṃbadhyate / tadbhūstadāśrayaḥ //
... tatra vyāpāro vyañjanātmakaḥ /
kuta ityāha
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate // MKpr-
phale śabdaikagamye 'tra vyañjanānnāparā kriyā /
prayojanapratipipādayiṣayā yatra lakṣaṇayā śabdaprayogastatra nānyatastatpratītirapi tu tasmādeva śabdāt /
na cātra vyañjanādṛte 'nyo vyāpāraḥ //
tathāhi
nābhidhā samayābhāvāt ...
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau ye pāvanatvādayo dharmāstaṭādau pratīyante na tatra gaṅgādiśabdāḥ saṃketitāḥ //
hetvabhāvānna lakṣaṇā // MKpr-
mukhyārthabādhāditrayaṃ hetuḥ

tathā ca
lakṣyaṃ na mukhyaṃ nāpyatra bādho yogaḥ phalena no /
na prayojanametasmin na ca śabdaḥ skhaladgatiḥ // MKpr-
yathā gaṅgāśabdaḥ srotasi sabādha iti taṭaṃ lakṣayati tadvat yadi taṭe 'pi sabādhaḥ syāt tat prayojanaṃ lakṣayet /
na ca taṭaṃ mukhyo 'rthaḥ / nāpyatra bādhaḥ / na ca gaṅgāśabdārthasya taṭasya pāvanatvādyairlakṣaṇīyaiḥ saṃbandhaḥ / nāpi prayojane lakṣye kiñcit prayojanam / nāpi gaṅgāśabdastaṭamiva prayojanaṃ pratipādayitumasamarthaḥ

evamapyanavasthā syād yā mūlakṣayakāriṇī /
evamapi prayojanaṃ cellakṣyate tat prayojanāntareṇeti tadapi prayojanāntareṇeti prakṛtāpratītikṛt anavasthā bhavet //
nanu pāvanatvādidharmayuktameva taṭaṃ lakṣyate / {gaṅgāyāstaṭe ghoṣaḥ} ityato 'dhikasyārthasya pratītiśca prayojanamiti viśiṣṭe lakṣaṇā tatkiṃ vyañjanayetyāha
prayojanena sahitaṃ lakṣaṇīyaṃ na yujyate // MKpr-
kuta ityāha
jñānasya viṣayo hyanyaḥ phalamanyadudāhṛtam /
pratyakṣādernīlādirviṣayaḥ phalaṃ tu prakṭatā saṃvittirvā //
viśiṣṭe lakṣaṇā naivaṃ ...
vyākhyātam //
... viśeṣāḥ syustu lakṣite // MKpr-
taṭādau viśeṣāḥ pāvanatvādayaste cābhidhātātparyalakṣaṇābhyo vyāpārāntareṇa gamyāḥ / tacca vyañjanadhvananadyotanādiśabdavācyamavaśyameṣitavyam

evaṃ lakṣaṇāmūlaṃ vyañjakatvamuktam // abhidhāmūlaṃ tvāha ----
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite /
saṃyogādyairavācyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam // MKpr-
{saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā /
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ //
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ /
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ //}
([Bhartṛhari, Vākyapadīya 2.315-316])
ityuktadiśā
saśaṅkhacakro hariḥ aśaṅkhacakro harirityucyate / rāmalakṣmaṇāviti dāśarathau / rāmārjunagatistayoriti bhārgavakārtavīryayoḥ / sthāṇuṃ bhaja bhavacchide, iti hare / sarvaṃ jānāti deva iti yuṣmadarthe /
kupito makaradhvaja iti kāme / devasya purārāteriti śaṃbhau / madhunā mattaḥ kokila iti vasante / pātu vo dayitāmukhamiti sāṃmukhye / bhātyatra parameśvara iti rājadhānīrūpāt deśādrājani / citrabhānurvibhātīti dine ravau rātrau vahnau /
mitraṃ bhātīti suhṛdi mitro bhātīti ravau / indraśatrurityādau vede eva na kāvye svaro viṣeṣapratītikṛt /
ādigrahaṇāt
{eddahamettatthaṇiā eddahamettehi acchivattehiṃ /
eddahamettāvatthā eddahamettehiṃ diaehiṃ

}
[etāvanmātrastankā etāvanmātrābhyāmakṣipatrābhyām /
etāvanmātrāvasthā etāvanmātrairdivasaiḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 973)
ityādāvabhinayādayaḥ /
itthaṃ saṃyogādibhirarthāntarābhidhāyakatve nivārite 'pyanekārthasya śabdasya yat kvacidarthāntarapratipādanaṃ tatra nābhidhā niyamanāttasyāḥ / na ca lakṣaṇā mukhyārthabādhādyabhāvāt / api tvañjanaṃ vyañjanameva vyāpāraḥ / yathā
{bhadrātmano duradhirohatanorviśāla
vaṃśonnateḥkṛtaśilīmukhavigrahasya /
yasyānupaplutagateḥ paravāraṇasya
dānāmbusekasubhagaḥ satataṃ karobhūt

}
(Śivasvāmin's Kapphinābhyudaya 1.38)

tadyukto vyañjakaḥ śabdo ...
tadyukto vyañjanayuktaḥ
... yatso 'rthāntarayuk tathā /
artho 'pi vyañjakastatra sahakāritayā mataḥ // MKpr-
tatheti vyañjakaḥ