કાવ્યપ્રકાશ · અધ્યાય 4

ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાર્થસ્વરૂપનિર્ણયો નામ દ્વિતીય ઉલ્લાસઃ

===========================================
તૃતીય ઉલ્લાસઃ
અર્થાઃ પ્રોક્તાઃ પુરા તેષામ્ ...
અર્થાઃ વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાઃ । તેષાં વાચકલાક્ષણિકવ્યઞ્જકાનામ્ ॥
... અર્હ્તવ્યઞ્જકતોચ્યતે ।
કીદૃશીત્યાહ ----
વક્તૃબોદ્ધવ્યકાકૂનાં વાક્યવાચ્યાન્યસન્નિધેઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રસ્તાવદેશકાલાદેર્વૈશિષ્ટ્યાત્ પ્રતિભાજુષામ્ ।
યો ઽર્થસ્યાન્યાર્થધીહેતુર્વ્યાપારો વ્યક્તિરેવ સા ॥ મ્ક્પ્ર્-
બોદ્ધવ્યઃ પ્રતિપાદ્યઃ । કાકુર્ધ્વનેર્વિકારઃ । પ્રસ્તાવઃ પ્રકરણમ્ ।
અર્થસ્ય વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાત્મનઃ ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ ।
{અ_ઇપિહુલં જલકુંભં ઘેત્તૂણ સમાગદહ્મિ સહિ તુરિ_અં ।
સમસે_અસલિલણીસાસણીસહા વીસમામિ ખણં

}
[અતિપૃથુલં જલકુમ્ભં ગૃહીત્વા સમાગતાસ્મિ સખિ ત્વરિતમ્ ।
શ્રમસ્વેદસલિલનિઃશ્વાસનિઃસહા વિશ્રામ્યામિ ક્ષણમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 989)
અત્ર ચૌર્યરતહોપનં ગમ્યતે ।
{ઓણ્ણિદ્દં દોબ્બલ્લં ચિન્તા અલસત્તણં સણીસસિ_અં ।
મહ મન્દભા_ઇણી_એ કેરં સહિ તુહ વિ અહહ પરિહવ_ઇ

}
[ઔન્નિદ્ર્યં દૌર્બલ્યં ચિન્તાલસત્વં સનિશ્ચસિતમ્ ।
મમ મન્દભાગિન્યાઃ ક્ર્ટે સખિ ત્વામપ્યહહ પરિભવતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 956)
અત્ર દૂત્યાસ્તત્કામુકોપભોગો વ્યજ્યતે ।
{તથાભૂતાં દૃષ્ટ્વા નૃપસદસિ પાઞ્ચાલતનયાં
વને વ્યાધૈઃ સાર્ધં સુચિરમુષિતં વલ્કલધરૈઃ ।
વિરાટસ્યાવાસે સ્થિતમનુચિતારમ્ભનિભૃતં
ગુરુઃ ખેદં ખિન્ને મયિ ભજતિ નાદ્યાપિ કુરુષુ ॥15 [=220]॥}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.11)
અત્ર મયિ ન યોગ્યઃ ખેદઃ કુરુષુ તુ યોગ્ય ઇતિ કાક્વા પ્રકાશ્યતે ।
ન ચ વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમત્ર કાકુરિતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં શઙ્ગ્યમ્ ।
પ્રશ્નમાત્રેણાપિ કાકોર્વિશ્રાન્તેઃ ।
{ત_ઇ_આ મહ ગણ્ડત્થલણિમિઅં દિટ્ઠિં ણ ણેસિ અણ્ણત્તો ।
એણ્હિં સચ્ચે_અ અહં તે અ કવાલા ણ સા દિટ્ઠી

}
[તદા મમ ગણ્ડસ્થલનિમગ્નાં દૃષ્ટિં નાનૈષીરત્ન્યત્ર ।
ઇદાનીં સૈવાહં તૌ ચ કપોલૌ ન ચ સા દૃષ્ટિઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 939)
અત્ર મત્સખીં કપોલપ્રતિબિમ્બિતાં પશ્યતસ્તે દૃષ્ટિરન્યૈવાભૂત્ ચલિતાયાં તુ તસ્યામન્યૈવ જાતેત્યહો પ્રચ્છન્નકામુકત્વં તે ઇતિ વ્યજ્યતે ।
{ઉદ્દેશો ઽયં સરસકદલીશ્રેણિશોભાતિશાયી
કુઞ્જોત્કર્ષાઙ્કુરિતરમણીવિભ્રમો નર્મદાયાઃ ।
કિં ચૈતસ્મિન્ સુરતસુહૃદસ્તન્વિ તે વાન્તિ વાતા
યેષામગ્રે સરતિ કલિતાકાણ્ડકોપો મનોભૂઃ

}
(કુન્તકઽસ્ વક્રોક્તિજીવિત 1.93)
અત્ર રતાર્થં પ્રવિશેતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
{ણોલ્લે_ઇ અણોલ્લમણા અત્તા મં ઘરભરમ્મિ સ_અલમ્મિ ।
ખણમેત્તં જ_ઇ સંઝા_ઇ હો_ઇ ણ વ હો_ઇ વીસામો

}
[નુદત્યનાર્દ્રમનાઃ શ્વશ્રૂર્માં ગૃહભરે સકલે ।
ક્ષણમાત્રં યદિ સંધ્યાયાં ભવતિ ન વા ભવતિ વિશ્રામઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 875)
અત્ર સંધ્યા સંકેતકાલ ઇતિ તટસ્થં પ્રતિ કયાચિદ્દ્યોત્યતે ।
{સુવ્વ_ઇ સમાગમિસ્સદિ તુજ્ઝ પિ_ઓ અઞ્જં પહરમેત્તેણ ।
એમે અ કિત્તિ ચિટ્ઠસિ તા સહિ સઞ્જેસુ કરણિજ્જં

}
[શ્રૂયતે સમાગમિષ્યતિ તવ પ્રિયો ઽદ્ય પ્રહરમાત્રેણ ।
એવમેવ કિમિતિ તિષ્ઠસિ તત્ સખિ સજ્જય કરણીયમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 962)
અત્રોપપતિં પ્રત્યભિસર્તું પ્રસ્તુતા ન યુક્તમિતિ કયાચિન્નિવાર્યતે ।
{અન્યત્ર યૂયં કુસુમાવચાયં કુરુધ્વમત્રાસ્મિ કરોમિ સખ્યઃ ।
નાહં હિ દૂરં ભ્રમિતું સમર્થા પ્રસીદતાયં રચિતોઞ્જલિર્વઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વિવિક્તો ઽયં દેશ ઇતિ પ્રચ્છન્નકામુકસ્ત્વયાભિસાર્યતામિતિ આશ્વસ્તાં પ્રતિ કયાચિન્નિવેદ્યતે ।
{ગુરુ_અણપરવસ પિ_અ કિં ભણામિ તુ_ઇ મન્દભાઇણી અહ_અં ।
અજ્જ પવાસં વચ્ચસિ વચ્ચ સ_અં જેવ્વ સુણસિ કરણિજ્જં

}
[ગુરુજનપરવશ પ્રિય કિં ભણામિ તવ મન્દભાગિની અહકમ્ ।
અદ્ય પ્રવાસં વ્રજસિ વ્રજ સ્વયમેવ શ્રોષ્યસિ કરણીયમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 851)
અત્રાદ્ય મધુસમયે યદિ વ્રજસિ તદાહં તાવત્ ન ભવામિ
તવ તુ ન જાનામિ ગતિમિતિ વ્યજ્યતે । ॥
આદિગ્રહણાચ્ચેષ્ટાદેઃ । તત્ર ચેષ્ટાયા યથા ---
{દ્વારોપાન્તનિરન્તરે મયિ તયા સૌન્દર્યસારશ્રિયા
પ્રોલ્લાસ્યોરુયુગં પરસ્પરસમાસક્તં સમાસાદિતમ્ ।
આનીતં પુરતઃ શિરોંશુકમધઃ ક્ષિપ્તે ચલે લોચને
વાચસ્તત્ર નિવારિતં પ્રસરણં સંકોચિતે દોર્લતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ચેષ્ટયા પ્રચ્છન્નકાન્તવિષય આકૂતવિશેષો ધ્વન્યતે ।
નિરાકાઙ્ક્ષપ્રતિપત્તયે પ્રાપ્તાવસરતયા ચ પુનઃ પુનરુદાહ્રિયતે । વક્ત્રાદીનાં મિથઃસંયોગે દ્વિકાદિભેદેન ।
અનેન ક્રમેણ લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યયોશ્ચ વ્યઞ્જકત્વમુદાહાર્યમ્ ॥21-22॥
શબ્દપ્રમાણવેદ્યો ઽર્થો વ્યનક્ત્યર્થાન્તરં યતઃ ।
અર્થસ્ય વ્યઞ્જકત્વે તચ્છબ્દસ્ય સહકારિતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દેતિ । નહિ પ્રમાણાન્તરવેદ્યો ઽર્થો વ્યઞ્જકઃ

ઇતિ શ્રીકાવ્યપ્રકાશે ઽર્થવ્યઞ્જકતાનિર્ણયો નામ તૃતીય ઉલ્લાસઃ

=================================================================
ચતુર્થ ઉલ્લાસઃ
યદ્યપિ શબ્દાર્થયોર્નિર્ણયે કૃતે દોષગુણાલ.અમ્કારાણાં સ્વરૂપમભિધાનીયં તથાપિ ધર્મિણિ પ્રદર્શિતે ધર્માણાં હેયોપાદેયતા જ્ઞાયત ઇતિ પ્રથમં કાવ્યભેદાત્ આહ ----
અવિવક્ષિતવાચ્યો યસ્તત્ર વાચ્યં ભવેદ્ધ્વનૌ ।
અર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
લક્ષણામૂલગૂઢવ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે સત્યેવ અવિવક્ષિતં વાચ્યં યત્ર સ ઽધ્વનૌઽ; ઇત્યનુવાદાત્ ધ્વનિરિતિ જ્ઞેયઃ ।
તત્ર ચ વાચ્યં ક્વચિદનુપયુજ્યમાનત્વાદર્થાન્તરે પરિણમિતમ્ । યથા
{ત્વામસ્મિ વચ્મિ વિદુષાં સમવાયો ઽત્ર તિષ્ઠતિ ।
આત્મીયાં મતિમાસ્થાય સ્થિતિમત્ર વિધેહિ તત્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 6.15)
અત્ર વચનાદિ ઉપદેશાદિરૂપતયા પરિણમતિ ।
ક્વચિદનુપપદ્યમાનતયા અત્યન્તં તિરસ્કૃતમ્ । યથા ----
{ઉપકૃતં બહુ તત્ર કિમુચ્યતે સુજનતા પ્રથિતા ભવતા પરમ્ ।
વિદધદીદૃશમેવ સદા સખે સુખિતમાસ્સ્વ તતઃ શરદાં શતમ્

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
એતદ્ અપકારિણં પ્રતિ વિપરીતલક્ષણયા કશ્ચિદ્વક્તિ

વિવક્ષિતં ચાન્યપરં વાચ્યં યત્રાપરસ્તુ સઃ ।
અન્યપરં વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠમ્ । એષ ચ
કો ઽપ્યલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યક્રમઃ પરઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અલક્ષ્યેતિ । ન ખલુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણ એવ રસઃ । અપિ તુ રસસ્તૈઃ ઇત્યસ્તિ ક્રમઃ । સ તુ લાઘવાન્ન લક્ષ્યતે

અત્ર
રસભાવતદાભાવભાવશાન્ત્યાદિરક્રમઃ ।
ભિન્નો રસાદ્યલઙ્કારાદલઙ્કાર્યતયા સ્થિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
આદિગ્રહણાદ્ ભાવોદયભાવસંધિભાવશબલત્વાનિ । પ્રધાનતયા યત્ર સ્થિતો રસાદિસ્તત્રાલઙ્કાર્યઃ યથોદાહરિષ્યતે । અન્યત્ર તુ પ્રધાને વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગભૂતો રસાદિસ્તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યે
રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિસમાહિતાદયો ઽલઙ્કારાઃ । તે ચ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાભિધાને ઉદાહરિષ્યન્તે

તત્ર રસસ્વરૂપમાહ --
કારણાન્યથ કાર્યાણિ સહકારીણિ યાનિ ચ ।
રત્યાદેઃ સ્થાયિનો લોકે તાનિ ચેન્નાટ્યકાવ્યયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિભાવા અનુભાવાસ્તત્ કથ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ ।
વ્યક્તઃ સ તૈર્વિભાવાદ્યૈઃ સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉક્તં હિ ભરતેન {વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્ રસનિષ્પત્તિઃ} ઇતિ
એતદ્વિવૃણ્વતે ---- {વિભાવૈર્લલનોદ્યાનાદિભિરાલમ્બનોદ્દીપનકારણૈઃ રત્યાદિકો ભાવો જનિતઃ અનુભાવૈઃ કટાક્ષભુજાક્ષેપપ્રભૃતિભિઃ કાર્યૈઃ પ્રતીતિયોગ્યઃ કૃતઃ વ્યભિચારિભિર્નિર્વેદાદિભિઃ સહકારિભિરુપચિતો મુખ્યયા વૃત્ત્યા રામાદાવનુકાર્યે તદ્રૂપસંધાનાન્નર્તકે ઽપિ પ્રતીયમાનો રસઃ} ઇતિ ભટ્ટલોલ્લટપ્રભૃતયઃ ।
રામ એવાયમ્ અયમેવ રામ ઇતિ {ન રામો ઽયમ્} ઇત્યૌત્તરકાલિકે બાધે રામો ઽયમ્ ઇતિ રામઃ સ્યાદ્વા ન વાયમ્ ઇતિ રામસદૃશ્યો ઽયમ્ ઇતિ ચ સમ્યઙ્મિથ્યાસંશયસાદૃશ્યપ્રતીતિભ્યો વિલક્ષણયા ચિત્રતુરગાદિન્યાયેન રામો ઽયમિતિ પ્રતિપત્ત્યા ગ્રાહ્યે નટે
{સેયં મમાઙ્ગેષુ સુધારસચ્છટા સુપૂરકર્પૂરશલાકિકા દૃશોઃ ।
મનોરથશ્રીર્મનસઃ શરીરિણી પ્રાણેશ્વરી લોચનગોચરં ગતા

}
(સુભાષિતરત્નભાણ્ડાગાર 273।6)
{દૈવાદહમદ્ય તયા ચપલાયતનેત્રયા વિયુક્તશ્ચ ।
અચિરલવિલોલજલદઃ કાલઃ સમુપાગતશ્ચાયમ્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.29)
ઇત્યાદિકાવ્યાનુસંધાનબલાચ્છિક્ષાભ્યાસનિર્વર્તિતસ્વકાર્યપ્રકટનેન ચ નટેનૈવ પ્રકાશિતૈઃ કારણકાર્યસહકારિભિઃ કૃત્રિમૈરપિ તથાનભિમન્યમાનૈર્વિભાવાદિશબ્દવ્યપદેશ્યૈઃ {સંયોગાત્}, ગમ્યગમકભાવરૂપાત્ અનુમીયમાનો ઽપિ વસ્તુસૌદર્યબલાદ્રસનીયત્વેનાન્યાનુમીયમાનવિલક્ષણઃ સ્થાયિત્વેન સંભાવ્યમાનો રત્યાદિર્ભાવસ્તત્રાસન્નપિ સામાજિકાનાં વાસનયા ચર્વ્યમાણો રસ ઇતિ શ્રીશઙ્કુકઃ ।
ન તાટસ્થ્યેન નાત્મગતત્વેન રસઃ પ્રતીયતે નોત્પદ્યતે નાભિવ્યજ્યતે અપિ તુ કાવ્યે નાટ્યે ચાભિધાતો દ્વિતીયેન વિભાવાદિસાધારણીકરણાત્મના ભાવકત્વવ્યાપારેણ ભાવ્યમાનઃ સ્થાયી સત્ત્વોદ્રેકપ્રકાશાનન્દમયસંવિદ્વિશ્રાન્તિસતત્ત્વેન ભોગેન ભુજ્યતે ઇતિ ભટ્ટનાયકઃ ।
લોકે પ્રમદાભિઃ સ્થાય્યનુમાને ઽભ્યાસપાટવવતાં કાવ્યે નાટ્યે ચ તૈરેવ કારણત્વાદિપરિહારેણ વિભાવનાદિવ્યાપારવત્ત્વાદલૌકિકવિભાવાદિશબ્દવ્યવહાર્યૈર્મમૈવૈતે શત્રોરેવૈતે તટસ્થસ્યૈવૈતે ન મમૈવૈતે
ન શત્રોરેવૈતે ન તટસ્થસ્યૈવૈતે ઇતિ સંબન્ધવિશેષસ્વીકારપરિહારનિયમાનધ્યવસાયાત્ સાધારણ્યેન પ્રતીતૈરભિવ્યક્તઃ સામાજિકાનાં વાસનાત્મતયા સ્થિતઃ સ્થાયી રત્યાદિકો નિયતપ્રમાતૃગતત્વેન સ્થિતો ઽપિ
સાધારણોપાયબલાત્ તત્કાલવિગલિતપરિમિતપ્રમાતૃભાવવશોન્મિષિતવેદ્યાન્તરસંપર્કશૂન્યાપરિમિતભાવેન પ્રમાત્રા સકલસહૃદયસંવાદભાજા સાધારણ્યેન સ્વાકાર ઇવાભિન્નો ઽપિ ગોચરીકૃતશ્ચર્વ્યમાણતૈકપ્રાણોવિભાવાદિજીવિતાવધિઃ પાનકરસન્યાયેન ચર્વ્યમાણઃ પુર ઇવ પરિસ્ફુરન્ હૃદયમિવ પ્રવિશન્ સર્વાઙ્ગીણમિવાલિઙ્ગન્ અન્યત્
સર્વમિવ તિરોદધત્ બ્રહ્માસ્વાદમિવાનુભાવયન્ અલૌકિકચમત્કારકારી શૃઙ્ગારાદિકો રસઃ । સ ચ ન કાર્યઃ । વિભાવાદિવિનાંશે ઽપિ તસ્ય સંભવપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ જ્ઞાપ્યઃ સિદ્ધસ્ય તસ્યાસંભવાત્ ।
અપિ તુ વિભાવાદિભિર્વ્યઞ્જિતશ્ચર્વણીયઃ । કારકજ્ઞાપકાભ્યામન્યત્ ક્વ દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ન ક્વચિદ્દૃષ્ટમિત્યલૌકિકસિદ્ધેર્ભૂષણમેતન્ન દૂષણમ્ । ચર્વણાનિષ્પત્ત્યા તસ્ય નિષ્પત્તિરુપચરિતેતિ કાર્યો ઽપ્યુચ્યતામ્ ।
લૌકિકપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતાટસ્થ્યાવબોધશાલિમિતયોગિજ્ઞાનવેદ્યાન્તરસંસ્પર્શરહિતસ્વાત્મમાત્રપર્યવસિતપરિમિતેતરયોગિસંવેદનવિલક્ષણલોકોત્તરસ્વસંવેદનગોચર ઇતિ પ્રત્યેયો ઽપ્યભિધીયતામ્ । તદ્ગ્રાહકં ચ ન નિર્વિકલ્પકં વિભાવાદિપરામર્શપ્રધાનત્વાત્ । નાપિ સવિકલ્પકં ચર્વ્યમાણસ્યાલૌકિકાનન્દમયસ્ય સ્વસંવેદનસિદ્ધત્વાત્ । ઉભયાભાવસ્વરૂપસ્ય ચોભયાત્મકત્વમપિ પૂર્વવલ્લોકોત્તરતામેવ ગમયતિ ન તુ
વિરોધમિતિ શ્રીમદાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદાઃ ॥
વ્યાઘ્રાદયો વિભાવા ભયાનકસ્યેવ વીરાદ્ભુતરૌદ્રાણામ્ અશ્રુપાતાદયો ઽનુભાવાઃ શૃઙ્ગારસ્યેવ કરુણભયાનકયોઃ
ચિન્તાદયો વ્યભિચારિણઃ શૃઙ્ગારસ્યએવ વીરકરુણભયાનકાનામ્ ઇતિ પૃથગનૈકાન્તિકત્વાત્ સૂત્રે મિલિતા નિર્દિષ્ટાઃ ।
{વિયદલિમલિનામ્બુગર્ભમેઘં
મધુકરકોકિલકૂજિતૈર્દિશાં શ્રીઃ ।
ધરણિરભિનવાઙ્કુરાઙ્કટઙ્કા
પ્રણતિપરે દયિતે પ્રસીદ મુગ્ધે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્યાદૌ
{પરિમૃદિતમૃણાલીમ્લાનમઙ્ગં પ્રવૃત્તિઃ
કથમપિ પરિવારપ્રાર્થનાભિઃ ક્રિયાસુ ।
કલયતિ ચ હિમાંશોર્નિષ્કલઙ્કસ્ય લક્ષ્મીં
અભિનવકરિદન્તચ્છેદકાન્તઃ કપોલઃ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.22)
ઇત્યાદૌ
{દુરાદુત્સુકમાગતે વિવલિતં સંભાષિણિ સ્ફારિતં
સંશ્લિષ્યત્યરુણં ગૃહીતવસને કિઞ્ચાઞ્ચિતભ્રૂલતમ્ ।
માનિન્યાશ્ચરણાનતિવ્યતિકરે બાષ્પામ્બુપૂર્ણેક્ષણં
ચક્ષુર્જાતમહો પ્રપઞ્ચચતુરં જાતાગસિ પ્રેયસિ

}
(અમરુશતક 44)
ઇત્યાદૌ ચ
યદ્યપિ વિભાવાનામનુભાવાનામૌત્સુક્યવ્રીડાહર્ષકોપાસૂયાપ્રસાદાનાં ચ વ્યભિચારિણાં કેવલાનામત્ર સ્થિતિઃ, તથાપ્યેતેષામસાધારણત્વમિત્યન્યતમદ્વયાક્ષેપકત્વે સતિ નાનૈકાન્તિકત્વમિતિ

તદ્વિશેષાનાહ ----
સૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતસંજ્ઞૌ ચેત્યષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તત્ર શૃઙ્ગારસ્ય દ્વૌ ભેદૌ । સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ । તત્રાદ્યઃ પરસ્પરાવલોકનાલિઙ્ગનાધરપાનપરિચુમ્બનાદ્યનન્તત્વાદપરિચ્છેદ્ય
એક એવ ગણ્યતે । યથા
{શૂન્યં વાસગૃહં વિલોક્ય શયનાદુત્થાય કિઞ્ચિચ્છનૈર્-
નિદ્રાવ્યાજમુપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્મુખમ્ ।
વિશ્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુલકામાલોક્ય ગણ્ડસ્થલીં
લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા

}
(અમરુશતક 77)
તથા
{ત્વં મુગ્ધાક્ષિ વિનૈવ કઞ્ચુલિકયા ધત્સે મનોહારિણીં
લક્ષ્મીમિત્યભિધાયિનિ પ્રિયતમે તદ્વીટિકાસંસ્પૃશિ ।
શય્યોપાન્તનિવિષ્ટસસ્મિતસખીનેત્રોત્સવાનન્દિતો
નિર્યાતઃ શનકૈરલીકવચનોપન્યાસમાલીજનઃ

}
(અમરુશતક 23)
અપરસ્તુ ---- અભિલાષવિરહેર્ષ્યાપ્રવાસશાપહેતુક ઇતિ પઞ્ચવિધઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{પ્રેમાર્દ્રાઃ પ્રણયસ્પૃશઃ પરિચયાદુદ્ગાઢરાગોદયાઃ
તાસ્તા મુગ્ધદૃશો નિસર્ગમધુરાશ્ચેષ્ટા ભવેયુર્મયિ ।
યાસ્વન્તઃકરણસ્ય બાહ્યકરણવ્યાપારરોધી ક્ષણાત્
આશંસાપરિકલ્પિતાસ્વપિ ભવત્યાનન્દસાન્દ્રો લયઃ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 5.7)
{અન્યત્ર વ્રજતીતિ કા ખલુ કથા નાપ્યસ્ય તાદૃક્ સુહૃદ્
યો માં નેચ્છતિ નાગતશ્ચ હહહા કો ઽયં વિધેઃપ્રક્રમઃ ।
ઇત્યલ્પેતરકલ્પનાકવલિતસ્વાન્તા નિશાન્તાન્તરે
બાલા વૃત્તવિવર્તનવ્યતિકરા નાપ્નોતિ નિદ્રાં નિશિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
એષા વિરહોત્કણ્ઠિતા ।
{સા પત્યુઃ પ્રથમાપરાધસમયે સખ્યોપદેશં વિના
નો જાનાતિ સવિભ્રમાઙ્ગવલનાવક્રોક્તિસંસૂચનમ્ ।
સ્વચ્છૈરચ્છકપોલમૂલગલિતૈઃ પર્યસ્તનેત્રોત્પલા
બાલા કેવલમેવ રોદિતિ લુઠલ્લોલાલકૈરશ્રુભિઃ

}
(અમરુશતક 29)
{પ્રસ્થાનં વલયૈઃ કૃતં પ્રિયસખૈરસ્રૈરજસ્રં ગતં
ધૃત્યા ન ક્ષણમાસિતં વ્યવસિતં ચિત્તેન ગન્તું પુરઃ ।
યાતું નિશ્ચિતચેતસિ પ્રિયતમે સર્વે સમં પ્રસ્થિતા
ગન્તવ્યે સતિ જીવિત પ્રિયસુહૃત્સાર્થઃ કિમુ ત્યજ્યતે

}
(અમરુશતક 35)
{ત્વામાલિખ્ય પ્રણયકુપિતાં ધાતુરાગૈઃ શિલાયા-
માત્માનં તે ચરણપતિતં યાવદિચ્છામિ કર્તુમ્ ।
અસ્રૈસ્તાવન્મુહુરુપચિતૈર્દૃષ્ટિરાલુપ્યતે મે
ક્રૂરસ્તસ્મિન્નપિ ન સહતે સંગમં નૌ કૃતાન્તઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ મેઘદૂત, ઉત્તરમેઘ 44)
{આકુઞ્ચ્ય પાણિમશુચ્ઞ્ચિ મમ મૂર્ધ્નિ વેશ્યા
મન્ત્રાભસાં પ્રતિપદં પૃષતૈઃ પવિત્રે ।
તારસ્વરં પ્રથિતથૂત્કમદાત્પ્રહારં
હાહા હતો ઽહમિતિ રોદિતિ વિષ્ણુશર્મા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{હા માતસ્ત્વરિતાસિ કુત્ર કિમિદં હા દેવતાઃ ક્વાશિષઃ
ધિક્ પ્રાણાન્ પતિતો ઽશનિર્હુતવહસ્તે ઽઙ્ગેષુ દગ્ધે દૃશૌ ।
ઇત્થં ઘર્ઘરમધ્યરુદ્ધકરુણાઃ પૌરાઙ્ગનાનાં ગિર-
શ્ચિત્રસ્થાનપિ રોદયન્તિ શતધા કુર્વન્તિ ભિત્તીરપિ

}
(નારાયણભટ્ટ,જયન્તભટ્ટોલ્લેખઃ)
{કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા યૈરિદં ગુરુપાતકં
મનુજપશુભિર્નિર્મર્યાદૈર્ભવદ્ભિરુદાયુધૈઃ ।
નરકરિપુણા સાર્ધ તેષાં સભીમકિરીટિના-
મયમહ[મ]સૃઙ્મેદોમાંસૈઃ કરોમિ દિશાં બલિમ્

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.24)
{ક્ષુદ્રા સંત્રાસમેતે વિજહિત હરયઃ ક્ષુણ્ણશક્રેભકુમ્ભા
યુષ્મદ્દેહેષુ લજ્જાં દધતિ પરમમી સાયકા નિષ્પતન્તઃ ।
સૌમિત્રે તિષ્ઠ પાત્રં ત્વમસિ ન હિ રુષાં નન્વહં મેઘનાદઃ
કિઞ્ચિદ્ભ્રૂભઙ્ગલીલાનિયમિતજલધિં રામમન્વેષયામિ

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 11.2)
{ગ્રીવાભઙ્ગાભિરામં મુહુરનુપતતિ સ્યન્દને બદ્ધદૃષ્ટિઃ
પશ્ચાર્ધેન પ્રવિષ્ટઃ શરપતનભયાદ્ભૂયસા પૂર્વકાયમ્ ।
દર્ભૈરર્ધાવલીઢૈઃ શ્રમવિવૃતમુખભ્રંશિભિઃ કીર્ણવર્ત્મા
પશ્યોદગ્રપ્લુતત્વાદ્વિયતિ બહુતરં સ્તોકમુર્વ્યાં પ્રયાતિ

}
(કાલિદાસઽસ્ અભિજ્ઞાનશકુન્તલમ્ 1.7)
{ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય કૃત્તિં પ્રથમમથ પૃથૂત્સેધભૂયાંસિ માંસા-
ન્યંસસ્ફિક્પૃષ્ઠપિણ્ડ્યાદ્યવયવસુલભાન્યુગ્રપૂતીનિ જગ્ધ્વા ।
આર્ત્તઃ પર્યસ્તનેત્રઃ પ્રકટિતદશનઃ પ્રેતરઙ્કઃ કરઙ્કા-
દઙ્કસ્થાદસ્થિસંસ્થં સ્થપુટગતમપિ ક્રવ્યમવ્યગ્રમત્તિ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 5.16)
{ચિત્રં મહાનેષ બતાવતારઃ ક્વ કાન્તિરેષાભિનવૈવ ભઙ્ગિઃ ।
લોકોત્તરં ધૈર્યમહો પ્રભાવઃ કાપ્યાકૃતિર્નૂતન એષ સર્ગઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 29)
એષાં સ્થાયિભાવાનાહ----
રતિર્હાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્ચેતિ સ્થાયિભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્પષ્ટમ્

વ્યભિચારિણો બ્રૂતે ----
નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયા મદશ્રમાઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સુપ્તં પ્રબોધોમર્ષશ્ચાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ચ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ત્રાસશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
ત્રિંસ્ત્રિશદમી ભાવાઃ સમાખ્યાતાસ્તુ નામતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિર્વેદસ્યામઙ્ગલપ્રાયસ્ય પ્રથમમનુપાદેયત્વે ઽપ્યુપાદાનં વ્યભિચારિત્વે ઽપિ સ્થાયિતાભિધાનાર્થમ્ । તેન
નિર્વેદસ્થાયિભાવો ઽસ્તિ શાન્તો ઽપિ નવમો રસઃ ।
યથા
{અહૌ વા હારે વા કુસુમશયને વા દૃષદિ વા
મણૌ વા લોષ્ટે વા બલવતિ રિપૌ વા સુહૃદિ વા ।
તૃણે વા સ્ત્રૈણે વા મમ સમદૃશો યાન્તિ દિવસાઃ
ક્વચિત્પુણ્યારણ્યે શિવ શિવ શિવેતિ પ્રલપતઃ

}
(ઉત્પલરાજ, ઉત્પલરાજીય)
રતિર્દેવાદિવિષયા વ્યભિચારી તથાઞ્જિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભાવઃ પ્રોક્તઃ ...
આદિશબ્દાન્મુનિગુરુનૃપપુત્રાદિવિષયા । કાન્તાવિષયા તુ વ્યક્તા શૃઙ્ગારઃ ।
ઉદાહરણમ્
{કણ્ઠકોણવિનિવિષ્ટમીશ તે કાલકૂટમપિ મે મહામૃતમ્ ।
અપ્યુપાત્તમમૃતં ભવદ્વપુર્ભેદવૃત્તિ યદિ મે ન રોચતે

}
(ઉત્પલરાજ, ઉત્પલરાજીય)
{હરત્યઘં સંપ્રતિ હેતુરેષ્યતઃ શુભસ્ય પૂર્વાચરિતૈઃ કૃતં શુભૈઃ ।
શરીરભાજાં ભવદીયદર્શનં વ્યનક્તિ કાલત્રિતયે ઽપિ યોગ્યતામ્

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 1.26)
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ । અઞ્જિતવ્યભિચારી યથા
{જાને કોપપરાઙ્મુખી પ્રિયતમા સ્વપ્નેદ્ય દૃષ્ટા મયા
મા માં સંસ્પૃશ પાણિનેતિ રુદતી ગન્તું પ્રવૃત્તા પુરઃ ।
નો યાવત્પરિરભ્ય ચાટુશતકૈરાશ્વાસયામિ પ્રિયાં
ભ્રાતસ્તાવદહં શઠેન વિધિના નિદ્રાદરિદ્રીકૃતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વિધિં પ્રત્યસૂયા ।
... તદાભાસા અનૌચિત્યપ્રવર્ત્તિતાઃ ।
તદાભાસા રસાભાસા ભાવાભાસાશ્ચ । તત્ર રસાભાસો યથા
{સ્તુમઃ કં વામાક્ષિ ક્ષણમપિ વિના યં ન રમસે
વિલેભે કઃ પ્રાણાન્ રણમખમુખે યં મૃગયસે ।
સુલગ્ને કો જાતઃ શશિમુખિ યમાલિઙ્ગસિ બલાત્
તપઃશ્રીઃ કસ્યૈષા મદનનગરિ ધ્યાયસિ તુ યમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 33)
અત્રાનેકકામુકવિષયમભિલાપં તસ્યાઃ સ્તુમ ઇત્યાદ્યનુગતં બહુવ્યાપારોપાદાનં વ્યનક્તિ । ભાવાભાસો યથા
{રાકાસુધાકરમુખી તરલાયતાક્ષી
સા સ્મેરયૌવનતરઙ્ગિતવિભ્રમાઙ્ગી ।
તત્ કિં કરોમિ વિદધે કથમત્ર મૈત્રીં
તત્સ્વીકૃતિવ્યતિકરે ક ઇવાભ્યુપાયઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 34)
અત્ર ચિન્તા અનૌચિત્યપ્રવર્તિતા । એવમન્યે ઽપ્યુદાહાર્યાઃ ॥
ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સન્ધિઃ શબલતા તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
કરમેણોદાહરણમ્
{તસ્યાઃ સાન્દ્રવિલેપનસ્તનતટપ્રશ્લેષમુદ્રાઙ્કિતં
કિં વક્ષશ્ચરણાનતિવ્યતિકરવ્યાજેન ગોપાય્યતે ।
ઇત્યુક્તે ક્વ તદિત્યુદીર્ય સહસા તત્ સંપ્રમાર્ષ્ટું મયા
સાશ્લિષ્ટા(ચ્x: સંશ્લિષ્ટા) રભસેન તત્સુખવશાત્તન્વ્યા ચ તદ્વિસ્મૃતમ્

}
(અમરુશતક 26)
અત્ર કોપસ્ય ।
{એકસ્મિઞ્ શયને વિપક્ષરમણીનામગ્રહે મુગ્ધયા
સદ્યો માનપરિગ્રહગ્લપિતયા ચાટૂનિ કુર્વન્નપિ ।
આવેગાદવધીરિતઃ પ્રિયતમસ્તૂષ્ણીં સ્થિતસ્તત્ક્ષણં
મા ભૂત્સુપ્ત ઇવેત્યમન્દવલિતગ્રીવં પુનર્વીક્ષિતઃ

}
(અમરુશતક 22)
અત્રૌત્સુક્યસ્ય ।
{ઉત્સિક્તસ્ય તપઃપરાક્રમનિધેરભ્યાગમાદેકતઃ
સત્સંગપ્રિયતા ચ વીરરભસોત્ફાલશ્ચ માં કર્ષતઃ ।
વૈદૈહીપરિરમ્ભ એષ ચ મુહુર્શ્ચૈતન્યમામીલયન્
આનન્દી હરિચન્દનેન્દુશિશિરસ્નિગ્ધો રુણદ્ધ્યન્યતઃ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.16)
અત્રાવેગહર્ષયોઃ ।
{ક્વાકાર્યં શશલક્ષણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા
દોષાણાં પ્રશમાય ન શ્રુતમહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષાઃ કૃતધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા
ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમુપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં ધાસ્યતિ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.4)
અત્ર વિતર્કૌત્સુક્યમતિસ્મરણશઙ્કાદૈન્યધૃતિચિન્તાનાં શબલતા ।
ભાવસ્થિતિસ્તૂક્તા ઉદાહૃતા ચ

મુખ્યે રસે ઽપિ તે ઽઙ્ગિત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ કદાચન ।
તે ભાવશાન્ત્યાદયઃ । અઙ્ગિત્વં રાજાનુગતવિવાહપ્રવૃત્તભૃત્યવત્ ॥
અનુસ્વાનાભસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્થિતિસ્તુ યઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુત્થસ્ત્રિધા સ કથિતો ધ્વનિઃ ।
શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યઃ, અર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યઃ,
ઉભયશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યશ્ચેતિ ત્રિવિધઃ

તત્ર
અલઙ્કારો ઽથ વસ્ત્વેવ શબ્દાદ્યત્રાવભાસતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રધાનત્વેન સ જ્ઞેયઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો દ્વિધા ।
વસ્ત્વેતિ, અનલઙ્કારં વસ્તુમાત્રમ્ । આદ્યો યથા
{ઉલ્લાસ્ય કાલકરવાલમહામ્બુવાહં
દેવેન યેન જરઠોર્જિતગર્જિતેન ।
નિર્વાપિતઃ સકલ એવ રણે રિપૂણાં
ધારાજલૈસ્ત્રિજગતિ જ્વલિતઃ પ્રતાપઃ

}
(શિવસ્વામિન્ઽસ્ કપ્ફિનાભ્યુદય 1.24)
અત્ર વાક્યસ્યાસંબદ્ધાર્થાભિધાયકત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોરુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પનીય ઇત્યત્રોપમાલઙ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
{તિગ્મરુચિરપ્રતાપો વિધુરનિશાકૃદ્વિભો મધુરલીલઃ ।
મતિમાનતત્ત્વવૃત્તિઃપ્રતિપદપક્ષાગ્રણીર્વિભાતિ ભવાન્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રૈકૈકસ્ય પદસ્ય દ્વિપદત્વે વિરોધાભાસઃ ।
{અમિતઃ સમિતઃ પ્રાપ્તૈરુત્કર્ષૈર્હર્ષદ પ્રભો ।
અહિતઃ સહિતઃ સાધુયશોભિરસતામસિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાપિ વિરોધાભાસઃ ।
{નિરુપાદાનસંભારમભિત્તાવેવ તન્વતે ।
જગચ્ચિત્રં નમસ્તસ્મૈ કલાશ્લાધ્યાય શૂલિને

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વ્યતિરેકઃ ।
અલઙ્કાર્યસ્યાપિ બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયેનાલઙ્કારતા । વસ્તુમાત્રં યથા
{પન્થિ_અ ણ એત્થ સત્થરમૈત્થિ મણં પત્થરત્થલે ગામે ।
ઉણ્ણ_અપ_ઓહરં પેખ્ખિઊણ જ_ઇ વસસિ તા વસસુ

}
[પથિક નાત્ર સ્રસ્તરમસ્તિ મનાક્ પ્રસ્તરસ્થલે ગ્રામે ।
ઉન્નતપયોધરં પ્રક્સ્.ય યદિ વસસિ તદા વસ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 879)
અત્ર યદ્યુપભોગક્ષમોસિ તદા આસ્સ્વેતિં વ્યજ્યતે ।
{શનિરશનિશ્ચ તમુચ્ચૈર્નિહન્તિ કુપ્યસિ નરેન્દ્ર યસ્મૈ ત્વમ્ ।
યત્ર પ્રસીદસિ પુનઃ સ ભાત્યુદારોનુદારશ્ચ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અવિરુદ્ધાવપિ ત્વદનુવર્તનાર્થમેકં કાર્ય કુરુત ઇતિ ધ્વન્યતે ।
અર્થશક્ત્યુદ્ભવો ઽપ્યર્થો વ્યઞ્જકઃ સંભવી સ્વતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રૌઢોક્તિમાત્રાત્સિદ્ધો વા કવેસ્તેનોમ્ભિતસ્ય વા ।
વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્વેત્ય્ ષડ્ભેદો ઽસૌ વ્યનક્તિ યત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વસ્ત્વલઙ્કારમથવા તેનાયં દ્વાદશાત્મકઃ ।
સ્વતઃસંભવી ન કેવલં ભણિતમાત્રનિષ્પન્નો યાવદ્બહિરપ્યૌચિત્યેન સંભાવ્યમાનઃ । કવિના પ્રતિભામાત્રેણ બહિરસન્નપિ નિર્મિતઃ કવિનિબદ્ધેન વક્ત્રેતિ વા દ્વિવિધોપર ઇતિ ત્રિવિધઃ । વસ્તુ વાલઙ્કારો વાસાવિતિ ષોઢા વ્યઞ્જકઃ । તસ્ય વસ્તુ વાલઙ્કારો વા વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ દ્વાદશભેદો ઽર્થશક્ત્યુદ્ભવો ધ્વનિઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અલસશિરોમણિ ધુત્તાણં અગ્ગિમો પુત્તિ ધણસમિદ્ધિમ_ઓ ।
ઇ_અ ભણિ_એણ ણ_અઙ્ગી પપ્ફુલ્લવિલો_અણા જા_આ

}
[અલસશિરોમણિર્ધૂર્તાનામગ્રિમઃ પુત્રિ ધનસમૃદ્ધિમયઃ ।
ઇતિ ભણિતેનનતાઙ્ગી પ્રફુલ્લવિલોચના જાતા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 970)
અત્ર મમૈવોપભોગ્ય ઇતિ વસ્તુના વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
{ધન્યાસિ યા કથયસિ પ્રિયસંગમે ઽપિ
વિશ્રબ્ધચાટુકશતાનિ રતાન્તરેષુ ।
નીવીં પ્રતિ પ્રણિહિતે તુ કરે પ્રિયેણ
સખ્યઃ શપામિ યદિ કિઞ્ચિદપિ સ્મરામિ

}
(શાર્ઙ્ગધરપદ્ધતિ)
અત્ર ત્વમધન્યા અહં તુ ધન્યેતિ વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ ।
{દર્પાન્ધગન્ધગજકુમ્ભકપાટકૂટ-
સંક્રાન્તિનિઘ્નઘનશોણિતશોણશોચિઃ ।
વીરૈર્વ્યલોકિ યુધિ કોપકષાયકાન્તિઃ
કાલીકટાક્ષ ઇવ યસ્ય કરે કૃપાણઃ

}
(શિવસ્વામિન્ઽસ્ કપ્ફિનાભ્યુદય 1.37)
અત્રોપમાલઙ્કારેણ સકલરિપુબલક્ષયઃ ક્ષણાત્ કરિષ્યતે ઇતિ વસ્તુ ।
{ગાઢકાન્તદશનક્ષતવ્યથાસંકટાદરિવધૂજનસ્ય યઃ ।
ઓષ્ઠવિદ્રુમદલાન્યમોચયન્નિર્દશન્ યુધિ રુષા નિજાધરમ્

}
(વિશ્વનાથઽસ્ સાહિત્યદર્પણ 4.9)
અત્ર વિરોધાલઙ્કારેણાધરનિર્દશનસમકાલમેવ શત્રવો વ્યાપાદિતા ઇતિ તુલ્યયોગિતા મમ ક્ષત્યાપ્યન્યસ્ય ક્ષતિર્નિવર્તતામિતિ તદ્બુદ્ધિરુત્પ્રેક્ષ્યતે ઇત્યુત્પ્રેક્ષા ચ ।
એષૂદાહરણેષુ સ્વતઃસંભવી વ્યઞ્જકઃ ।
{કૈલાસસ્ય પ્રથમશિખરે વેણુસંમૂર્છનાભિઃ
શ્રુત્વા કીર્તિં વિબુધરમણીગીયમાનાં યદીયામ્ ।
સ્રસ્તાપાઙ્ગાઃ સરસબિસિનીકાણ્ડસંજાતશઙ્કાઃ
દિઙ્માતઙ્ગાઃ શ્રવણપુલિને હસ્તમાવર્તયન્તિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વસ્તુના યેષામપ્યર્થાધિગમો નાસ્તિ તેષામપ્યેવમાદિબુદ્ધિજનનેન ચમત્કારં કરોતિ ત્વત્કીર્તિરિતિ વસ્તુ ધ્વન્યતે ।
{કેસેસુ બલામોડિ_અ તેણ અ સમરમ્મિ જ_અસિરી ગહિ_આ ।
જહ કન્દરાંહિ વિહુરા તસ્સ દઢં કણ્ઠ_અમ્મિ સંઠવિ_આ

}
[કેશેષુ બલાત્કારેણ તેન ચ સમરે જયશ્રીર્ગૃહીતા ।
યથા કન્દરાભિર્વિધુરાસ્તસ્ય દૃઢં કણ્ઠે સંસ્થાપિતા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 971)
અત્ર કેશગ્રહણાવલોકનોદ્દીપિતમદના ઇવ કન્દરાસ્તદ્વિધુરાન્ કણ્ઠે ગૃહ્ણન્તિ ઇત્યુત્પ્રેક્ષા । એકત્ર સંગ્રામે વિજયદર્શનાત્તસ્યારયઃ પલાય્ય ગુહાસુ તિષ્ઠન્તીતિ કાવ્યહેતુરલઙ્કારઃ । ન પલાય્ય ગતાસ્તદ્વૈરિણો ઽપિ તુ તતઃ પરાભવં સંભાવ્ય તાન્ કન્દરા ન ત્યજન્તીત્યપહ્નુતિશ્ચ ।
{ગાઢાલિઙ્ગણરહસુજ્જ-અમ્મિ દ-ઇ-એ લહુ સમોસર-ઇ ।
માણંસિણીણ માણો પીલણભી-અ વ્વ હિ-અ-આહિં

}
[ગાઢાલિઙ્ગનરભસોદ્યતે દયિતે લઘુ સમપસરતિ ।
મનસ્વિન્યાઃ માનઃ પીડનભીત ઇવ હૃદયાત્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 934)
અત્રોત્પ્રેક્ષયા પ્રત્યાલિઙ્ગનાદિ તત્ર વિજૃમ્ભતે ઇતિ વસ્તુ ।
{જા ઠેરંવ્વ હસન્તી ક-ઇવ-અણંબુરુહવદ્ધવિણિવેસા ।
દાવે-ઇ ભુ-અણમણ્ડલમણ્ણં વિ-અ જ-અ-ઇ સા વાણી

}
[યા સ્થવિરમિવ હસન્તી કવિવદનામ્બુરુહબદ્ધવિનિવેશા ।
દર્શયતિ ભુવનમણ્ડલમન્યદિવ જયતિ સા વાણી ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 982)
અત્રોત્પ્રેક્ષયા ચમત્કારૈકકારણં નવં નવં જગત્ અજડાસનસ્થા નિર્મિમીતે ઇતિ વ્યતિરેકઃ । એષુ કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નો વ્યઞ્જકઃ ।
{જે લઙ્કાગિરિમેહલાસે ખલિ-આ સંભોગખિણ્ણોર-ઇ-
ફારુપ્ફુલ્લફણાવલીકવલણે પત્તા દરિદ્દત્તણં ।
તે એહ્ણિં મલ-આનિલા વિરહિણીણીસાસસંપક્કિણો
જાદા ઝત્તિ સિસુત્તણે વિ બહલા તારુણ્ણપુણ્ણા વિ-અ

}
[યે લઙ્કાગિરિમેખલાસુ સ્ખલિતાઃ સંભોગખિન્નોરગી-
સ્ફારોત્ફુલ્લફણાવલીકવલને પ્રાપ્તા દરિદ્રત્વમ્ ।
ત ઇદાનીં મલયાનિલા વિરહિણીનિઃશ્વાસસંપર્કિણઃ
જાતા ઝટિતિ શિશુત્વે ઽપિ બહલાસ્તારુણ્યપૂર્ણા ઇવ ॥]
(રાજશેખરઽસ્ કર્પૂરમઞ્જરી 1.19)
અત્ર નિઃશ્વાસૈઃ પ્રાપ્તૈશ્વર્યા વાયવઃ કિં કિં ન કુર્વન્તીતિ વસ્તુના વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
{સહિ વિર-ઇ-ઊણ માણસ્સ મજ્ઝ ધીરત્તણેણ આસાસં ।
પિ-અદંસણવિહઙ્ખલેલક્ખણમ્મિ સહસત્તિ તેણ ઓસરિ-અં

}
[સખિ વિરચય્ય માનસ્ય મમ ધીરત્વેનાશ્વાસમ્ ।
પ્રિયદર્શનવિશૃઙ્ખલક્ષણે સહસેતિ તેનાપસૃતમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 936)
અત્ર વસ્તુનાકૃતે ઽપિ પ્રાર્થને પ્રસન્નેતિ વિભાવના પ્રિયદર્શનસ્ય સૌભાગ્યબલં ધૈર્યેણ સોઢું ન શક્યતે ઇત્યુત્પ્રેક્ષા વા ।
{ઓલ્લોલ્લકર-અર-અખ્ખ-એહિ તુહ લો-અણેસુ મહ દિણ્ણં ।
રત્તંસુ-અં પસા-ઓ કોવેણ પુણો ઇમે ણ અક્કમિ-આ

}
[આર્દ્રાર્દ્રકરજરદનક્ષતૈસ્તવ લોચનયોર્મમ દત્તમ્ ।
રક્તાંશુકં પ્રસાદઃ કોપેન પુનરિમે નાક્રાન્તે ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 971)
અત્ર કિમિતિ લોચને કુપિતે વહસિ ઇતિ ઉત્તરાલઙ્કારેણ ન કેવલમાર્દ્રનખક્ષતાનિ ગોપાયસિ યાવત્તેષામહં પ્રસાદપાત્રં જાતેતિ વસ્તુ ।
{મહિલાસહસ્સભરિ-એ તુહ હિ-અ-એ સુહ-અ સા અમા-અન્તી ।
અણુદિણમણણ્ણકમ્મા અઙ્ગં તણુ-અં વિ તણુ-એ-ઇ

}
[મહિલાસહસ્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ સા અમાન્તી ।
અનુદિનમનન્યકર્મા અઙ્ગં તનુકમપિ તનયતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 2.82)
અત્ર હેત્વલઙ્કારેણ તનોસ્તનૂકરણેપિ તવ હૃદયે ન વર્તતે ઇતિ વિશેષોક્તિઃ । એષુ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરો વ્યઞ્જકઃ । એવં દ્વાદશ ભેદાઃ ॥
શબ્દાર્થોભયભૂરેકો ...
{અતન્દ્રચન્દ્રાભરણા સમુદ્દીપિતમન્મથા ।
તારકાતરલા શ્યામા સાનન્દં ન કરોતિ કમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રોપમા વ્યઙ્ગ્યા ॥
... ભેદા અષ્ટાદશાસ્ય તત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અસ્યેતિ ધ્વનેઃ

નનુ રસાદીનાં બહુભેદત્વેન કથમષ્ટાદશેત્યત આહ ।
રસાદીનામનન્તત્વાદ્ભેદ એકો હિ ગણ્યતે ।
અનન્તત્વાદિતિ । તથાહિ ---- નવ રસાઃ । તત્ર શૃઙ્ગારસ્ય દ્વૌ ભેદૌ । સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ । સંભોગસ્યાપિ પરસ્પરાવલોકનાલિઙ્ગનપરિચુમ્બનાદિકુસુમોચ્ચયજલકેલિસૂર્યાસ્તમયચન્દ્રોદયષડૃતુવર્ણનાદયો બહવો ભેદાઃ । વિપ્રલમ્ભસ્યાભિલાષાદય ઉક્તાઃ । તયોરપિ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિવૈચિત્ર્યમ્ । તત્રાપિ નાયકયોરુત્તમમધ્યમાધમપ્રકૃતિત્વમ્ । તત્રાપિ દેશકાલાવસ્થાદિભેદા ઇત્યેકસ્યૈવ રસસ્યાનન્ત્યમ્ ।
કા ગણના ત્વન્યેષાં । ક્રમત્વં તુ સામાન્યમાશ્રિત્ય રસાદિધ્વનિભેદ એક એવ ગણ્યતે ॥
વાક્યે દ્વ્યુત્થઃ ...
દ્વ્યુત્થ ઇતિ શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલઃ ॥
... પદે ઽપ્યન્યે ...
અપિશબ્દાદ્વાક્યેપિ । એકાવયવસ્થિતેન ભૂષણેન કામિનીવ પદદ્યોત્યેન વ્યઙ્ગ્યેન વાક્યવ્યઙ્ગ્યાપિ ભારતી ભાસતે । તત્ર પદપ્રકાશ્યત્વે ક્રમેણોદાહરણાનિ ----
{યસ્ય મિત્રાણિ મિત્રાણિ શત્રવઃ શત્રવસ્તથા ।
અનુકમ્પ્યોનુકમ્પ્યશ્ચ સ જાતઃ સ ચ જીવતિ

(1)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દ્વિતીયમિત્રાદિશબ્દા આશ્વસ્તત્વનિયન્ત્રણીયત્વસ્નેહપાત્રત્વાદિસંક્રમિતવાચ્યાઃ ।
{ખલવવહારા દીસન્તિ દારુણા જહવિ તહવિ ધીરાણં ।
હિ_અ_અવ_અસ્સવહુમ_આ ણ હુ વવસા_આ વિમુજ્ઝન્તિ

(2)}
[ખલવ્યવહારાઃ દૃશ્યન્તે દારુણાઃ યદ્યપિ તથાપિ ધીરાણામ્ ।
હૃદયવયસ્યબહુમતાઃ ન ખલુ વ્યવસાયાઃ વિમુહ્યન્તિ ॥]
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વિમુહ્યન્તીતિ ।
{લાવણ્યં તદસૌ કાન્તિસ્તદ્રૂપં સ વચઃક્રમઃ ।
તદા સુધાસ્પદમભૂદધુના તુ જ્વરો મહાન્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર તદાદિપદૈરનુભવૈકગોચરા અર્થાઃ પ્રકાશ્યન્તે । યથા વા
{મુગ્ધે મુગ્ધતયૈવ નેતુમખિલઃ કાલઃ કિમારભ્યતે
માનં ધત્સ્વ ધૃતિં બધાન ઋજુતાં દૂરે કુરુ પ્રેયસિ ।
સખ્યૈવં પ્રતિબોધિતા પ્રતિવચસ્તામાહ ભીતાનના
નીચૈઃશંસ હૃદિ સ્થિતો હિ નનુ મે પ્રાણેશ્વરઃ શ્રોષ્યતિ

(3)}
(અમરુશતક 70)
અત્ર ભીતાનનેતિ । એતેન હિ નીચૈઃશંસનવિધાનસ્ય યુક્તતા ગમ્યતે । ભાવાદીનાં પદપ્રકાશ્યત્વે ઽધિકં ન વૈચિત્ર્યમિતિ ન તદુદાહ્રિયતે ।
{રુધિરવિસરપ્રસાધિતકરવાલકરાલરુચિરભુજપરિઘઃ ।
ઝટિતિ ભ્રુકુટિવિટઙ્કિતલલાટપટ્ટો વિભાસિ નૃપ ભીમ

(4)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ભીષણીયસ્ય ભીમસેન ઉપમાનમ્ ।
{ભુક્તિમુક્તિકૃદેકાન્તસમાદેશનતત્પરઃ ।
કસ્ય નાનન્દનિસ્યન્દં વિદધાતિ સદાગમઃ

(5)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
કાચિત્ સંકેતદાયિનમેવં મુખ્યયા વૃત્ત્યા શંસતિ ।
{સાયં સ્નાનમુપાસિતં મલયજેનાઙ્ગં સમાલેપિતં
યાતો ઽસ્તાચલમૌલિમમ્બરમણિર્વિસ્રબ્ધમત્રાગતિઃ ।
આશ્ચર્યં તવ સૌકુમાર્યમભિતઃ ક્લાન્તાસિ યેનાધુના
નેત્રદ્વન્દ્વમમીલનવ્યતિકરં શક્નોતિ તેનાસિતુમ્

(6)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વસ્તુના કૃતપુરુષપરિચયા ક્લાન્તાસીતિ વસ્તુ અધુનાપદદ્યોત્યં વ્યજ્યતે ।
{તદ્પ્રાપ્તિમહાદુઃખવિલીનાશેષપાતકા ।
તચ્ચિન્તાવિપુલાહ્લાદક્ષીણપુણ્યચયા તથા

ચિન્તયન્તી જગત્સૂતિં પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્ ।
નિરુચ્છ્વાસતયા મુક્તિં ગતાન્યા ગોપકન્યકા

(7)}
(વિષ્ણુપુરાણ 5,13.21,22)
અત્ર જન્મસહસ્તૈરુપભોક્તવ્યાનિ દુષ્કૃતસુકૃતફલાનિ વિયોગદુઃખચિન્તનાહ્લાદાભ્યામનુભૂતાનીત્યુક્તમ્ ।
એવં ચાશેષચયપદદ્યોત્યે અતિશયોક્તી ।
{ક્ષણદાસાવક્ષણદા વનમવનં વ્યસનમવ્યસનમ્ ।
બત વીર તવ દ્વિષતાં પરાઙ્મુખે ત્વયિ પરાંઙ્મુખં સર્વમ્

(8)}
(સુભાષિતરત્નભાણ્ડાગાર 103।74)
અત્ર શબ્દશક્તિમૂલવિરોધાઙ્ગેનાર્થાન્તરન્યાસેન {વિધિરપિ ત્વામનુવર્તતે} ઇતિ સર્વપદદ્યોત્યં વસ્તુ ।
{તુહ વલ્લહસ્સ ગોસમ્મિ આસિ અહરો મિલાણકમલદલો ।
ઇ-અ ણવવહુ-આ સો-ઊણ કુણ-ઇ વ-અણં મહિસંમુહં

(9)}
[તવ વલ્લભસ્ય પ્રભાત આસીદધરો મ્લાનકમલદલમ્ ।
ઇતિ નવવધૂઃ શ્રુત્વા કરોતિ વદનં મહીસંમુખમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 998)
અત્ર રૂપકેણ ત્વયાસ્ય મુહુર્મુહુઃ પરિચુમ્બનં તથા કૃતં યેન મ્લાનત્વમિતિ મિલાણાદિપદદ્યોત્યં કાવ્યલિઙ્ગમ્ । એષુ સ્વતઃ- સંભવી વ્યઞ્જકઃ ।
{રા-ઈસુ ચન્દધવલાસુ લલિ-અમપ્ફાલિ-ઊણ જો ચાવં ।
એકચ્છત્તં વિ-અ કુણ-ઇ ભુ-અણરજ્જં વિજંભન્તો

(10)}
[રાત્રીષુ ચન્દ્રધવલાસુ લલિતમાસ્ફાલ્ય યશ્ચાપમ્ ।
એકચ્છત્રમિવ કરોતિ ભુવનરાજ્યં વિજૃમ્ભમાણઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 992)
અત્ર વસ્તુના યેષાં કામિનામસૌ રાજા સ્મરસ્તેભ્યો ન કશ્ચિદપિ તદાદેશપરાઙ્મુખ ઇતિ જાગ્રદ્ભિરુપભોગપરૈરેવ તૈર્નિશાતિવાહ્યતે ઇતિ ભુ_અણરજ્જપદદ્યોત્યં વસ્તુ પ્રકાશ્યતે ।
{નિશિતશરધિયાર્પયત્યનઙ્ગો
દૃશિ સુદૃશઃ સ્વબલં વયસ્યરાલે ।
દિશિ નિપતતિ યત્ર સા ચ તત્ર
વ્યતિકરમેત્ય સમુન્મિષન્ત્યવસ્થાઃ

(11)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વસ્તુના યુગપદવસ્થાઃ પ્રસ્પરવિરુદ્ધા અપિ પ્રભવન્તીતિ વ્યતિકરપદદ્યોત્યો વિરોધઃ ।
{વારિજ્જન્તો વિ પુણો સંદાવકદત્થિ-એણ હિ-અ-એણ ।
થણહરવ-અસ્મ-એણ વિસુદ્ધજા-ઈ ણ ચલ-ઇ સે હારો

(12)}
[વાર્યમાણો ઽપિ પુનઃ સંતાપકદર્થિતેન હૃદયેન ।
સ્તનભરવયસ્યેન વિશુદ્ધજાતિર્ન ચલત્યસ્યા હારઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 994)
અત્ર વિશુદ્ધજાતિત્વલક્ષણહેત્વલઙ્કારેણ હારો ઽનવરતં કમ્પમાન એવાસ્તે ઇતિ ણ ચલ-ઇ-પદદ્યોત્યં વસ્તુ ।
{સો મુદ્ધસામલઙ્ગો ધમ્મિલ્લો કલિ-અલલિઅણિ-અદેહો ।
તી-એ ખન્ધાહિ બલં ગહિ-અ સંરો સુર-અસંગરે જ-અ-ઇ

(13)}
[સ મુગ્ધશ્યામલાઙ્ગઃ ધમ્મિલ્લઃ કલિતલલિતનિજદેહઃ ।
તસ્યાઃ સ્કન્ધાદ્બલં ગૃહીત્વા સ્મરઃ સુરતસંગરે જયતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 998)
અત્ર રૂપકેણ મુહુર્મુહુરાકર્ષણેન તથા કેશપાશઃ સ્કન્ધયોઃ પ્રાપ્તો યથા રતિવિરતાવપ્યનિવૃત્તાભિલાષઃ કામ્કો ઽભૂદિતિ ખન્ધ-પદદ્યોત્યા વિભાવના ॥ એષુ કવિપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ ॥
{ણવપુણ્ણિમામિ-અઙ્કસ્સ સુહ-અ કો તં સિ ભણસુ મહ સચ્ચં ।
કા સોહગ્ગસમગ્ગા પ-ઓસર-અણિવ્વ તુહ અજ્જ

(14)}
[નવપૂર્ણિમામૃગાઙ્કસ્ય સુભગ કસ્ત્વમસિ ભણ મમ સત્યમ્ ।
કા સૌભાગ્યસમગ્રા પ્રદોષરજનીવ તવાદ્ય ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 986)
અત્ર વસ્તુના મયીવાન્યસ્યામપિ પ્રથમમનુરક્તસ્ત્વં ન તત ઇતિ ણવેત્યાદિ - પ-ઓસેત્યાદિપદદ્યોત્યં વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
{સહિ ણવણિહુવણસમરમ્મિ અઙ્કવાલીસહી-એ ણિવિડા-એ ।
હારો ણિવારિ-ઓ વિ-અ ઉચ્છેરન્તો તદો કહં રમિ-અં

(15)}
[સખિ નવનિધુવનસમરે ઽઙ્કપાલીસખ્યા નિબિડયા ।
હારો નિવારિત એવોચ્છ્રિયમાણસ્તતઃ કથં રમિતમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 996)
અત્ર વસ્તુના હારચ્છેદાનન્તરમન્યદેવ રતમવશ્યમભૂત્ તત્કથય કીદૃગિતિ વ્યતિરેકઃ કહંપદગમ્યઃ ॥
{પ્રવિસંતી ઘરવારં વિવલિ-અવ-અણા વિલો-ઇ-ઊણ પહં ।
ખન્ધે ઘેત્તૂણ ઘડં હા હા ણટ્ઠોત્તિ રુ-અસિ સહિ કિન્તિ

}
[પ્રવિશન્તી ગૃહદ્વારં વિવલિતવદના વિલોક્ય પન્થાનમ્ ।
સ્કન્ધે ગૃહીત્વા ઘટં હા હા નષ્ટ ઇતિ રોદિષિ સખિ કિમિતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 880)
અત્ર હેત્વલઙ્કારેણ સંકેતનિકેતનં ગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા યદિ તત્ર ગન્તુમિચ્છસિ તદા અપરં ઘટં ગૃહીત્વા ગચ્છેતિ વસ્તુ કિન્તિ-પદ-દ્યોત્યમ્ । યથા વા
{વિહલઙ્ખલં તુમં સહિ દટ્ઠૂણ કુડેણ તરલતરદિટ્ઠિં ।
વારપ્ફંસમિસેણ અ અપ્પા ગુરુ-ઓત્તિ પાડિ-અ વિહિણ્ણો

(16)}
[વિશૃઙ્ખલાં ત્વાં સખિ દૃષ્ટ્વા કુટેન તરલતરદૃષ્ટિમ્ ।
દ્વારસ્પર્શમિષેણ ચાત્મા ગુરુક ઇતિ પાતયિત્વા વિભિન્નઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 880)
અત્ર નદીકૂલે લતાગહને કૃતસંકેતમપ્રાપ્તં ગૃહપ્રવેશાવસરે પશ્ચાદાગતં દૃષ્ટ્વા પુનર્નદીગમનાય દ્વારોપઘાતવ્યાજેન બુદ્ધિપૂર્વં વ્યાકુલતયા ત્વયા ઘટઃ સ્ફોટિત ઇતિ મયા ચિન્તિતં તત્કિમિતિ નાશ્વસિષિ તત્સમીહિતસિદ્ધયે વ્રજ અહં તે શ્વશ્રૂનિકટે સર્વં સમર્થયિષ્યે ઇતિ દ્વારસ્પર્શનવ્યાજેનેત્યપહ્નુત્યા વસ્તુ ।
{જોહ્ણા-ઇં મહુરસેણ અ વિ-ઇણ્ણતારુણ્ચ્છુ-અમણા સા ।
વુડ્ઢાવિ ણવોઢવ્વિ-અ પરવહુ-આ અહહ હર-ઇતુહ હિ-અ-અં

(17)}
[જ્યોત્સ્નયા મધુરસેન ચ વિતીર્ણતારુણ્યોત્સુકમનાઃ સા ।
વૃદ્ધાપિ નવોઢેવ પરવધૂરહહ હરતિ તવ હૃદયમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 984)
અત્ર કાવ્યલિઙ્ગેન વૃદ્ધાં પરવધૂં ત્વમસ્માનુજ્ઝિત્વાભિલષસીતિ ત્વદીયમાચરિતં વક્તું ન શક્ત્યમિત્યાક્ષેપઃ પરવહૂપદપ્રકાશ્યઃ ।
એષુ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ ॥
વાક્યપ્રકાશ્યે તુ પૂર્વમુદાહૃતમ્ ॥
શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુદ્ભવસ્તુ પદપ્રકાશ્યો ન ભવતીતિ
પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ ॥
... પ્રબન્ધે ઽપ્યર્થશક્તિભૂઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથા ગૃધ્રગોમાયુસંવાદાદૌ ।
{અલં સ્થિત્વા શ્મશાને ઽસ્મિન્ ગૃધ્રગોમાયુસંકુલે ।
કઙ્કાલબહલે ઘોરે સર્વપ્રાણિભયઙ્કરે

}
(મહાભારત શાન્તિપર્વન્ 153-11)
{ન ચેહ જીવિતઃ કશ્ચિત્ કાલધર્મમુપાગતઃ ।
પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યઃ પ્રાણિનાં ગતિરીદૃશી

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 52)
ઇતિ દિવા પ્રભવતો ગૃધ્રસ્ય પુરુષવિસર્જનપરમિદં વચનમ્ ॥
{આદિત્યો ઽયં સ્થિતો મૂઢાઃ સ્નેહં કુરુત સાંપ્રતમ્ ।
બહુવિઘ્નો મુહૂર્તો ઽયં જીવેદપિ કદાચન

}
(મહાભારત, ગિત પ્રેસ્સ્. શાન્તિપર્વન્ 153-19)
{અમું કનકવર્ણાભં બાલમપ્રાપ્તયૌવનમ્ ।
ગૃધ્રવાક્યાત્કથં મૂઢાસ્ત્યજધ્વમવિશઙ્કિતાઃ

}
(મહાભારત, ગિત પ્રેસ્સ્. શાન્તિપર્વન્ 153-65?)
ઇતિ નિશિ વિજૃમ્ભમાણસ્ય ગોમાયોર્જનવ્યાવર્તનનિષ્ઠં ચ વચનમિતિ પ્રબન્ધ એવ પ્રથતે ॥
અન્યે ત્વેકાદશ ભેદા ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નોદાહૃતાઃ સ્વયં તુ લક્ષણતોનુસર્તવ્યાઃ ॥
અપિશબ્દાત્પદવાક્યયોઃ

પદૈકદેશરચનાવર્ણેષ્વપિ રસાદયઃ ।
તત્ર પ્રકૃત્યા યથા
{ર-ઇકેલિહિ-અણિવસણકરકિસલ-અરુદ્ધણ-અણજુ-અલસ્સ ।
રુદ્ધસ્સ ત-ઇ-અણ-અણં પવ્વ-ઈપરિચુંબિ-અં જ-અ-ઇ

}
[રતિકેલિબૃતનિવસનકરકિસલયરુદ્ધનયનયુગલસ્ય ।
રુદ્રસ્ય તૃતીયનયનં પાર્વતીપરિચુમ્બિતઞ્જયતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 5.53)
અથ જયતીતિ ન તુ શોભતે ઇત્યાદિ । સમાને ઽપિ હિ સ્થગનવ્યાપારે લોકોત્તરેણૈવ વ્યાપારેણાસ્ય પિધાનમિતિ
તદેવોત્કૃષ્ટમ્ । યથા વા
{પ્રેયાન્ સો ઽયમપાકૃતઃ સશપથં પાદાનતઃ કાન્તયા
દ્વિત્રાણ્યેવ પદાનિ વાસભવનાદ્યાવન્ન યાત્યુન્મનાઃ ।
તાવત્પ્રત્યુત પાણિસંપુટગલન્નીવીનિબન્ધં ધૃતો
ધાવિત્વેવ કૃતપ્રણામકમહો પ્રેમ્ણો વિચિત્રા ગતિઃ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 3,2.15)
અત્ર પદાનીતિ ન તુ દ્વારાણીતિ ॥
તિઙ્સુપોર્યથા
{પથિ પથિ શુકચઞ્ચૂચારુરાભાઙ્કુરાણાં
દિશિ દિશિ પવમાનો વીરુધાં લાસકશ્ચ ।
નરિ નરિ કિરતિ દ્રાક્ સાયકાન્ પુષ્પધન્વા
પુરિ પુરિ વિનિવૃત્તા માનિનીમાનચર્ચા

}
(સુભાષિતરત્નભાણ્ડાગાર 333।85)
અત્ર કિરતીતિ કિરણસ્ય સાધ્યમાનત્વં નિવૃત્તેતિ નિવર્તનસ્ય સિદ્ધત્વં તિઙા સુપા ચ તત્રાપિ ક્તપ્રત્યયેનાતીતત્વં દ્યોત્યતે । યથા વા
{લિખન્નાસ્તે ભૂમિં બહિરવનતઃ પ્રાણદયિતો
નિરાહારાઃ સખ્યઃ સતતરુદિતોચ્છૂનનયનાઃ ।
પરિત્યક્તં સર્વં હસિતપઠિતં પઞ્જરશુકૈઃ
તવાવસ્થા ચેયં વિસૃજ કઠિને માનમધ્હુના

}
(અમરુશતક 6)
અત્ર લિખન્નિતિ ન તુ લિખતીતિ તથા આસ્તે ઇતિ ન તુ આસીત ઇતિ અપિ તુ પ્રસાદપર્યન્તમાસ્તે ઇતિ ભૂમિમિતિ ન તુ
ભૂમાવિતિ ન હિ બુદ્ધિપૂર્વકમપરં કિઞ્ચિલ્લિખતીતિ તિઙ્સુબ્વિભક્તીનાં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
સંબન્ધસ્ય યથા
{ગામારુહમ્હિ હામે વસામિ ણ-અરટ્ઠિ-ઇં ણ જાણામિ ।
ણા-અરિ-આણં પ-ઇણો હરેમિ જા હોમિ સા હોમિ

}
[ગ્રામરુહાસ્મિ ગ્રામે વસામિ નગરસ્થિતિં ન જાનામિ ।
નાગરિકાણાં પતીન્ હરામિ યા ભવામિ સા ભવામિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 705)
અત્ર નાગરિકાણામિતિ ષષ્ઠ્યાઃ ।
રમણીયઃ ક્ષત્રિયકુમાર આસીત્ ઇતિ કાલસ્ય । એષા હિ ભગ્નમહેશ્વરકાર્મુકં દાશરથિં પ્રતિકુપિતસ્ય ભાર્ગવસ્યોક્તિ । વચનસ્ય યથા ।
{તાણં ગુણગ્ગઅણાણં તાણુક્કણ્ઠાણં તસ્સ પેમ્મસ્સ ।
તાણં ભણિ-આણં સુંદર એરિસિ-અં જા-અમવસાણં

}
[તેષાં ગુણગ્રહણાનાં તાસામુત્કણ્ઠાનાં તસ્ય પ્રેમ્નઃ ।
તાસાં ભણિતીનાં સુન્દર ઈદૃશં જાતમવસાનમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 940)
અત્ર ગુણગ્રહણાદીનાં બહુત્વં પ્રેમ્ણશ્ચૈકત્વં દ્યોત્યતે ॥
પુરુષવ્યત્યયસ્ય યથા
{રે રે ચઞ્ચલલોચનાઞ્ચિતરુચે ચેતઃ પ્રમુચ્ય સ્થિર-
પ્રેમાણં મહિમાનમેણયનામાલોક્ય કિં નૃત્યસિ ।
કિં મન્યે વિહરિષ્યસે બત હતાં મુઞ્ચાન્તરાશામિમામ્
એષા કણ્ઠતટે કૃતા ખલુ શિલા સંસારવારાંનિધૌ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પ્રહાસઃ ।
પૂર્વનિપાતસ્ય યથા
{યેષાં દોર્બલમેવ દુર્બલતયા તે સંમતાસ્તૈરપિ
પ્રાયઃ કેવલનીતિરીતિશરણૈઃ કાર્યં કિમુર્વીશ્વરૈઃ ।
યે ક્ષ્માશક્ર પુનઃ પરાક્રમનયસ્વીકારકાન્તક્રમાસ્ ----
તે સ્યુર્નૈવ ભવાદૃશાસ્ત્રિજગતિ દ્વિત્રાઃ પવિત્રાઃ પરમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પરાક્રમસ્ય પ્રાધાન્યમવગમ્યતે ।
વિભક્તિવિશેષસ્ય યથા
{પ્રધનાધ્વનિ ધીરધનુર્ધ્વનિભૃતિ વિધુરૈરયોધિ તવ દિવસમ્ ।
દિવસેન તુ નરપ ભવાનયુદ્ધ વિધિસિદ્ધસાધુવાદપદમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દિવસેનેત્યપવર્ગતૃતીયા ફલપ્રાપ્તિં દ્યોતયતિ ।
{ભૂયો ભૂયઃ સવિધનગરીરથ્યયા પર્યટન્તં
દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા ભવનવલભીતુઙ્ગવાતાયનસ્થા ।
સાક્ષાત્કામં નવમિવ રતિર્માલતી માધવં યત્
ગાઢોત્કણ્ઠાલુલિતલુલિતૈરઙ્ગકૈસ્તામ્યતીતિ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.30)
અત્રાનુકમ્પાવૃત્તેઃ કરૂપતદ્ધિતસ્ય ।
{પરિચ્છેદાતીતઃ સકલવચનાનામવિષયઃ
પુનર્જન્મન્યસ્મિન્નનુભવપથં યો ન ગતવાન્ ।
વિવેકપ્રધ્વંસાદુપચિતમહામોહગહનો
વિકારઃ કો ઽપ્યન્તર્જડયતિ ચ તાપં ચ કુરુતે

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.30)
અત્ર પ્રશબ્દસ્યોપસર્ગસ્ય ।
{કૃતં ચ ગર્વાભિમુખં મનસ્ત્વયા
કિમન્યદેવં નિહતાશ્ચ નો દ્વિષઃ ।
તમાંસિ તિષ્ઠન્તિ હિ તાવદંશુમાન્
ન યાવદાયાત્યુદયાદ્રિમૌલિતામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર તુલ્યયોગિતાદ્યોતકસ્ય [ચ] ઇતિ નિપાતસ્ય ।
{રામોસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરા-
મસ્મદ્ભાગ્યવિપર્યયાદ્યદિ પરં દેવો ન જાનાતિ તમ્ ।
બન્દીવૈષ યશાંસિ ગાયતિ મરુદ્યસ્યૈકબાણાહતિ-
શ્રેણીભૂતવિશાલતાલવિવરોદ્ગીર્ણૈઃસ્વરૈઃસપ્તભિઃ

}
([વિશાખદત્ત])
અત્રાસાવિતિ ભુવનેષ્વિતિ ગુણૈરિતિ સર્વનામપ્રાતિપદિકવચનાનાં ન ત્વદિતિ ન મદિતિ અપિ અસ્મદિત્યસ્ય સર્વાક્ષેપિણઃ ભાગ્યવિપર્યયાદિત્યન્યથાસંપત્તિમુખેન ન ત્વભાવમુખેનાભિધાનસ્ય ।
{તરુણિમનિ કલયતિ કલામનુમદનધનુર્ભ્રુવોઃ પઠત્યગ્રે ।
અધિવસતિ સકલલલનામૌલિમિયં ચકિતંહરિણચલનયના

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર ઇમનિજવ્યયીભાવકર્મભૂતાધારાણાં સ્વરૂપસ્ય તરુણત્વે, ઇતિ ધનુષઃ સમીપે, ઇતિ મૌલૌ વસતીતિ ત્વાદિભિસ્તુલ્યે, એષાં વાચકત્વે, અસ્તિ કશ્ચિત્ સ્વરૂપસ્ય વિશેષો યશ્ચમત્કારકારી સ એવ વ્યઞ્જકત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
એવમન્યેષામપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
વર્ણરચનાનાં વ્યઞ્જકત્વં ગુણસ્વરૂપનિરૂપણે ઉદાહરિષ્યતે અપિશબ્દાત્ પ્રબન્ધેષુ નાટકાદિષુ ।
એવં રસાદીનાં પૂર્વગણિતભેદાભ્યાં સહ ષડ્ ભેદાઃ ।
ભેદાસ્તદેકપઞ્ચાશત્ ...
વ્યાખ્યાતાઃ ॥
... તેષાં ચાન્યોન્યયોજને ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંકરેણ ત્રિરૂપેણ સંસૃષ્ટ્યા ચૈકરૂપયા ।
ન કેવલં શુદ્ધા એવૈકપઞ્ચાશદ્ભેદા ભવન્તિ । યાવત્તેષાં સ્વપ્રભેદૈરેકપઞ્ચાશતા સંશયાસ્પદત્વેનાનુગ્રાહકતયૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન ચેતિ ત્રિવિધેન સંકરેણ પરસ્પરનિરપેક્ષરૂપયૈકપ્રકારયા સંસૃષ્ટ્યા ચેતિ ચતુર્[ભિર્]ગુણને ।
વેદખાબ્ધિવિયચ્ચન્દ્રાઃ ...
શુદ્ધભેદૈઃ સહ
... શરેષુયુગખેન્દવઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તત્ર દિઙ્માત્રમુદાહ્ણિયતે ।
{ક્ખણપાહુણિ-આ દે-અર જા-આ-એ સુહ-અ કિંપિ દે ભણિ-આ ।
રુ-અ-ઇ પડોહરવલહીઘરમ્મિ અણુણિઞ્જ-ઉ વરા-ઈ

}
[ક્ષણપ્રાઘુણિકા દેવર જાયયા સુભગ કિમપિ તે ભણિતા ।
રોદિતિ ગૃહપશ્ચાદ્ભાગવલન્ભીગૃહે ઽનુનીયતાં વરાકી ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 963 ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3)
અત્રાનુનયઃ કિમુપભોગલક્ષણે ઽર્થાન્તરે સંક્રમિતઃ કિમનુરણનન્યાયેનોપભોગે એવ વ્યઙ્ગ્યે વ્યઞ્જકઃ ઇતિ સંદેહઃ ।
{સ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતો વેલ્લદ્બલાકા ઘનાઃ
વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે
વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હ હા હા દેવિ ધીરા ભવ

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક 2)
અત્ર લિપ્તેતિ પયોદસુહૃદામિતિ ચ અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યયોઃ સંસૃષ્ટિઃ । તાભ્યાં સહ રામો ઽસ્મીત્યર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્યાનુગ્રાહકભાવેન રામપદલક્ષણૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન ચાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યરસધ્વન્યોઃ સંકરઃ । એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ધ્વનિનિર્ણયો નામ ચતુર્થ ઉલ્લાસઃ

==========================================================
અથ પઞ્ચમ ઉલ્લાસઃ
એવં ધ્વનૌ નિર્ણીતે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદાનાહ ।
અગૂઢમપરસ્યાઙ્ગં વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમસ્ફુટમ્ ।
સન્દિગ્ધતુલ્યપ્રાધાન્યે કાક્વાક્ષિપ્તમસુન્દરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યઙ્ગ્યમેવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાષ્ટૌ ભિદાઃ સ્મૃતાઃ ।
કામિનીકુચકલશવત્ ગૂઢં ચમત્કરોતિ । અગૂઢં તુ સ્ફુટતયા વાચ્યાયમાનમિતિ ગુણીભૂતમેવ । અગૂઢં યથા
{યસ્યાસુહૃત્કૃતતિરસ્કૃતિરેત્ય તપ્ત-
સૂચીવ્યધવ્યતિકરેણ યુનક્તિ કર્ણૌ ।
કાઞ્ચીગુણગ્રથનભાજનમેષ સો ઽસ્મિ
જીવન્ન સંપ્રતિ ભવામિ કિમાવહામિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર જીવન્નિત્યર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્ય ।
{ઉન્નિદ્રકોકનદરેણુપિશઙ્ગિતાન્ગા
ગાયન્તિ મઞ્જુ મધુપા ગૃહદીર્ઘિકાસુ ।
એતચ્ચકાસ્તિ ચ રવેર્નવબન્ધુજીવ-
પુષ્પચ્છદાભમુદયાચલચુમ્બિ બિમ્બમ્

}
(કુન્તકઽસ્ વક્રોક્તિજીવિત 2.3)
અત્ર ચુમ્બનસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યસ્ય ।
{અત્રાસીત્ ફણિપાશબન્ધનવિધિઃ શક્ત્યા ભવદ્દેવરે
ગાઢં વક્ષસિ તાડિતે હનુમતા દ્રોણાદ્રિરત્રાહૃતઃ ।
દિવ્યૈરિન્દ્રજિદત્ર લક્ષ્મણશરૈર્લોકાન્તરં પ્રાપિતઃ
કેનાપ્યત્ર મૃગાક્ષિ રાક્ષસપતેઃ કૃત્તા ચ કણ્ઠાટવી

(1)}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 10.20)
અત્ર કેનાપ્યત્રેત્યર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપસ્ય । {તસ્યાપ્યત્ર} ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
અપરસ્ય રસાદેર્વાચ્યસ્ય વા (વાક્યાર્થીભૂતસ્ય) અઙ્ગં રસાદિ અનુરણનરૂપં વા । યથા
{અયં સ રશનોત્કર્ષી પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુજઘનસ્પર્શી નીવીવિસ્રંસનઃ કરઃ

}
(મહાભારત)
અત્ર શૃઙ્ગારઃ કરુણસ્ય ।
{કૈલાસાલયભાલલોચનરુચા નિર્વર્તિતાલક્તક-
વ્યક્તિઃ પાદનખદ્યુતિર્ગિરિભુવઃ સા વઃ સદા ત્રાયતામ્ ।
સ્પર્ધાબન્ધસમૃદ્ધયેવ સુદૃઢં રૂઢા યયા નેત્રયોઃ
કાન્તિઃ કોકનદાનુકારસરસા સદ્યઃ સમુત્સાર્યતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ભાવસ્ય રસઃ ।
{અત્યુચ્ચાઃ પરિતઃ સ્ફુરન્તિ ગિરયઃ સ્ફારાસ્તથાભ્યોધય-
સ્તાનેતાનપિ બિભ્રતી કિમપિ ન ક્લાન્તાસિ તુભ્યં નમઃ ।
આશ્ચર્યેણ મુહુર્મુહુઃ સ્તુતિમિતિ પ્રસ્તૌમિ યાવદ્ભુવ-
સ્તાવદ્બિભ્રદિમાં સ્મૃતસ્તવ ભુજો વાચસ્તતો મુદ્રિતાઃ

}
(પઞ્ચાક્ષરીપ્રશસ્તિ)
અત્ર ભૂ.વિષયો રત્યાખ્યો ભાવો રાજવિષયસ્ય રતિભાવસ્ય ।
{બન્દીકૃત્ય નૃપ દ્વિષાં મૃગદૃશસ્તાઃ પશ્યતાં પ્રેયસાં
શ્લિષ્યન્તિ પ્રણમન્તિ લાન્તિ પરિતશ્ચુમ્બન્તિ તે સૈનિકાઃ ।
અસ્માકં સુકૃતૈર્દૃશોર્નિપતિતોસ્યૌચિત્યવારાંનિધે
વિધ્વસ્તા વિપદોખિલાસ્તદિતિ તૈઃ પ્રત્યર્થિભિઃ સ્તૂયસે

}
(સુભાષિતરત્નભાણ્ડાગાર 112।268)
અત્ર ભાવસ્ય રસાભાસભાવાભાસૌ પ્રથમાર્ધદ્વિતીયાર્ધદ્યોત્યૌ ।
{અવિરલકરવાલકમ્પનૈર્ભ્રુકુટીતર્જનગર્જનૈર્મુહુઃ ।
દદૃશે તવ વૈરિણાં મદઃ સ ગતઃ ક્વાપિ તવેક્ષણે ક્ષણાત્

}
(વિશ્વનાથઽસ્ સાહિત્યદર્પણ)
અત્ર ભાવસ્ય ભાવપ્રશમઃ ।
{સાકં કુરઙ્ગકદૃશા મધુપાનલીલાં
કર્તું સુહૃદ્ભિરપિ વૈરિણિ તે પ્રવૃત્તે ।
અન્યાભિધાયિ તવ નામ વિભો ગૃહીતં
કેનાપિ તત્ર વિષમામકરોદવસ્થામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ત્રાસોદયઃ ।
{અસોઢા તત્કાલોલ્લસદસહભાવસ્ય તપસઃ
કથાનાં વિશ્રમ્ભેષ્વથ ચ રસિકઃ શૈલદુહિતુઃ ।
પ્રમોદં વો દિશ્યાત્ કપટબટુવેષાપનયને
ત્વરાશૈથિલ્યાભ્યાં યુગપદભિયુક્તઃ સ્મરહરઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાવેગધૈર્યયોઃ સંધિઃ ॥
{પશ્યેત્કશ્ચિચ્ચલ ચપલ રે કા ત્વરાહં કુમારી
હસ્તાલમ્બં વિતર હ હ હા વ્યુત્ક્રમઃ ક્વાસિ યાસિ ।
ઇત્થં પૃથ્વીપરિવૃઢ ભવદ્વિદ્વિષોરણ્યવૃત્તેઃ
કન્યા કઞ્ચિત્ ફલકિસલયાન્યાદદાનાભિધત્તે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર શઙ્કાસૂયાધૃતિસ્મૃતિશ્રમદૈન્યવિબોધૌત્સુક્યાનાં શબલતા । એતે ચ રસવદાદ્યલઙ્કારાઃ । યદ્યપિ ભાવોદયભાવસંધિભાવશબલત્વાનિ નાલઙ્કારતયા ઉક્તાનિ તથાપિ કશ્ચિત્ બ્રૂયાદિત્યેવમુક્તમ્ । યદ્યપિ સ નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિષયઃ યત્ર ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ સ્વપ્રભેદાદિભિઃ સહ સંકરઃ સંસૃષ્ટિર્વા નાસ્તિ તથાપિ પ્રાધાન્યેન વ્યપદેશા ભવન્તીતિ ક્વચિત્કેનચિદ્વ્યવહારઃ ।
{જનસ્થાને ભ્રાન્તં કનકમૃગતૃષ્ણાન્ધિતધિયા
વચો વૈદેહીતિ પ્રતિપદમુદશ્રુ પ્રલપિતમ્ ।
કૃતાલઙ્કાભર્તુર્વદનપરિપાટીષુઘટના
મયાપ્તં રામત્વં કુશલવસુતા ન ત્વધિગતા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 66)
અત્ર શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપો રામેણ સહોપમાનોપમેયભાવો
વાચ્યાઙ્ગતાં નીતઃ ।
{આગત્ય સંપ્રતિ વિયોગવિસંષ્ઠુલાઙ્ગી
મમ્ભોજિનીં ક્વચિદપિ ક્ષપિતત્રિયામઃ ।
એતાં પ્રસાદયતિ પશ્ય શનૈઃ પ્રભાતે
તન્વઙ્ગિ પાદપતનેન સહસ્રરશ્મિઃ

(2)}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 67)
અત્ર નાયકવૃત્તાન્તો ઽર્થશક્તિમૂલો વસ્તુરૂપો નિરપેક્ષરવિકમલિનીવૃત્તાન્તાધ્યારોપેણૈવ સ્થિતઃ ॥
વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગં યથા
{ભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્છા તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક 2.3)
અત્ર હાલાહલં વ્યઙ્ગ્યં ભુજગરૂપસ્ય વાચ્યસ્ય સિદ્ધિકૃત્ । યથા વા
{ગચ્છામ્યચ્યુત દર્શનેન ભવતઃ કિં તૃપ્તિરુત્પદ્યતે
કિં ત્વેવં વિજનસ્થયોર્હતજનઃસંભાવયત્યન્યથા ।
ઇત્યામન્ત્રણભઙ્ગિસૂચિતવૃથાવસ્થાનખેદાલસામ્
આશ્લિષ્યન્ પુલકોત્કરાઞ્ચિતતનુર્ગોપીં હરિઃ પાતુ વઃ

(3)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાચ્યુતાદિપદવ્યઙ્ગ્યમામન્ત્રણેત્યાદિવાચ્યસ્ય । એતચ્ચૈકત્ર એકવક્તૃગતત્વેન અપરત્ર ભિન્નવક્તૃગતત્વેનેત્યનયોર્ભેદઃ ॥
અસ્ફુટં યથા
{અદૃષ્ટે દર્શનોત્કણ્ઠા દૃષ્ટે વિચ્છેદભીરુતા ।
નાદૃષ્ટેન ન દૃષ્ટેન ભવતા લભ્યતે સુખમ્

(4)}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાદૃષ્ટો યથા ન ભવસિ વિયોગભયં ચ યથા નોત્પદ્યતે તથા કુર્યા ઇતિ ક્લિષ્ટમ્ ॥
સંદિગ્ધપ્રાધાન્યં યથા
{હરસ્તુ કિઞ્ચિત્પરિવૃત્તધૈર્યશ્ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ

(5)}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 3.67)
અત્ર પરિચુમ્બિતુમૈચ્છદિતિ કિં પ્રતીયમાનં કિં વા વિલોચનવ્યાપારણં વાચ્યં પ્રધાનમિતિ સંદેહઃ ॥
તુલ્યપ્રાધાન્યં યથા
{બ્રાહ્મણાતિક્રમત્યાગો ભવતામેવ ભૂતયે ।
જામદગ્ન્યસ્તથા મિત્રમન્યથા દુર્મનાયતે

(6)}
(ભવભૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.8)
અત્ર જામદગ્ન્યઃ સર્વેષાં ક્ષત્રિયાણામિવ રક્ષસાં ક્ષણાત્ ક્ષયં કરિષ્યતીતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસ્ય ચ સમં પ્રાધાન્યમ્ ॥
કાક્વાક્ષિપ્તં યથા
{મથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાત્
દુઃશાસનસ્ય રુધિરં ન પ્બામ્યુરસ્તઃ ॥
સંચૂર્ણયામિ ગદયા ન સુયોધનોરૂ
સંધિં કરોતુ ભવતાં નૃપતિઃ પણેન

(7)}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.15)
અત્ર મથ્નામ્યેવેત્યાદિ વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યનિષેધસહભાવેન સ્થિતમ્ ॥
અસુન્દરં યથા
{વાણીરકુઞ્જુડ્ડીણસ-ઉણિકોલાહલં સુણન્તી-એ ।
ઘરકમ્મવાવડા-એ બહુ-એ સી-અન્તિ અઙ્ગા-ઇં