Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyaprakāśa · Chapter 5

5.1

(8)}
[vānīrakuñjoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvantyāḥ /
gṛhakarmavyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdantyaṅgāni //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 876)
atra dattasaṃketaḥ kaścillatāgahanaṃ praviṣṭa iti vyaṅgyāt sīdantyaṅgānīti vācyaṃ sacamatkāram //
eṣāṃ bhedā yathāyogaṃ veditavyāśca pūrvavat // MKpr-
yathāyogamiti
{vyajyante vastumātreṇa yadālaṅkṛtayastadā /
dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ kāvyavṛttestadāśrayāt //}
iti dhvanikāroktadiśā vastumātreṇa yatrālaṅkāro vyajyate na tatra guṇībhūtavyaṅgyatvam /
sālaṅkārairdhvanestaiśca yogaḥ saṃsṛṣṭisaṅkaraiḥ /
sālaṅkārairiti tairevālaṅkāraiḥ alaṅkārayuktaiśca taiḥ / taduktaṃ dhvanikṛtā
{sa guṇībhūtavyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ /
saṃkarasaṃsṛṣṭibhyāṃ punarapyuddyotate bahudhā //}
iti /
anyonyayogādevaṃ syādbhedasaṃkhyātibhūyasī // MKpr-
evamanena prakāreṇa avāntarabhedagaṇanetiprabhūtatarā gaṇanā / tathāhi--śṛṅgasyaiva bhedaprabhedagaṇanāyāmānantyam / kā gaṇanā tu sarveṣām /
saṃkalanena punarasya dhvanestrayo bhedāḥ / vyaṅgyasya trirūpatvāt / tathāhi--kiñcidvācyatāṃ sahate kiñcittvanyathā / tatra vācyatāsaham avicitraṃ vicitraṃ ceti / avicitraṃ vastumātraṃ vicitraṃ tvalaṅkārarūpam /
yadyapi prādhānyena tadalaṅkāryaṃ tathāpi brāhmaṇaśramaṇanyāyena tathocyate / rasādilakṣaṇastvarthaḥ svapne 'pi na vācyaḥ / sa hi rasādiśabdena śṛṅgārādiśabdena vābhidhīyeta / na cābhidhīyate tatprayoge 'pi vibhāvādyaprayoge tasyāpratipattestadaprayoge 'pi vibhāvādiprayoge tasya pratipatteścetyanvayavyatirekābhyāṃ vibhāvādyabhidhānadvāreṇaiva pratīyate iti niścīyate /
tenāsau vyaṅgya eva / mukhyārthabādhādyabhāvānna punarlakṣaṇīyaḥ / arthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyayorvastumātrarūpaṃ vyaṅgyaṃ vinā lakṣaṇaiva na bhavatīti prāk pratipāditam / śabdaśaktimūle tu abhidhāyā niyantraṇenānabhidheyasyārthāntarasya tena sahopamādera[raṃ]laṅkārasya ca nirvivādaṃ vyaṅgatvam / ([raṃ] is needless)
arthaśaktimūle 'pi viśeṣe saṃketaḥ kartu[ṃ] na yujyate iti sāmānyarūpāṇāṃ padārthānāmākāṅkṣā-saṃnidhi-yogyatāvaśātparasparasaṃsargo yatrāpadārtho 'pi viśeṣarūpo vākyārthastatrābhihitānvayavāde
kā vārt[t]ā vyaṅgyasyābhidheyatāyām /
yaṃapyāhuḥ
{śabdavṛddhābhidheyāṃśca pratyakṣeṇātra paśyati /
śrotuśca pratipannatvamanumānena ceṣṭayā

5.2

anyathānupapattyā tu bodhecchaktiṃ dvayātmikām /
arthāpattyāvabodheta saṃbandhaṃ tripramāṇakam

5.133

}
([Kumārilabhaṭṭa,Ślokavārtika141])
iti pratipāditadiśā devadatta gāmānaya ityādyuttamavṛddhavākyaprayogāddeśāntaraṃ sāsnādimantamarthaṃ madhyamavṛddhe nayati sati anenāsmādvākyādevaṃvidho 'rthaḥ pratipannaḥ iti tacceṣṭayānumāya tayorakhaṇḍavākyavākyārthayorarthāpattyā vācyavācakabhāvalakṣaṇaṃ saṃbandhamavadhārya bālastatra vyutpadyate / parataḥ caitra gāmānaya devadatta aśvamānaya devadatta gāṃ naya ityādivākyaprayoge tasya tasya
śabdasya taṃ tamarthamavadhārayatīti anvayavyatirekābhyāṃ pravṛttinivṛttikāri vākyameva prayogayogyamiti vākyasthitānāmeva padānāmanvitaiḥ padā[r]thairanvitānāmeva saṃketo gṛhyate iti viśiṣṭā eva padārthā vākyārthāḥ /
na tu padārthānāṃ vaiśiṣṭyam /
yadyapi vākyāntaraprayujyamānānyapi pratyabhijñāpratyayena tānyevaitāni padāni niścīyanta iti padārthāntaramātreṇānvitaḥ padārthaḥ saṃketagocaraḥ / tathāpi sāmānyāvacchādito viśeṣarūpa evāsau
pratipadyate vyatiṣaktānāṃ padārthānāṃ tathābhūtatvādityanvitābhidhānavādinaḥ /
teṣāmapi mate sāmānyaviśeṣarūpaḥ padārhaḥ saṃketaviṣaya ityativiśeṣabhūto vākyārthāntargatosaṃketitatvādavācya eva yatra padārthaḥ pratipadyate tatra dūre arthāntarabhūtasya niḥśeṣacyutetyādau vidhyādeścarcā /
ananvito 'rtho 'bhihitānvaye padārthāntaramātreṇānvitastvanvitābhidhāne anvitaviśeṣastvavācya eva ityubhayanaye 'pyapadārtha eva vākyārthaḥ /
yadapyucyate naimittikānusāreṇa nimittāni kalpyante iti /
tatra nimittatvaṃ kārakatvaṃ jñāpakatvaṃ vā śabdasya / prakāśakatvānna kārakatvam / jñāpakatvaṃ tu ajñātasya katham / jñātatvañca saṃketenaiva sa cānvitamātre evaṃ ca nimittasya niyatanimittatvaṃ
yāvanna niścitaṃ tāvannaimittikasya pratītireva katham iti 'naimittikānusāreṇa nimittāni kalpyante '; ityavicāritābhidhānam /
ye tvabhidadhati so 'yamiṣoriva dīrghadīrghataro vyāpāraḥ iti yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ iti vidhirevātra vācya iti / te 'pyatātparyajñāstātparyavācoyukterdevānāṃpriyāḥ / tathāhi {bhūtavyasamuccāraṇe bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate} iti kārakapadārthāḥ kriyābhisaṇbandhāt sādhyāmānatāṃ prāpnuvanti / tataścādagdhadahananyāyena yāvadaprāptaṃ tāvadvidhīyate / yathā ṛtvikpracaraṇe pramāṇāntarāt siddhe
{lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracaranti} ityatra lohitoṣṇīṣatvamātraṃ vidheyaṃ havanasyānyataḥ siddheḥ {dadhnā juhoti} ityādau dadhyādeḥ karaṇatvamātraṃ vidheyam //
kvacidubhayavidhiḥ kvacittrividhirapi yathā {raktaṃ paṭaṃ vayaḥ} ityādau ekavidhirdvividhistrividhirvā / tataśca {yadeva vidheyaṃ tatraiva tātparyam} ityupāttasyava śabdasyārthe tātparya na tu pratītamātre evaṃ hi {pūrvo dhāvati} ityādāvaparādyathapi kvacittātparyaṃ syāt /
yattu {viṣaṃ bhakṣaya mā cānya gṛhe bhuṅkthāḥ} ityatra {etadgṛhe na bhoktavyam} ityatra tātparyamiti sa eva vākyārtha iti, ucyate tatra cakāra ekavākyatāsūcanārthaḥ na cākhyātavākyayor dvayoraṅgāṅgibhāva iti viṣabhakṣaṇavākyasya suhṛdvākyatvenāṅgatā kalpanīyeti {viṣabhakṣaṇādapi duṣṭametadgṛhe bhojanamiti sarvathā māsya gṛhe bhuṅkthāḥ} iti, upāttaśabdārthe eva tātparyam /
yadi śabdaśruterantaraṃ yāvānartho labhyate tāvati śabdasyābhidhaiva vyāpāraḥ tataḥ kathaṃ 'brāhmaṇa putraste jātaḥ brāhmaṇa kanyā te garbhiṇī'; ityādau harṣaśokādīnāmapi na vācyatvam / kasmācca lakṣaṇā lakṣaṇīye 'pyarthe dīrghadīrghatarābhidhāvyaāpāreṇaiva pratītisiddheḥ / kimiti ca śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāṃ pūrvapūrvabalīyastvam ityanvitābhidhānavāde 'pi vidherapi siddhaṃ vyaṅgyatvam //
kiṃ ca {kuru rucim} iti padayorvaiparītye kāvyāntarvartini kathaṃ duṣṭatvam / na hmatrāsabhyo 'rthaḥ padārthāntarairanvitaḥ ityanabhidheya eveti evamādi aparityājyaṃ syāt /
yadi ca vācyavācakatvavyatirekeṇa vyaṅgyavyañjakabhāvo nābhyupeyate tadāsādhutvādīnāṃ nityadoṣatvaṃ kaṣṭatvādīnāmanityadoṣatvamiti
vibhāgakaraṇamanupapannaṃ syāt / na cānupapannaṃ sarvasyaiva vibhaktatayā pratibhāsāt / vācyavācakabhāvavyatirekeṇa vyaṅgyavyañjakatāśrayaṇe tu vyaṅgyasya bahuvidhatvāt kvacideva kasyacidevaucityenopapadyata eva vibhāgavyavasthā //
{dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /}
ityādau pinākyādipadavailakṣaṇyena kimiti kapālyādipadānāṃ kāvyānuguṇatvam /
api ca vācyo 'rthaḥ sarvān pratipattṝn prati ekarūpa eveti niyato 'sau / na hi {gatostamarkaḥ} ityādau vācyo 'rthaḥ kvacidanyathā bhavati / pratīyamānastu tattatprakaraṇavaktṛpratipattrādiviśeṣasahāyatayā nānātvaṃ
bhajate / tathā ca {gato 'stamarkaḥ} ityataḥ sapatnaṃ pratyavaskandanāvasara iti abhisaraṇamupakramyatāmiti prāptaprāyaste preyāniti karmakaraṇānnivartāmaha iti sāṃdhyo vidhirupakramyatāmiti dūraṃ mā gā iti surabhayo gṛhaṃ praveśyantāmiti saṃtāpodhunā na bhavatīti vikreyavastūni saṃhriyantāmiti nāgatodyāpi preyānityādiranavadhirvyaṅgyo 'rthaḥ tatra tatra pratibhāti /
vāctavtañjyayoḥ niḥśeṣetyādau niṣedhavidhyātmanā
{mātsaryamutsārya vicārya kāryamāryāḥ samaryādamudāharantu /
sevyānitambāḥ kimubhūdharāṇāmutasmarasmeravilāsinīnām

5.134

}
(Bhartṛhari's Śṛṅgāraśataka 36)
ityādau saṃśayaśāntaśṛṅgāryantaragataniścayarūpeṇa,
{kathamavanipa darpo yanniśātāsidhārā-
dalanagalitamūrdhnā vidviṣāṃ svīkṛtā śrīḥ /
nanu tava nihatārerapyasau kiṃ na nītā
tridivamapagatāṅgairvallabhā kīrtirebhiḥ

5.135

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
ityādau nindāstutivapuṣā svarūpasya /
pūrvapaścādbhāvena pratīteḥ kālasya śabdāśrayatvena śabdatadekadeśatadarthavarṇaghaṭanāśrayatvena ca āśrayasya śabdānuśāsabajñānena prakaraṇādisahāyapratibhānairmalyasahitena tena cāvagama iti nimittasya boddhṛmātravidagdhavyapadeśayoḥ pratītimātracamatkṛtyośca karaṇāt kāryasya "gato 'stamarkaḥ" ityādau pradarśitanayena saṃkhyāyāḥ
{kassa va ṇa ho-i roso daṭṭhūṇa pi-ā-i savvaṇaṃ aharaṃ /
sabhamarapaḍamagdhā-iṇi vāri-avāme sahasu eṇhiṃ

5.136

}
[kasya vā na bhavati roṣo dṛṣṭvā priyāyā savraṇamaṣaram /
sabhramarapadmāghrāyiṇi vāritavāse sahasvedānīm //]
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
ityādau sakhītatkāntādigatatvena viṣayasya ca bhede 'pi yadyekatvam tat kvacidapi nīlapītādau bhedo na syāt /
uktaṃ hi {ayameva hi bhedo bhedaheturvā yadviruddhadharmādhyāsaḥ kāraṇabhedaśca} iti /
([Jñānaśrīmitranibandhāvalau,Kṣaṇabhaṅgādhyāyaḥ])
vācakānāmarthāpekṣā vyañjakānāṃ tu na tadapekṣatvamiti na vācakatvameva vyañjakatvam / kiṃ ca {vāṇīrakuḍaṅgu} -- ityādau pratīyamānamarthamabhivyajya vācyaṃ svarūpa eva yatra viśrāmyati tatra
guṇībhūtavyaṅgyetātparybhūto 'pyarthaḥ svaśabdānabhidheyaḥ pratītipathamavataran kasya vyāpārasya viṣayatāmavalambatāmiti /
nanu {rāmo 'smi sarvaṃ sahe} iti {rāmeṇa priyajīvitena tu kṛtaṃ
premṇaḥ priye nocitam} iti {rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parām} ityādau lakṣaṇīyo 'pyartho nānātvaṃ bhajate viśeṣavyapadeśahetuśca bhavati / tadavagamaśca śabdārthāyattaḥ
prakaraṇādisavyapekṣaśca iti ko 'yaṃ nūtanaḥ pratīyamāno nāma /
ucyate ---- lakṣaṇīyasyārthasya nānātve 'pi anekārthaśabdābhidheyavanniyatatvameva / na khalu mukhyenārthenāniyatasaṃbandho lakṣayituṃ śakyate / pratīyamānastu prakaraṇādiviśeṣavaśena niyata saṃbandhaḥ aniyatasaṃbandhaḥ saṃbaddhasaṃbandhaśca dyotyate /
na ca
{attā ettha ṇimajja-i ettha ahaṃ di-aha-e palo-ehi /
mā pahi-a ratti-andha-a sejjā-e maha ṇimajjahisi

5.137

}
[śvaśrūtatra nimajjati atrāhaṃ divasake pralokaya /
mā pathika rātryandhaka śayyāyāmāvayornimaṅkṣyasi //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 7.67)
ityādu vivakṣitānyaparavācye dhvanau mukhyārthabādhaḥ / tatkathamatra lakṣaṇā / lakṣaṇāyāmapi vyañjanamavaśyamāśrayitavyamiti pratipāditam /
yathā ca samayasavyapekṣā abhidhā tathā mukhyārthabādhāditrayasamayaviśeṣasavyapekṣā lakṣaṇā / ata evābhidhāpucchabhūtā setyāhuḥ /
na ca lakṣaṇātmakameva dhvananaṃ tadanugamena tasya darśanāt / na ca tadanugatameva abhidhāvalambanenāpi tasya bhāvāt / na cobhayānusāryeva avācakavarṇānusāreṇāpi tasya dṛṣṭeḥ / na ca śabdānusāryeva aśabdātmakanetratribhāgāvalokanādigatatvenāpi tasya prasiddheḥ iti abhidhātātparyalakṣaṇātmakavyāpāratrayātivartī dhvananādiparyāyo vyāpāronapahnavanīya eva //
tatra {attā ettha} ityādau niyatasaṃbandhaḥ {kasya va ṇa ho-i roso} ityādau, aniyatasaṃbandhaḥ /
{viparī-ara-e lacchī bamhaṃ daṭaṭhūṇa ṇāhikamalaṭṭhaṃ /
hariṇo dāhiṇaṇa-aṇaṃ rasā-ulā jhatti ḍhakke-i

5.138

}
[viparītarate lakṣmīrvrahmāṇaṃ dṛṣṭvā nābhikamalastham /
harerdakṣiṇanayanaṃ rasākulā jhaṭiti sthagayati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 816)
ityādau saṃbaddhasaṃbandhaḥ / atra hi haripadena dakṣiṇanayanasya sūryātmakatā vyajyate . tannimīlanena sūryāstamayaḥ / tena padmasya saṃkocaḥ / tato brahmaṇaḥ sthaganam / tatra sati go 'pyāṅgasyādarśanena aniryantraṇaṃ nidhuvanavilasitamiti /
{akhaṇḍabuddhinirgrāhyo vākyārtha eva vācyaḥ vākyameva ca vācakam} //
([Bṛhaddevī])
iti ye 'pyāhuḥ tairapyavidyāpadapatitaiḥ padapadārthakalpanā kartavyaiveti tatpakṣe 'pyavaśyamuktodāharaṇādau vidhyādirvyaṅgya eva /
nanu vācyādasaṃbaddhaṃ tāvanna pratīyate yataḥ kutaścit yasya kasyacidarthasya pratīteḥ prasaṅgāt / evaṃ ca saṃbandhāt vyaṅgyavyañjakabhāvopratibandhevaśyaṃ na bhavatīti vyāptatvena niyatadharminiṣṭhatvena ca trirūpālliṅgālliṅgijñānamanumānaṃ yat tadrūpaḥ paryavasyati / tathāhi----
{bhama dhammi-a vīsaddho so suṇa-o ajja māri-o teṇa /
golāṇa-ikacchakuḍaṅgavāsiṇā dari-asīheṇa

5.5

}
[bhrama dhārmika viśrabdhaḥ sa śūnako 'dya māritastena /
godānadīkacchakuñjavāsinā dṛptasiṃhena //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 175(2.75))
atra gṛhe śvanivṛttyā bhramaṇaṃ vihitaṃ godāvarītīre siṃhopalabdherabhramaṇamanumāpayati / yat yata bhīrubhramaṇaṃ tattadbhayakāraṇanivṛttyupalabdhipūrvakaṃ godāvarītīre ca siṃhopalabdhiriti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
atrocyate ---- bhīrurapi guroḥ prabhorvā nideśena priyānurāgeṇa anyena caivaṃbhūtena hetunā satyapi bhayakāraṇe bhramatītyanaikāntiko hetuḥśuno bibhyadapi bīratvena siṃhānna bibhetīti viruddho 'pi godāvarītīre
siṃhasadbhāvaḥ pratyakṣādanumānādvā na niścitaḥ / api tu vacanāt / na ca vacanasya prāmāṇyamasti /
arthenāpratibandhādityaasiddhaśca tatkathamevaṃvidhāddheyoḥ sādhyasiddhiḥ /
tathā {niḥśeṣacyuta- } ityādau gamakatayā yāni candanacyavanādīnyupāttāni tāni kāraṇāntarato 'pi bhavanti / ataścātraiva snānakāryatvenoktānīti nopabhoge eva pratibaddhānītyanaikāntikāni /
vyaktivādinā cādhamapadasahāyānāmeṣāṃ vyañjakatvamuktam / na cātrādhamatvaṃ pramāṇapratipannamiti kathamanumānam / evaṃvidhādarthādevaṃvidho 'rtha upapattyanapekṣatve 'pi prakāśate iti vyaktivādinaḥ punastat adūṣaṇam //
iti kāvyaprakāśe dhvaniguṇībhūtavyaṅgyasaṃkīrṇabhedanirṇayo nāma pañcama ullāsaḥ

5.139

=============================================================
atha ṣaṣṭha ullāsaḥ
śabdārthacitraṃ yatpūrvaṃ kāvyadvayamudāhṛtam /
guṇaprādhānyatastatra sthitiścitrārthaśabdayoḥ // MKpr-
na tu śabdacitre arthasyācitratvamarthacitre vā śabdasya / tathā coktam
{rūpakādiralaṅkārastasyānyairbahudhoditaḥ /
na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitānanam //
rūpakādimalaṅkāraṃ bāhyamācakṣate pare /
supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṅkṛtim //
tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī /
śabdābhidheyālaṅkārabhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ //}
iti //
śabdacitraṃ yathā
{prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabha-
stadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ /
udayati tato dhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe
sarasabisinīkandacchedacchavirmṛgalāñchanaḥ

5.140

}
([Bhavabhūti,Mālinīmādhava)
arthacitraṃ yathā
{te dṛṣṭimātrapatitā api kasya nātra
kṣobhāya pakṣmaladṛśāmalakāḥ khalāśca /
nīcāḥ sadaiva savilāsamalīkalagnā
ye kālatāṃ kuṭilatāmiva na tyajanti

5.6

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
yadyapi sarvatra kāvyentataḥ vibhāvādirūpatayaiva paryavasānaṃ tathāpi sphuṭasya rasasyānupalambhādavyaṅgyametatkāvyadvayamuktam / atra ca śabdārthālaṅkārabhedādbahavo bhedāḥ te cālaṅkāranirṇaye nirṇeṣyante //
iti kāvyaprakāśe śabdārthacitranirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭha ullāsaḥ

5.141

=============================================================
atha saptama ullāsaḥ
kāvyasvarūpaṃ nirūpya doṣāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha
mukhyārthahatirdoṣo rasaśca mukhyastadāśrayādvācyaḥ /
ubhayopayoginaḥ syuḥ śabdādyāstena teṣvapi saḥ // MKpr-
hatirapakarṣaḥ / śabdādyāḥ ityādyagrahaṇādvarṇaracane /
viśeṣalakṣaṇamāha
duṣṭaṃ padaṃ śrutikaṭu cyutasaṃskṛtyaprayuktamasamartham /
nihatārthamanucitārthaṃ nirarthakamavācakaṃ tridhāślīlam // MKpr-
sandigdhamapratītaṃ grāmyaṃ neyārthamatha bhavet kliṣṭam /
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛtsamāsagatameva // MKpr-
(1) {śrutikaṭu} paruṣavarṇarūpaṃ duṣṭam / yathā
{anaṅgamangalagṛhāpāṅgabhaṅgitaraṅgitaiḥ /
āliṅgitaḥ sa tanvaṅgyā kārtārthyaṃ labhate kadā

5.142

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
atra kārtārthyamiti //
(2) {cyutasaṃskṛti} vyākaraṇalakṣaṇahīnam
yathā
{etanmandavipakvatindukaphalaśyāmodarāpāṇḍara-
prāntaṃ hanta pulindasundarakarasparśakṣamaṃ labhyate /
tat pallīpatiputri kuñjarakulaṃ kumbhābhayābhyarthanā-
dīnaṃ tvāmanunāthate kucayugaṃ patrāvṛtaṃ mā kṛthāḥ

5.143

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrānunāthate iti / {sarpiṣo nāthate} ityādāvāśiṣyeva nāthaterātmanepadaṃ vihitam / {āśiṣi nāthaḥ} iti /
atra tu yācanamarthaḥ / tasmāt {anunāthati stanayugam} iti paṭhanīyam /
(3) {aprayuktaṃ} tathā āmnātamapi kavibhirnādṛtam / yathā
{yathāyaṃ dāruṇācāraḥ sarvadaiva vibhāvyate /
tathā manye daivato 'sya piśāco rākṣaso 'tha vā

5.144

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra daivataśabdo {daivatāni puṃsi vā} iti puṃsyāmnāto 'pi na kenacitprayujyate //
(4) {asamarthaṃ} yattadarthaṃ paṭhyate na ca tatrāsya śaktiḥ / yathā
{tīrthāntareṣu snānena samupārjitasatkṛtiḥ /
surasrotasvinīmeṣa hanti saṃprati sādaram

5.145

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra hantīti gamanārtham //
(5) {nihatārthaṃ} yadubhayārthamaprasiddhe 'rthe prayuktam / yathā
{yāvakarasārdrapādaprahāraśoṇitakacena dayitena /
mugdhā sādhvasataralā vilokya paricumbitā sahasā

5.146

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 77)
atra śoṇitaśabdasya rudhiralakṣaṇenārthenojjvalīkṛtatvarūpo 'rtho vyavadhīyate //
(6) {anucitārthaṃ} yathā
{tapasvibhiryā sucireṇa labhyate prayatnataḥ sattribhiriṣyate ca yā /
prayānti tāmāśu gatiṃ yaśasvino raṇāśvamedhepaśutāmupāgatāḥ

5.147

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra paśupadaṃ kātaratāmabhivyanaktītyanucitārtham //
(7) {nirarthakaṃ} pādapūraṇamātraprayojanaṃ cādipadam / yathā
{utphullakamalakesaraparāgagauradyute mama hi gauri /
abhivāñchitaṃ prasiddhyatu bhagavati yuṣmatprasādena

5.148

}
(Harṣa's Nāgānanda 1.14)
atra hiśabdaḥ //
(8) {avācakaṃ} yathā
{avandhyakopasya vihanturāpadāṃ bhavanti vaśyāḥ svayameva dehinaḥ /
amarṣaśūnyena janasya jantunā na jātahārdena na vidviṣādaraḥ

5.149

}
(Bhāravi's Kirātārjunīya 1.33)
atra jantupadamadātaryarthe vivakṣitaṃ tatra ca nābhidhāyakam / yathā vā
{hādhika sā kila tāmasī śaśimukhī dṛṣṭā mayā yatra sā
tadvicchedarujāndhakāritamidaṃ dagdhaṃ dinaṃ kalpitam /
kiṃ kurmaḥ kuśale sadaiva vidhuro dhātā na cettatkathaṃ
tādṛgyāmavatīmayo bhavati me no jīvalokodhunā

5.150

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra dinamiti prakāśamayamityarthe vācakam /
yaccopasargasaṃsargādarthāntaragatam
yathā
{jaṅghākāṇḍorunālo nakhakiraṇalasatjesarālīkarālaḥ
pratyagrālaktakābhāprasarakisakayo mañjumañjīrabhṛṅga /
bharturnṛttānukāre jayati nijatanusvacchalāvaṇyavāpī-
saṃbhūtāmbhojaśobhāṃ vidadhadabhibavo daṇḍapādo bhavānyāḥ

5.151

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra dadhadityarthe vidadhaditi //
(9) {aślīlam} traidheti vrīḍājugupsāmaṅgalavyañjakatvāt / yathā
{sādhanaṃ sumahadyasya yannānyasya vilokyate /
tasya dhīśālinaḥ ko 'nyaḥ sahatārālitāṃ bhruvam

5.152

(1)}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
{līlātāmarasāhato 'nyavanitāniḥśaṅkadaṣṭādharaḥ
kaścvitkesaradūṣitekṣaṇa iva vyāmīlya netre sthitaḥ /
mugdhā kuḍmalitānanena dadatī vāyuṃ sthitā tatra sā
bhrāntyā dhūrtatayātha vānatimṛtetenāniśañcumbitā

5.153

(2)}
([Amaruśataka 72(or 70),or 88)])
{mṛdupavanavibhinno matptriyāyā vināśād
ghanarucirakalāpo niḥsapatno 'dya jātaḥ /
rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyāḥ
sati kusumasanāthe kaṃ haredeṣa barhī

5.154

(3)}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.22)
eṣu sādhanavāyuvināśaśabdāḥ vrīḍādivyañjakāḥ //
(10) {saṃdigdhaṃ} yathā
{āliṅgitastatrabhavān saṃparāye jayaśriyā /
āśīḥparaṃparāṃ vandyāṃ karṇe kṛtvā kṛpāṃ kuru

5.155

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
atra vandyāṃ kiṃ haṭhahṛtamahilāyāṃ kiṃ vā namasyāmiti saṃdehaḥ //
(11) {apratītaṃ} yatkevale śāstre prasiddham / yathā
{samyagjñānamahājyotirdalitāśayatājuṣaḥ /
vidhīyamānamapyetanna bhavetkarmabandhanam

5.156

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
(12) {grāmyaṃ} yatkevale loke sthitam / yathā
{rākāvibhāvarīkāntasaṃkrāntadyuti te mukham /
tapanīyaśilāśobhā kaṭiśca harate manaḥ

5.157

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 86)
atra kaṭiriti //
(13) {neyārtham}
{nirūḍhā lakṣaṇāḥ kāścit sāmarthyāt abhidhānavat /
kriyante sāṃprataṃ kāścit kāścinnaiva tvaśaktitaḥ //}
(Kumārila,TantravārtikaPūrva 700)
iti
yanniṣiddhaṃ lākṣaṇikam / yathā
{śaratkālasamullāsipūrṇimāśarvarīpriyam /
karoti te mukhaṃ tanvi capeṭāpātanātithim

5.158

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra capeṭāpātanena nirjitatvaṃ lakṣyate /
atha samāsagatameva duṣṭamiti saṃbandhaḥ, anyat kevalaṃ samāsagataṃ ca //
(14) {kliṣṭaṃ} yataḥ arthapratipattirvyavahitā / yathā
{atrilocanasaṃbhūtajyotirudgamabhāsibhiḥ /
sadṛśaṃ śobhatetyarthaṃ bhūpāla tava ceṣṭitam

5.159

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrātrilocanasaṃbhūtasya candrasya jyotirudgamena bhāsibhiḥ kumudairityarthaḥ //
(15) {avimṛṣṭavidheyāṃśam} avimṛṣṭaḥ prādhānyenānirdiṣṭo vidheyāṃśo yatra tat / yathā
{mūrddhnāmudvṛttakṛttāviralagalagaladraktasaṃsaktadhārā-
dhauteśāṅghriprasādopanatajayajagajjātamithyāmahimnām /
kailāsollāsanecchāvyatikarapiśunotsarpidarpoddhurāṇāṃ
doṣṇāṃ caiṣāṃ kimetat phalamiha nagarīrakṣaṇe yat prayāsaḥ

5.160

}
(Harṣa's Nāgānanda 8)
atra mithyāmahimatvaṃ nānuvādyam api tu vidheyam / yathā vā
{srastāṃ nitambādavaropayantī punaḥ punaḥ kesaradāmakāñcīm /
nyāsīkṛtāṃ sthānavidā smareṇa dvitīyamaurvīmiva kārmukasya

5.161

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 3.55)
atra dvitīyatvamātramutprekṣyam / maurvīṃ dvitīyāmiti yuktaḥ pāṭhaḥ / yathā vā
{vapurvirūpākṣamalakṣyajanmatā digambaratvena niveditaṃ vasu /
vareṣu yadbālamṛgākṣi mṛgyate tadasti kiṃ vyastamapi trilocane

5.162

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 5.12)
atra {alakṣitā janiḥ} iti vācyam / yathā vā
{ānandasindhuraticāpalaśālicitta-
saṃdānanaikasadanaṃ kṣaṇamapyamuktā /
yā sarvadaiva bhavatā tadudantacintā
tāntiṃ tanoti tava saṃprati dhigdhigasmān

5.163

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra {na muktā} iti saṃnaddho 'yaṃ vidheyaḥ / yathā
{navajaladharaḥ saṃnaddho 'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ
suradhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na tasya śarāsanam /
ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparaṃparā
kanakanikaṣasnigdhā vidyut priyā na mamorvaśī

5.164

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.7)
ityatra / na tvamuktatānuvādenānyadatra kiñcidvihitam / yathā
{jugopātmānamatrasto bheje dharmamanāturaḥ /
agṛdhnurādade so 'rthānasaktaḥ sukhamanvabhūt

5.165

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 1.21)
ityatra atrastatvādyanuvādenātmano gopanādi //
(16) {viruddhamatikṛt} yathā
{sudhākarakarākāraviśāradaviceṣṭitaḥ /
akāryamitrameko 'sau tasya kiṃ varṇayāmahe

5.166

}
(Śārṅgadharapaddhati)
atra {kāryaṃ vinā mitram} iti vivakṣitam {akārye mitram iti} tu pratītiḥ / yathā vā
{cirakālapariprāptalocanānandadāyinaḥ /
kāntā kāntasya sahasā vidadhāti galagraham

5.167

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra {kaṇṭhagraham} iti vācyam / yathā vā
{na trastaṃ yadi nāma bhūtakaruṇāsaṃtānaśāntātmanaḥ
tena vyārujatā dhanurbhagavato devādbhavānīpateḥ /
tatputrastu madāndhatārakavadhādviśvasya dattotsavaḥ
skandaḥ skanda iva priyo 'hamatha vā śiṣyaḥ kathaṃ vismṛtaḥ

5.168

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.28)
atra bhavānīpatisabdo bhavānyāḥ patyantare pratītiṃ karoti / yathā vā
{gorapi yadvāhanatāṃ prāptavataḥ so 'pi girisutāsiṃhaḥ /
savidhe nirahaṅkāraḥ pāyādvaḥ so 'mbikāramaṇaḥ

5.169

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrāmbikāramaṇa iti viruddhāṃ dhiyamutpādayati //
{śrutikaṭu} sasāsagataṃ yathā
{sā dūre ca sudhāsāndrataraṅgitavilocanā /
bahirnirhrādanārho 'yaṃ kālaśca samupāgataḥ

5.170

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 93)
evamanyadapi jñeyam //
apāsya cyutasaṃskāramasamarthaṃ nirarthakam /
vākye 'pi doṣāḥ santyete padasyāṃśe 'pi kecana // MKpr-
kecana na punaḥ sarve / krameṇodāharaṇam
[(1) śrutikaṭu]
{so 'dhyauṣṭa vedāṃstridaśānayaṣṭa pitṛnatārpsītsamamaṃsta bandhūn /
vyajeṣṭa ṣaḍavargamaraṃsta nītau samūlaghātaṃ nyavadhīdarīṃśca

5.171

}
(Bhaṭṭikāvya 1.2)
[(2) aprayuktam)]
{sa rātu vo duścyavano bhāvukānāṃ paraṃparām /
aneḍamūkatādyaiśca dyatu doṣairasaṃmatān

5.172

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra duścyavana indraḥ aneḍamūko mūkabadhiraḥ //
[(3) nihata-artham]
{sāyakasahāyabāhormakaradhvajaniyamitakṣamādhipateḥ /
abjarucibhāsvaraste bhātitarāmavanipa ślokaḥ

5.173

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra sāyakādayaḥ śabdaḥ khaḍgābdhibhūcandrayaśaḥparyāyāḥ śarādyarthatayā prasiddhaḥ //
[(4) anucita-artham]
{kuvindastvaṃ tāvatpaṭayasi guṇagrāmamabhito
yaśo gāyantyete diśi diśi ca nagnāstava vibho /
śarajjyotsnāgaurasphuṭavikaṭasarvāṅgasubhagā
tathāpi tvatkīrtirbhramati vigatācchādanamiha

5.174

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra kuvindādiśabdo 'rthāntaraṃ pratipādayannupaślokyamānasya tiraskāraṃ vyanaktītyanucitārthaḥ /
[(5) nirarthakam]
{prābhrabhrāḍviṣṇudhāmāpya viṣamāśvaḥ karotyayam /
nidrāṃ sahasraparṇānāṃ palāyanaparāyaṇām

5.175

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra prābhrabhrāḍviṣṇudhāmacviṣamāśvanidrāparṇaśabdāḥ prakuṣṭajaladagaganasaptāśvasaṃkocadalānāmavācakāḥ //
[(6) aślīlam, vrīḍa]
{bhūpaterupasarpantī kampanā vāmalocanā /
tattatpraharaṇotsāhavatī mohanamādadhau

5.176

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atropasarpaṇapraharaṇamohanaśabdā vrīḍādāyitvādaślīlāḥ /
[jugupsā]
{tenyairvāntaṃ samaśnanti parotsargaṃ ca bhuñjate /
itarārthagrahe yeṣāṃ kavīnāṃ syātpravartanam

5.177

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vāntotsargapravartanaśabdā jugupsādāyinaḥ /
[amaṅgala]
{pitṛvasatimahaṃ vrajāmi tāṃ saha parivārajanena yatra me /
bhavati sapadi pāvakānvaye hṛdayamaśeṣitaśokaśalyakam

5.178

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 83)
atra pitṛgṛhamityādau vivakṣite śmaśānādipratītāvamaṅgalārthatvam /
[(7) saṃdigdham]
{surālayollāsaparaḥ prāptaparyāptakampanaḥ /
mārgaṇapravaṇo bhāsvadbhūtireṣa vilokyatām

5.179

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra kiṃ surādiśabdā devasenāśaravibhūtyarthāḥ kiṃ madirādyarthāḥ iti saṃdehaḥ //
[(8) apratītam]
{tasyādhimātropāyasya tīvrasaṃvegatājuṣaḥ /
dṛḍhabhūmiḥ priyaprāptau yatnaḥ sa phalitaḥ sakhe

5.180

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrādhimātropāyādayaḥ śabdā yogaśāstramātraprayuktatvādapratītāḥ //
[(9)Vulgar (grāmyam)]
{tāmbūlabhṛtagalloyaṃ bhallaṃ jalpati mānuṣaḥ /
karoti khādanaṃ pādaṃ sadaiva tu yathā tathā

5.181

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra gallādayaḥ śabdāḥ grāmyāḥ //
[(10) neyārtham]
{vastravaidūryacaraṇaiḥ kṣatasattvarajaḥparā /
niṣkampā racitā netrayuddhaṃ vedaya sāṃpratam

5.182

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 37)
atrāmbararatnapādaiḥ kṣatatamā acalā bhūḥ kṛtā netradvandvaṃ bodhayeti neyārthatā //
[(11) kliṣṭam]
{dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ /
rajyatyapūrvabandhavyutpattermānasaṃ śobhām

5.183

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,1.22)
atra dhammillasya śobhāṃ prekṣya kasya mānasaṃ na rajyatīti saṃbandhe kliṣṭatvam //
[(12) avimṛṣṭavidheyāṃśam]
{nyakkāro hyayameva me yadarayastatrāpyasau tāpasaḥ
so 'pyatraiva nihanti rākṣasakulaṃ jīvatyaho rāvaṇaḥ /
dhigdhik śakrajitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā
svargagāmaṭikāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ

5.184

}
(Harṣa's Nāgānanda 9.55 ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
atra 'ayameva nyakkāraḥ'; iti vācyam / ucchūnatvamātraṃ cānuvādyam, na vṛthātvaviśeṣitam / atra ca śabdaracanā viparītā kṛteti vākyasyaiva doṣo na vākyārthasya / yathā vā
{apāṅgasaṃsargi taraṅgitaṃ dṛśorbhruvorarālāntavilāsi vellitam /
visāri romāñcanakañcukaṃ tanostanoti yo 'sau subhage tavāgataḥ

5.185

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra yo 'sāviti padadvayamanuvādyamātrapratītikṛt /
tathāhi ---- prakrāntaprasiddhānubhūtārthaviṣayastacchabdo yacchabdopādānaṃ nāpekṣate / krameṇodāharaṇam /
{kātaryaṃ kevalā nītiḥ śauryaṃ śvāpadaceṣṭitam /
ataḥ siddhiṃ sametābhyāmubhābhyāmanviyeṣa saḥ

5.187

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 17.47)
{dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvatastvamasya lokasya ca netrakaumudī //186[=252]//}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 5.71)
{utkampinī bhayapariskhalitāṃśukāntā
te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī /
krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā
dhūmāndhitena dahanena na vīkṣitāsi

5.188

}
(Harṣa's Ratnāvali ; Ānandavardana's dhvanyāloka)
yacchabdastūttaravākyānugatatvenopāttaḥ sāmarthyātpūrvavākyānugatasya tacchabdasyopādānaṃ nāpekṣate / yathā
{sādhu candramasi puṣkaraiḥ kṛtaṃ mīlitaṃ yadabhirāmatādhike /
udyatā jayani kāminīmukhe tena sāhasamanuṣṭhitaṃ punaḥ

5.189

}
(Abhinanda's Rāmacarita 2.95)
prāgupāttastu yacchabdastacchabdopādānaṃ vinā sākāṅkṣaḥ / yathā atraiva śloke ādyapādayorvyatyāse / dvayorupādāne tu nirākāṅkṣatvaṃ prasiddham / anupādāne 'pi sāmarthyātkutraciddvayamapi gamyate / yathā
{ye nāma kecidiha naḥ prathayantyavajñāṃ
jānanti te kimapi tān prati naiṣa yatnaḥ /
utpatsyatesti mama ko 'pi samānadharmā
kālo hyayaṃ niravadhirvipulā ca pṛthvī

5.190

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.7)
atra ya utpatsyate taṃ pratīti / evaṃ ca tacchabdānupādāne 'tra sākāṅkṣatvam / na cāsāviti
tacchabdārthamāha /
{asau maruccumbitacārukesaraḥ prasannatārādhipamaṇḍalāgraṇīḥ /
viyuktarāmāturadṛṣṭivīkṣito vasantakālo hanumānivāgataḥ

5.191

}
(Harṣa's Nāgānanda 6.4)
atra hi na tacchabdārthapratītiḥ /
pratītau vā
{karabālakarāladoḥ sahāyo yudhi yosau vijayārjunaikamallaḥ /
yadi bhūpatinā sa tatra kārye viniyujyeta tataḥ kṛtaṃ kṛtaṃ syāt

5.192

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra sa ityasyānarthakyaṃ syāt /
atha
{yovikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ /
ātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam

5.193

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
itīdaṃśabdavadadaḥśabdastacchabdārthamabhidhatte iti ucyate / tarhyatraiva vākyāntare upādānamarhati na tatraiva / yacchabdasya hi nikaṭe sthitaḥ prasiddhiṃ parāmṛśati / yathā
{yattadūrjitamatyugraṃ kṣātraṃ tejosya bhūpateḥ /
dīvyatākṣaistadānena nūnaṃ tadapiṃ hāritam

5.194

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.13)
ityatra tacchabdaḥ /
nanu katham
{kalyāṇānāṃ tvamasi mahasāṃ bhājanaṃ viśvamūrte
dhuryāṃ lakṣmīmatha mayi bhṛśaṃ dhehi deva prasīda /
yadyatpāpaṃ pratijahi jagannātha namrasya tanme
bhadraṃ bhadraṃ vitara bhagavan bhūyase maṅgalāya

5.195

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.4)
atra yadyadityuktvā tanme ityuktam / ucyate ---- yadyaditi yena kenacidrūpeṇa sthitaṃ sarvātmakaṃ vastvākṣiptaṃ tathābhūtameva tacchabdena parāmṛśyate /
yathā vā
{kiṃ lobheba vilaṅghitaḥ sa bharato yenatadevaṃ kṛtaṃ
mātrā strīlaghutāṃ gatā kimatha vā mātaiva madhyamā /
mithyaitanmama cintitaṃ dvitayamapyāryānujosau guru-
rmātā tātakalatramityanucitaṃ manye vidhātrā kṛtaṃ

5.196

}
(Dhanañjaya's Daśarūpaka 3.29 ; Bhavabhūti's Uttararāmacarita)
atrāryasyeti tātasyeti ca vācyam / na tvanayoḥ samāse guṇībhāvaḥ kāryaḥ / evaṃ samāsāntare 'pyudāhāryam //
viruddhamatikṛdyathā
[(13) viruddhamatikṛt)]
{śritakṣamā raktabhuvaḥ śivāliṅgitamūrtayaḥ /
vigrahakṣapaṇenādya śerate te gatāsukhāḥ

5.197

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 97)
atra kṣamādiguṇayuktāḥ sukhamāsate iti vivakṣite hatā iti viruddhā pratītiḥ //
padaikadeśe yathāsaṃbhavaṃ krameṇodāharaṇam
[(1) śrutikaṭu]
{alamaticapalatvātsvapnamāyopamatvāt
pariṇativirasatvātsaṃgamenāṅganāyāḥ /
iti yadi śatakṛtvastattvamālocayāma-
stadapi na hariṇākṣīṃ vismaratyantarātmā

5.198

}
(Bilhaṇacarita[or Bilhaṇakāvya] 58)
atra tvāditi / yathā vā
{tadgaccha siddhyai kuru devakāryamartho 'yamarthāntaralabhya eva /
apekṣate pratyayamaṅgalabdhyai bījāṅkuraḥ prāgudayādivāmbhaḥ

5.199

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 3.18)
atra ddhyai vdhyai, iti kaṭu //
[(2)]
{yaścāpsarovibhramamaṇḍanānāṃ saṃpādayitrīṃ śikharairbibharti /
balāhakacchedavibhaktarāgāmkālasaṃdhyāmiva dhātumattām

5.200

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 1.4)
atra mattāśabdaḥ kṣībārthe nihatārthaḥ //
[(3)]
{ādāvañjanapuñjaliptavapuṣāṃ śvāsānillollāsita-
protsarpaddhirahānalena ca tataḥ saṃtāpitānāṃ dṛśām /
saṃpratyeva niṣekamaśrupayasā devasya cettobhuvo
bhallīnāmiva pānakarma kurute kāmaṃ kuraṅgekṣaṇā

5.201

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra dṛśāmiti bahuvacanaṃ nirarthakam kuraṅgekṣaṇāyā ekasyā evopādānāt / na cālasavalitairityādivat vyāpārabhedādbahutvam vyāpārāṇāmanupāttatvāt / na ca vyāpāretra dṛkśabdo vartate / atraiva 'kurute '; ityātmanepadamapyanarthakam / pradhānakriyāphalasya kartrasaṃbandhe kartrabhiprāyakriyāphalābhāvāt //
[(4)]
{cāpācāryastripuravijayī kārtikeyo vijeyaḥ
śastravyastaḥ sadanamudadhirbhūriyaṃ hantakāraḥ /
astyevaitat kimu kṛtavatā reṇukākaṇṭhabādhāṃ
baddhaspardhastava paraśunā lajjate candrahāsaḥ

5.202

}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 2.37)
atra vijeya iti kṛtyapratyayaḥ ktapratyayārthavācakaḥ //
[(5)]
{atipelavamatiparimitavarṇaṃ laghutaramudāharati śaṭhaḥ /
paramārthataḥ sa hṛdayaṃ vahati punaḥ kālakūṭaghaṭitamiva

5.203

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
atra pelavaśabdaḥ //
{yaḥ pūyate surasarinmukhatīrthasārtha-
snānena śāstrapariśīlanakīlanena /
saujantyamānyajanirūrjitamūrjitānāṃ
yo 'yaṃ dṛśoḥ patati kasyacideva puṃsaḥ

5.204

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra pūyaśabdaḥ //
{vinayapraṇaaikaketanaṃ satataṃ yobhavadaṅga tādṛśaḥ /
kathamadya sa tadvadīkṣyataāṃ tadabhipretapadaṃ samāgataḥ

5.205

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 104)
atha pretaśabdaḥ //
[(6)]
{kasmin karmaṇi sāmarthyamasya nottapatetarām /
ayaṃ sādhycarastasmādañjalirbadhyatāmiha

5.206

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
atra kiṃ pūrvaṃ sādhuḥ uta sādhuṣu caratīti saṃdehaḥ //
[(7)]
{kimucyate 'sya bhūpālamaulimālāmahāmaṇeḥ /
sudurlabhaṃ vacobāṇaistejo yasya vibhāvyate

5.52

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vacaḥśabdena gīḥśabdo lakṣyate / atra khalu na kevalaṃ pūrvapadam yāvaduttarapadamapi paryāyaparivartanaṃ na kṣamate / jaladhyādāvuttarapadameva vaḍavānalādau pūrvapadameva //
yadyapyasamarthasyaivāprayuktādayaḥ kecana bhedāḥ tathāpyanyairālaṅkārikairvibhāgena pradarśitā iti bhedapradarśanenodāhartavyā iti ca vibhajyoktāḥ

5.207

[vākyadoṣa]
pratikūlavarṇamupahataluptavisargaṃ visandhi hatavṛttam /
nyūnādhikakathitapadaṃ patatprakarṣaṃ samāptapunarāttam // MKpr-
ardhāntaraikavācakamabhavanmatayogamanabhihitavācyam /
apadasthapadasamāsaṃ saṃkīrṇaṃ garbhitaṃ prasiddhihatam // MKpr-
bhagnaprakramamakramamamataparārthaṃ ca vākyameva tathā /
(1) rasānuguṇatvaṃ varṇānāṃ vakṣyate / tadviparītaṃ pratikūlavarṇam / yathā śṛṅgāre
{akuṇṭhotkaṇṭhayā pūrṇamākaṇṭhaṃ kalakaṇṭhi mām /
kambukaṇṭhyāḥ kṣaṇaṃ kaṇṭhe kuru kaṇṭhārtimuddhara

5.208

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 107,325)
raudre yathā
{deśaḥ so 'yamarātiśoṇitajalairyasmin hradāḥ pūritāḥ
kṣatrādeva tathāvidhaḥ paribhavastātasya keśagrahaḥ /
tānyevāhitahetighasmaragurūṇyastrāṇi bhāsvanti me
yadrāmeṇa kṛtaṃ tadeva kurute droṇātmajaḥ krodhanaḥ

5.209

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.33)
atra hi vikaṭavarṇatvaṃ dīrghasamāsatvaṃ cocitam / yathā
{prāgprāptaniśumbhaśāṃbhavadhanurdvedhāvidhāvirbhavat-
krodhapreritabhīmabhārgavabhujastambhāpaviddhaḥ ks.aṇāt /
ujjvālaḥ paraśurbhavatvaśithilastvatkaṇṭhapīṭhātithi-
ryenānena jagatsu khaṇḍaparaśurdevo haraḥ khyāpyate

5.210

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.33)
yatra tu na krodhastatra caturthapādābhidhāne tathaiva śabdaprayogaḥ //
(2) upahata utvaṃ prāpto (3) lupto vā visargo yatra tat / yathā
{dhīro vinīto nipuṇo varākāro nṛpo 'tra saḥ /
yasya bhṛtyā balotsiktā bhaktā buddhiprabhāvitāḥ

5.211

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
(4) visaṃdhi saṃdhervairūpyam viśleṣoślīlatvaṃ kaṣṭatvaṃ ca / tatrādyaṃ yahtā
{rājanvibhānti bhavataścaritāni tāni
indordyutiṃ dadhati yāni rasātalentaḥ /
dhīdorbale atitate ucitānuvṛttī
ātanvatī vijayasaṃpadametya bhātaḥ

5.212

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 109)
yathā vā
{tata udita udārahārahāridyutiruccairudayācalādivenduḥ /
nijavaṃśa udāttakāntakāntirbata muktāmaṇivaccakāstyanarghaḥ

5.213

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
saṃhitāṃ na karomīti svacchayā sakṛdapi doṣaḥ pragṛhyādihetukatve tvasakṛt //
{vegāduḍḍīya gagane calaṇḍāmaraceṣṭitaḥ /
ayamuttapate pastrī tato 'traiva ruciṅkuru

5.214

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra saṃdhāvaślīlatā //
{urvyasāvatra tarvālī marvante cārvavasthitiḥ /
mātrarju yujyate gantuṃ śiro namaya tanmanāk

5.215

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 2.10)
(5) hataṃ lakṣaṇānusaraṇe 'pyaśravyam / aprāptagurubhāvāntalaghu rasānanuguṇaṃ ca vṛttaṃ yatra tat hatavṛttam / krameṇodāharaṇam ----
{amṛtamamṛtaṃ kaḥ saṃdeho madhūnyapi nānyathā
madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannarasaṃ phalam /
sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano
vadatu yadihānyatsvādu syātpriyādaśanacchadāt

5.216

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 3,2.10)
atra 'yadihānyatsvādu syāt'; ityaśravyam / yathā vā
{jaṃ parihari_uṃ tīra_i maṇa_aṃpi ṇa sundarattaṇaguṇeṇa /
aha ṇavaraṃ jassa doso paḍipakkhehiṃ pi paḍivaṇṇo

5.217

}
[yat parihartuṃ tīryate manāgapi na sundaratvaguṇena /
atha kevalaṃ yasya doṣaḥ pratipakṣairapi pratipannaḥ //]
(Ānandavardhana's Viṣamabāṇalīlā ; Hāla's Gāthāsaptaśatī)
atra dvitīyatatīyagaṇau sakārabhakārau /
{vikasitasahakāratārahāriparimalaguñjitapuñjitadvirephaḥ /
navakisalayacārucāmaraśrīharati munerapi mānasaṃ vasantaḥ

5.218

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra hāriśabdaḥ / hāripramuditasaurabheti pāṭho yuktaḥ / yathā vā
{anyāstā guṇaratnarohaṇabhuvo dhanyā mṛdanyaiva sā
saṃbhārāḥ khalu tenya eva vidhinā yaireṣa sṛṣṭo yuvā /
śrīmatkāntijuṣāṃ dviṣāṃ karatalāt strīṇāṃ nitambasthalāt
dṛṣṭe yatra patanti mūḍhamanasāmastrāṇi vastrāṇi ca

5.219

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra 'vastrāṇyapi'; iti pāṭhe laghurapi gurutāṃ bhajate //
{hā nṛpa hā budha hā kavibandho viprasahasrasamāśraya deva /
mugdhavidagdhasabhāntararatna kvāsi gataḥ kva vayaṃ ca tavaite

5.221

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
hāsyarasavyañjakametadvṛttam
(6) nyūnapadaṃ yathā
{tathābhūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñcālatanayāṃ
vane vyādhaiḥ sārdhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ /
virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ
guruḥ khedaṃ khinne mayi bhajati nādyāpi kuruṣu //220[= 15]//}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.11)
atrāsmābhiriti "khinna" ityasmātpūrvamitthamiti ca //
(7) adhikaṃ yathā
{sphaṭikākṛtinirmalaḥ prakāmaṃ pratisaṃkrāntaniśātaśāstratattvaḥ /
aviruddhasamanvitoktiyuktiḥ pratimallāstamayodayaḥ sa ko 'pi

5.222

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra ākṛtiśabdaḥ / yathā vā
{idamanucitamakramaśca puṃsāṃ yadiha jarāsvapi mānmathā vikārāḥ /
yadapi ca na kṛtaṃ nitambinīnāṃ stanapatanāvadhi jīvitaṃ rataṃ vā

5.223

}
(Bhartṛhari's Śṛṅgāraśataka 27)
atra kṛtamiti / kṛtaṃ pratyuta prakramabhaṅgamāvahati / tathā ca 'yadapi ca na kuraṅgalocanānām'; iti pāṭhe nirākāṅkṣaiva pratītiḥ //
(8) kathitapadaṃ yathā
{adhikaratalatalpaṃ kalpitasvāpalīlā-
parimilananimīlatpāṇḍimā gaṇḍapālī /
sutanu kathaya kasya vyañjayatyañjasaiva
smaranarapatilīlāyauvarājyābhiṣekam

5.224

}
(Kuntaka, Vakroktijīvita 1.109)
atra līleti //
(9) patatprakarṣaṃ yathā
{kaḥ kaḥ kutra na ghurghurāyitaghurīghoro ghuretsūkaraḥ
kaḥ kaḥ kaṃ kamalākaraṃ vikamakaṃ kartuṃ karī nodyataḥ /
ke ke kāni vanānyaraṇyamahiṣā nonmūlayeyuryataḥ
siṃhīsnehavilāsabaddhavasatiḥ pañcānano vartate

5.225

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 115)
(10) samāptapunarāttaṃ yathā
{kreṅkāraḥ smarakārmukasya suratakrīḍāpikīnāṃ ravaḥ
jhaṅkāro ratimañkarīmadhulihāṃ līlācakorīdhvaniḥ /
tanvyāḥ kañculikāpasāraṇabhujākṣepaskhalatkaṅkaṇa-
kvāṇaḥ prema tanotu vo navavayolāsyāya veṇusvanaḥ

5.226

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 116)
(11) dvitīyārdhagataikavācakaśeṣaprathamārdhaṃ yathā
{masṛṇacaraṇapātaṃ gamyatāṃ bhūḥ sadarbhā
viracaya sicayāntaṃ mūrdhni gharmaḥ kaṭhoraḥ /
taditi janakaputrī locanairaśrupūrṇaiḥ
pathi pathikavadhūbhirvīkṣitā śikṣitā ca

5.227

}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 6.36)
(12) abhavan mataḥ (iṣṭaḥ) yogaḥ (saṃbandhaḥ) yatra tat / yathā
{yeṣāṃ tāstridaśebhadānasaritaḥ pītāḥ pratāpoṣmabhi-
rlīlāpānabhuvaśca nandanavanacchāyāsu yaiḥ kalpitāḥ /
yeṣāṃ huṅkṛtayaḥ kṛtāmarapatikṣobhāḥ kṣapācāriṇāṃ
kiṃ taistvatparitoṣakāri vihitaṃ kiñcitpravādocitam

5.228

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra {guṇānāṃ ca parārthatvādasaṃbandhaḥ samatvātsyāt} ityuktanayena yacchabdanidaśyānāmarthānāṃ parasparasamanvayena yair ityatra viśeṣasyāpratītiriti / {kṣapācāribhiḥ} iti pāṭhe yujyate samanvayaḥ / yathā vā
{tvamevaṃsaundaryā sa ca ruciratāyāḥ paricitaḥ
kalānāṃ sīmānaṃ paramiha yuvāmeva bhajathaḥ /
api dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vām
ataḥ śeṣaṃ yatsyājjitamiha tadānīṃ guṇitayā

5.229

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava)
atra yadityatra taditi tadānīmityatra yadeti vacanaṃ nāsti / {cetsyāt} iti yuktaḥ pāṭhaḥ / yathā vā
{saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāropite
devākarṇaya yena yena sahasā yadyatsamāsāditam /
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ
tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam

5.230

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atrākarṇanakriyākarmatve kodaṇḍaṃ śarānityādi vākyārthasya
karmatve kodaṇḍaḥ śarā iti prāptam / na ca yacchabdārthastadviśeṣaṇaṃ
vā kodaṇḍādi / na ca kena kenetyādi praśnaḥ / yathā vā
{"cāpācāryastripuravijayī kārtikeyo vijeyaḥ
śastravyastaḥ sadanamudadhirbhūriyaṃ hantakāraḥ /
astyevaitat kimu kṛtavatā reṇukākaṇṭhabādhāṃ
baddhasparddhastava paraśunā lajjate candrahāsaḥ"

5.231

}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 2.37)
ityādau bhārgavasya nindāyāṃ tātparyam / kṛtavateti paraśau sā pratīyate / 'kṛtavataḥ'; iti tu pāṭhe matayogo bhavati / yathā vā
{catvāro vayamṛtvijaḥ sa bhagavān karmopadeṣṭā hariḥ
saṃgrāmādhvaradīkṣito narapatiḥ patnī gṛhītavratā /
kauravyāḥ paśavaḥ priyāparirabhavakleśopaśāntiḥ phalaṃ
rājyanyopanimantraṇāya rasati sphītaṃ hato dundubhiḥ

5.233

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.25)
atrādhvaraśabdaḥsamāse guṇībhūta iti na tadarthaḥ sarvaiḥ saṃyujyate / yathā vā
{jaṅghākāṇḍorunālo nakhakiraṇalasatlesarālīkarālaḥ
pratyagrālaktakābhāprasarakisalayo mañjumañjīrabhṛṅgaḥ /
bharturnṛttānukāra jayati nijatanusvacchalāvaṇyavāpī-
saṃbhūtāmbhojaśobhāṃ vidadhavabhinavo daṇḍapādo bhavānyāḥ //232[=150]//}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra daṇḍapādagatā nijatanuḥpratīyate bhavānyāḥ saṃbandhinī tu vivakṣitā //
(13) avaśyavaktavyamanuktaṃ yatra / yathā
{aprākṛtasya caritātiśayaiśca dṛṣṭai-
ratyadbhutairapahṛtasya tathāpi nāsthā /
ko 'pyeṣa vīraśiśukākṛtiraprameya-
saundaryasārasamudāyamayaḥ padārthaḥ

5.234

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.39)
atra 'apahṛto 'smi'; ityapahṛtatvasya vidhirvācyaḥ tathāpītyasya dvitīyavākyagatatvenaivopapatteḥ / yathā vā
{eṣo 'hamadritanayāmukhapadmajanmā
prāptaḥ surāsuramanorathadūravartī /
svapneniruddhaghaṭanādhigatābhirūpa-
lakṣmīphalāmasurarājasutāṃ vidhāya

5.235

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra manorathānāmapi dūravartītyapyartho vācyaḥ / yathā vā
{tvayi nibaddharateḥ priyavādinaḥ praṇayabhaṅgaparāṅmukhacetasaḥ /
kamaparādhalavaṃ mama paśyasi tyajasi mānini dāsajanaṃ yataḥ

5.236

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.55)
atra 'aparādhasya lavamapi'; iti vācyam //
(14) asthānasthapadaṃ yathā
{priyeṇa saṃgrathya vipakṣasaṃnidhā-
vupāhitāṃ vakṣasi pīvarastane /
srajaṃ na kācidvijahau jalāvilāṃ
vasanti hi premṇi guṇā na vastuṣu

5.237

}
(Bhāravi's Kirātārjunīya 8.37)
atra 'kācinna vijahau'; iti vācyam / yathā vā
{lagnaḥ kelikacagrahaślathajaṭālambena nidrāntare
mudrāṅkaḥ śitikandharenduśakalenānta.gkappolasthalam /
pārvatyā nakhalakṣmaśaṅkitasakhīnarmasmitahrītayā
pronmṛṣṭaḥ karapallavena kuṭilātāmracchaviḥ pātu vaḥ

5.238

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra nakhalakṣmetyataḥ pūrvaṃ 'kuṭilatāmra ...'; iti vācyam //
(15) asthānasthasamāsaṃ yathā
{adyāpi stanaśailadurgaviṣame sīmantinīnāṃ hṛdi
sthātuṃ vāñchati māna eṣa dhigiti krodhādivālohitaḥ /
prodyaddūrataraprasāritakaraḥ karṣatyasau tatkṣaṇāt
phullatkairavakośaniḥsaradaliśreṇīkṛpāṇaṃ śaśī

5.239

}
(Harṣa's Nāgānanda 2.41)
atra kruddhasyoktau samāso na kṛtaḥ kaveruktau tu kṛtaḥ //
(16) saṃkīrṇam yatra vākyāntarasya padāni vākyāntaramanupraviśanti / yathā
{kimiti na paśyasi kopaṃ pādagataṃ bahuguṇaṃ gṛhāṇemam /
nanu muñca hṛdayanāthaṃ kaṇṭhe manasastamorūpam

5.240

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 6.42)
atra pādagataṃ bahuguṇaṃ hṛdayanārthaṃ kimiti na paśyasi / imaṃ kaṇṭhe gṛhāṇa manasastamorūpaṃ kopaṃ muñceti / ekavākyatāyāṃ tu kliṣṭamiti bhedaḥ //
(17) garbhitam yatra vākyasya madhye vākyāntaramanupraviśati / yathā
{parāpakāraniratairdurjanaiḥ saha saṃgatiḥ /
vadāmi bhavatastattvaṃ na vidheyā kathañcana

5.241

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra tṛtīyapādo vākyāntaramadhye praviṣṭaḥ / yathā vā
{lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā sudṛḍhamiha yayaivāsiyaṣṭyārikaṇṭhe
mātaṅgānāmapīhopari parapuruṣairyā ca dṛṣṭā patantī /
tatsakto 'yaṃ na kiñcidgaṇayati viditaṃ te 'stu tenāsmi dattā
bhṛtyebhyaḥ śrīniyogādgaditumiva gatetyambudhiṃ yasya kīrtiḥ

5.242

}
(Veṇidatta's Padyaveṇī 2)
atra {viditaṃ testu} iti etatkṛtam / pratyuta lakṣmīstatopasaratīti viruddhamatikṛt //
(18)
{mañjīrādiṣu raṇitaprāyaṃ pakṣiṣu ca kūjitaprabhṛti /
stanitamaṇitādi surate meghādiṣu garjitapramukham //}
iti prasiddhimatikrāntam / yathā
{mahāpralayamārutakṣubhitapuṣkarāvartaka-
pracaṇḍaghanagarjitapratirutānukārī muhuḥ /
ravaḥ śravaṇabhairavaḥ sthagitarodasīkandaraḥ
kuto 'dya samarodadherayambhūtapūrvaḥ puraḥ

5.243

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.4)
atra ravo maṇḍūkādiṣu prasiddho na tūktaviśeṣe siṃhanāde //
(19) bhagnaḥ prakramaḥ prastāvaḥ yatra / yathā
{nāthe niśāyā niyaterniyogādastaṃ gate hanta niśāpi yātā /
kulāṅganānāṃ hi daśānurūpaṃ nātaḥparaṃ bhadrataraṃ samasti

5.244

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 122)
atra {gate} iti prakrānte {yātā} iti prakṛteḥ / {gatā niśāpi} iti tu yuktam /
nanu {naikaṃ padaṃ dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa} ityanyatra kathitapadaṃ duṣṭamiti cehaivoktam / tatkathamekasya padasya dviḥprayogaḥ / ucyate / uddeśyapratinirdeśyavyatirikto viṣaya ekapadaprayoganiṣedhasya / tadvati viṣaye pratyuta tasyaiva padasya sarvanāmro vā prayogaṃ vinā doṣaḥ / tathāhi ----
{udeti savitā tāmrastāmra evāstameti ca /
saṃpattau ca vipattau ca mahatāmekarūpatā

5.245

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 123)
atra rakta evāstametīti yadi kriyeta tadā padāntarapratipāditaḥ sa evārtho 'rthāntaratayeva pratibhāsamānaḥ pratītiṃ sthagayati // yathā vā
{yaśodhigantuṃ sukhalipsayā vā manuṣyasaṃkhyāmativartituṃ vā /
nirutsukānāmabhiyogabhājāṃ samutsukevāṅkamupaiti siddhiḥ

5.246

}
(Bhāravi's Kirātārjunīya 3.40)
atra pratyayasya / 'sukhamīhituṃ vā'; iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
{te himālayamāmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam /
siddhaṃ cāsmai nivedyārthaṃ taddhisṛṣṭā kkhamudyayuḥ

5.247

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 6.94)
atra sarvanāmnaḥ / 'anena visṛṣṭāḥ'; iti tu vācyam /
{mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭistasminnapatye na jagāma tṛptim /
anantapuṣpasya madhorhi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā

5.248

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 1.27)
atra paryāyasya / {mahībhṛtopatyavato 'pi} iti yuktam / {atra satyapi putre kanyārūpe 'pyapatye sneho 'bhūt} iti kecitsamarthayante /
{vipado 'bhibhavantyavikramaṃ rahayatyāpadupetamāyatiḥ /
niyatā laghutā nirāyateragarīyānna padaṃ nṛpaśriyaḥ

5.249

}
(Bhāravi's Kirātārjunīya 2.14)
atropasargasya paryāyasya ca / {tadabhibhavaḥ kurute nirāyatim} / laghutāṃ bhajate nirāyatirlaghutāvānna padaṃ nṛpaśriyaḥ // iti yuktam /
{kācitkīrṇā rajobhirdivamanuvidadhau mandavajtrendulakṣmī-
raśrīkāḥ kāścidantardiśa iva dadhire dāhamudbhrāntasattvāḥ /
bhremurvātyā ivānyāḥ pratipadamaparā bhūmivatkampamānāḥ
prasthāne pārthivānāmaśivamiti puro bhāvi nāryaḥ śaśaṃsuḥ

5.250

}
(Māgha's Siśupālavadha 15.96)
atra vacanasya / 'kāśicitkīrṇā rajobhirdivamanuvidadhurmandavaktrenduśobhā niḥśrīkāḥ'; iti 'kampamānāḥ'; ityatra 'kampamāpuḥ'; iti ca paṭhanīyam /
{gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ
chāyābaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatāṃ /
viśrabdhaiḥ kriyatāṃ varāhapatibhirmustākṣatiḥ palvale
viśrāntiṃ labhatāmidaṃ ca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ

5.251

}
(Kālidāsa's Abhijñānaśakuntalam 2.6)
atra kārakasya / {viśrabdhā racayantu śūkaravarā mustākṣatim} ityaduṣṭam /
{akalitatapastejovīryaprathimni yaśonidhā-
vavitathamadādhmāte roṣānmunāvabhigacchati /
abhinavadhanurvidyādarpakṣamāya ca karmaṇe
sphurati rabhasātpāṇiḥ pādopasaṃgrahaṇāya ca

5.253

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.30)
atra kramasya / pādopasaṃgrahaṇāyati pūrvaṃ vācyam / evamanyadapyanusartavyam //
(20) avidyamānaḥ kramo yatra / yathā
{dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ
samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvataḥ
tvamasya lokasya ca netrakaumudī //252[=186]//}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 5.71)
atra tvaṃśabdānantaraṃ cakāro yuktaḥ / yathā vā
{śaktirnistriṃśajeyaṃ tava bhujayugale nātha doṣākaraśrī-
rvaktre pārśve tathaiṣā prativasati mahākuṭṭanī khaḍgayaṣṭiḥ /
ājñeyaṃ sarvagā te vilasati ca puraḥ kiṃ mayā vṛddhayā te
procyevetthaṃ prakopācchaśikarasitayā yasya kīrtyā prayātam

5.254

}
(Veṇidatta's Padyaveṇī 2)
atra {itthaṃ procyeva} iti nyāyyam / tathā
{lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā- ...... //253 (ka) //}
ityadau {iti śrīniyogāt} iti vācyam //
(21) amataḥ prakṛtaviruddhaḥ parārtho yatra / yathā
{rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥsahena hṛdaye niśācarī /
gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā

5.54

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 11.20)
atra prakṛte rase viruddhasya śṛṅgārasya vyañjakoparo 'rthaḥ

5.255

arthadoṣānāha
artho 'puṣṭaḥ kaṣṭo vyāhatapunaruktaduṣkramagrāmyāḥ // MKpr-
saṃdigdho nirhetuḥ prasiddhividyāviruddhaśca /
anavīkṛtaḥ saniyamāniyamaviśeṣā viśeṣaparivṛttāḥ // MKpr-
sākāṅkṣo 'padayuktaḥ sahacarabhinnaḥ prakāśitaviruddhaḥ /
vidhyanuvādāyuktastyaktapunaḥsvīkṛto 'ślīlaḥ // MKpr-
duṣṭa iti saṃbadhyate / kraṃeṇodāharaṇam ----
(1) [apuṣṭa]
{ativitatagaganasaraṇiprasaraṇaparimuktaviśramānandaḥ /
marudullāsitasaurabhakamalākarahāsakṛdravirjayati

5.256

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 126)
atrātivitatatvādayo 'nupādāne 'pi pratipādyamānamarthaṃ na bādhanta ityapuṣṭāḥ na tvasaṃgatāḥ punaruktā vā //
(2) [kaṣṭa-artha]
{sadā madhye yāsāmiyamamṛtani[ḥ]syandamadhurā
sarasvatyuddāmā vahati bahumārgā parimalam /
prasādaṃ tā etā ghanaparicitāḥ kena mahatāṃ
mahākāvyavyomni sphuritamadhurā yāntu rucayaḥ

5.257

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 127)
atra yāsāṃ kavirucīnāṃ madhye sukumāravicitramadhyamātmakatrimārgā bhāratī camatkāraṃ vahati tāḥ gambhīrakāvyaparicitāḥ kathamitarakāvyavat prasannā bhavantu / yāsāmādityaprabhāṇāṃ madhye tripathagā vahati tā meghaparicitāḥ kathaṃ prasannā bhavantīti saṃkṣepārthaḥ //
(3) [vyāhata-artha]
{jagati jayinaste te bhāvā navendukalādayaḥ
prakṛtimadhurāḥ santyevānye mano madayanti ye /
mama tu yadiyaṃ yātā loke vilocanacandrikā
nayanaviṣayaṃ janmanyekaḥ sa eva mahotsavaḥ

5.39

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.36)
atrendukalādayo yaṃ prati paspaśaprāyāḥ sa eva candrikātvam utkarṣārthamāropayatīti vyāhatatvam //
(4) [punaruktaḥ]
{kṛtamanumatamityādi //258[=39]//}
[kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ
manujapaśubhirnirmaryādairbhavadbhirudāyudhaiḥ /
narakaripuṇā sārdha teṣāṃ sabhīmakirīṭinā-
mayamaha[ma]sṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim

5.259

]
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.24)
atrārjunārjuneti bhavadbhiriti cokte sabhīmakirīṭināmiti kirīṭipadārthaḥ punaruktaḥ / yathā vā
{astrajvālāvalīḍhapratibalajaladherantaraurvāyamāṇe
senānāthe sthitesminmama pitari gurau sarvadhanvīśvarāṇām /
karṇālaṃ saṃbhrameṇa vraja kṛpa samaraṃ muñca hārdikya śaṅkāṃ
tāte cāpaddhitīye vahati raṇadhuraṃ ko bhayasyāvakāśaḥ

5.260

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.7)
atra caturthapādavākyārthaḥ punaruktaḥ //
(5) [duṣkramaḥ]
{bhūpālaratna nirdainyapradānaprathitotsava /
viśrāṇaya turaṅgaṃ me mātaṅgaṃ vā madālasam

5.261

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 126)
atra mātaṅgasya prāṅnirdeśo yuktaḥ /
(6) [grāmyaḥ]
{svapiti yāvadayaṃ nikaṭe janaḥ svapimi tāvadahaṃ kimapaiti te /
tadapi sāṃpratamāhara kūrparaṃ tvaritamūrumudañcaya kuñcitam

5.133

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
eṣo 'vidagdhaḥ //
(7) [sandigdhaḥ]
{mātsaryamutsāryetyādi //262[=133]//}
[mātsaryamutsārya vicārya kāryamāryāḥ samaryādamudāharantu /
sevyā nitambāḥ kimu bhūdharāṇām uta smarasmeravilāsinīnām

5.263

]
(Bhartṛhari's Śṛṅgāraśataka, Subhāṣitatriśatī 36)
atra prakaraṇādyabhāve saṃdehaḥ śāntaśṛṅgāryanyatarābhidhāne tu niścayaḥ //
(8) [nirhetuḥ]
{gṛhītaṃ yenāsīḥ paribhavabhayānnocitamapi
prabhāvādyasyābhūnna khalu tava kaścinna viṣayaḥ /
parityaktaṃ tena tvamasi sutaśokānna tu bhayā-
dvimokṣye śastra tvāmahamapi yataḥ svasti bhavate

5.264

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.19)
atra [dvitīya]śastramocane heturnopāttaḥ //
(9) [prasiddhivirodhaḥ]
{idaṃ te kenoktaṃ kathaya kamalātaṅkavadane
yadetasmin hemnaḥ kaṭakamiti dhatse khalu dhiyam /
idaṃ tad duḥsādhākramaṇaparamāstraṃ smṛtibhuvā
tava prītyā cakraṃ karakamalamūle vinihitam

5.265

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra kāmasya cakraṃ loke 'prasiddham / yathā vā
(9a)
{upaparisaraṃ godāvaryāḥ parityajatādhvagāḥ
saraṇimaparo mārgastvadbhavadbhirihekṣyatām /
iha hi vihito raktāśokaḥ kayāpi hatāśayā
caraṇalinanyāsodañcannavāṅkurakañcukaḥ

5.266

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra pādāghātenāśokasya puṣpodgamaḥ kaviṣu prasiddho na punaraṅkurodgamaḥ /
({susitavasanālaṅkārāyāṃ kadācana kaumudī-
mahasi sudṛśi svairaṃ yāntyāṃ gatostamabhūdcidhuḥ /
tadanu bhavataḥ kīrtiḥ kenāpyagīyata yena sā
priyagṛhamagānmuktāśaṅkā kva nāsi śubhapradaḥ

5.267

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 121)
atrāmūrtāpi kīrtiḥ jyotsnāvatprakāśarūpā kathiteti lokaviruddhamapi kaviprasiddherna duṣṭam //)
(10) [vidyāvirodhaḥ]
{sadā snātvā niśīthinyāṃ sakalaṃ vāsaraṃ budhaḥ /
nānāvidhāni śāstrāṇi vyācaṣṭe ca śṛṇoti ca

5.268

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 132)
grahoparāgādikaṃ vinā rātrau snānaṃ dharmaśāstraṇa viruddham /
(10 a)
{ananyasadṛśaṃ yasya balaṃ bāhvoḥ samīkṣyate /
ṣāḍaguṇyānusṛtistasya satyaṃ sā niṣprayojanā

5.269

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa 240)
etat arthaśāstreṇa /
(10 ā)
{vidhāya dūre keyūramanaṅgāṅgaṇamaṅganā /
babhāra kāntena kṛtāṃ karajollekhamālikām

5.270

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra keyūrapade nakhaksaṭaṃ na vihitamiti / etatkāmaśāstreṇa /
(10 i)
{kaṣṭāṅgayogapariśīlanakīlanena
duḥsādhasiddhisavidhaṃ vidadhadvidūre /
āsādayannabhimatāmadhunā viveka-
khyātiṃ samādhidhanamaulimarṇirvimuktaḥ

5.271

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra vivekakhyātistataḥ saṃprajñātasamādhiḥ paścādasaṃprajñātastato muktirna tu vivekakhyātau / etat yogaśāstreṇa //
evaṃ vidyāntarairapi viruddhamudāhāryam //
(11) [anavīkṛtaḥ]
{prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughāstataḥ kim
dattaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim /
saṃtarpitāḥ praṇayino vibhavaistataḥ kim
kalpaṃ sthitaṃ tanubhṛtāṃ tanubhistataḥ kim

5.272

}
(Bhartṛhari's Vairāgyaśataka 67)
atra tataḥ kimiti na navīkṛtam / tattu yathā
{yadi dahatyanalotra kimadbhutaṃ yadi ca gauravamadriṣu kiṃ tataḥ /
lavaṇamambu sadaiva mahodadheḥ prakṛtireva satāmaviṣāditā

5.273

}
(Ānandavardhana's Deviśataka)
(12) [saniyamaparivṛttaḥ]
{yatrānullikhitārthameva nikhilaṃ nirmāṇametadvidher-
utkarṣapratiyogikalpanamapi nyakkārakoṭiḥ parā /
yātāḥ prāṇabhṛtāṃ manorathagatīrullaṅghya yatsaṃpadas
tasyābhāsamaṇīkṛtāśmasumaṇeraśmatvamevocitam

5.274

}
(Kuntaka's Vakroktijīvita [1.29])
atra {chāyāmātramaṇīkṛtāśmasu maṇestasyāśmataivocitā} iti saniyamatvaṃ vācyam //
(13) [aniyamaparivṛttaḥ]
{vaktrāmbhojaṃ sarasvatyadhivasati sadā śoṇa evādharaste
bāhuḥ kākutsthavīryasmṛtikaraṇapaṭurdakṣiṇaste samudraḥ /
vāhinyaḥ pārśvametāḥ kṣaṇamapi bhavato naiva muñcantyabhīkṣaṇaṃ
svacchentarmānasesmin kathamavanipate tembupānābhilāṣaḥ

5.275

}
(Ballāla's Bhojaprabandha 230)
atra {śoṇa eva} iti niyamo na vācyaḥ //
(14) [viśeṣaparivṛttaḥ]
{śyāmāṃ śyāmalimānamānayata bhoḥ sāndrairmaṣīkūrcakair
mantraṃ tantramatha prayujya harata śvetotpalānāṃ śriyam /
candraṃ carṇayata kṣaṇācca kaṇaśaḥ kṛtvā śilāpaṭṭake
yena draṣṭumahaṃ kṣame daśa diśastadvaktramudrāṅkitāḥ

5.276

}
(Rājaśekhara's Viddhaśālabhañjikā 3.1)
atra 'jyautsnīm'; iti śyāmāviśeṣo vācyaḥ //
(15) [aviśeṣaparivṛttaḥ]
{kallolavellitadṛṣatparuṣaprahārai
ratnānyamūni makarālaya māvamaṃsthāḥ /
kiṃ kaustubhena vihito bhavato na nāma
yā[ñc]āprasāritakaraḥ puruṣottame 'pi

5.277

}
(Bhallaṭaśataka 62)
atra {ekena kiṃ na vihito bhavataḥ sa nāma} iti sāmānyaṃ vācyam /
(16) [sākāṅkṣaḥ]
{arthitve prakaṭīkṛte 'pi na phalaprāptiḥ prabhoḥ pratyuta
druhyan dāśarathirviruddhacarito yuktastayā kanyayā /
utkarṣaṃ ca parasya mānayaśasorvisraṃsanaṃ cātmanaḥ
strīratnaṃ ca jagatpatirdaśamukho devaḥ kathaṃ mṛṣyate

5.278

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.9)
atra strīratnam 'upeks.itum'; ityākāṅkṣati / nahi parasyetyanena saṃbandho yogyaḥ //
(17) [apadayuktaḥ]
{ājñā śakraśikhāmaṇipraṇayinī śāstrāṇi cakṣurnavaṃ
bhaktirbhūtapatau pinākini padaṃ laṅketi divyā purī /
utpattirdruhiṇānvaye ca tadaho nedṛgvaro labhyate
syāccedeṣa na rāvaṇaḥ kva nu punaḥ sarvatra sarve guṇāḥ

5.279

}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 1.36)
atra 'syāccedeṣa na rāvaṇaḥ'; ityatra eva samāpyam //
(18) [sahacarabhinnaḥ]
{śrutena buddhirvyasanena mūrkhatā madena nārī salilena nimnagā /
niśā śaśāṅkena dhṛtiḥsamādhinā nayena cālaṅkriyate narendratā

5.241

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 140)
atra śrutādibhirutkṛṣṭaiḥ sahacaritairvyasanamūrkhatayornikṛṣṭayorbhinnatvam /
(19) [prakāśitaviruddhaḥ]
{lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā- ....... //280[=241]//}
[lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā sudṛḍhamiha yayaivāsiyaṣṭyārikaṇṭhe
mātaṅgānāmapīhopari parapuruṣairyā ca dṛṣṭā patantī /
tatsakto 'yaṃ na kiñcidgaṇayati viditaṃ testu tenāsmi dattā
bhṛtyebhyaḥ śrīniyogādgaditumiva gatetyambudhiṃ yasya kīrtiḥ

5.281

]
(Veṇidatta's Padyaveṇī 2)
ityatra viditaṃ testvityanena śrīstasmādapasaratīti viruddhaṃ prakāśyate //
(20) [vidhyayuktaḥ]
{prayatnaparibodhitaḥ stutibhiradya śeṣe niśā-
makeśavamapāṇḍavaṃ bhuvanamadya niḥsomakam /
iyaṃ parisamāpyate raṇakathādya doḥśālinā-
mapaitu ripukānanātigururadya bhāro bhuvaḥ

5.282

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 3.34)
atra {śayitaḥ prayatnena bodhyase} iti vidheyam / yathā vā
{vātāhāratayā jagadviṣadharairāśvāsya niḥśaṣitaṃ
te grastāḥ punarabhratoyakaṇikātīvravratairbarhibhiḥ /
te 'pi kruracamūrucarmavasanairnītāḥ kṣayaṃ lubdhakair-
dambhasya sphuritaṃ vidannapi jano jālmo guṇānīhate

5.283

}
(Bhallaṭaśataka 87)
atra vātāhārāditrayaṃ vyutkrameṇa vācyam //
(21) [anuvādāyuktaḥ]
{are rāmāhastābharaṇa bhasalaśreṇiśaraṇa
smarakrīḍāvrīḍāśamana virahiprāṇadamana /
sarohaṃsottaṃsa pracaladala nīlotpala sakhe
sakhedo 'haṃ mohaṃ ślathaya kathaya kvenduvadanā

5.241

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya)
atra 'vihahiprāṇadamana'; iti nānuvādyam //
(22) [tyaktapunaḥsvīkṛtaḥ]
{lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyetyādi //284=41//}
[lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā sudṛḍhamiha yayaivāsiyaṣṭyārikaṇṭhe
mātaṅgānāmapīhopari parapuruṣairyā ca dṛṣṭā patantī /
tatsakto 'yaṃ na kiñcidgaṇayati viditaṃ testu tenāsmi dattā
bhṛtyebhyaḥ śrīniyogādgaditumiva gatetyambudhiṃ yasya kīrtiḥ

5.285

]
(Veṇidatta's Padyaveṇī 2)
atra {viditaṃ testu} ityupasaṃhṛto 'pi tenetyādinā punarupāttaḥ //
(23) [aślīlaḥ]
{hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ /
yathāsya jāyate pāto na tathā punarunnatiḥ

5.286

}
(Bhāmaha's Kāvyālaṅkāra 1.51)
atra puṃvyañjanasyāpi pratītiḥ //
yatraiko doṣaḥ pradarśitastatra doṣāntarāṇyapi santi tathāpi teṣāṃ tatrāprakṛtatvātprakāśanaṃ na kṛtam //55-57//
karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ /
saṃnidhānādibodhārthaṃ ...
avataṃsādīni karṇādyābharaṇānyevocyante / tatra karṇādiśabdāḥ karṇādisthitipratipattaye / yathā
{asyāḥ karṇāvataṃsena jitaṃ sarvaṃ vibhūṣaṇam /
tathaiva śobhatetyarthamasyāḥ śravaṇakuṇḍalam

5.287

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,2.14)
{apūrvamadhurāmodapramoditadiśastataḥ /
āyayurbhṛṅgamukharāḥ śiraḥśekharaśālinaḥ

5.288

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra karṇaśravaṇaśiraḥśabdāḥ saṃnidhānapratītyarthāḥ //
{vidīrṇābhimukhārātikarāle saṃgarāntare /
dhanurjyākiṇacihnena doṣṇā visphuritaṃ tava

5.289

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,2.13)
atra dhanuḥśabda ārūṭhatvāvagataye //
anyatra tu
{jyābandhaniṣpandabhujena yasya viniśvamadvaktraparaṃpareṇa /
kārāgṛhe nirjitavāsavane laṅkeśvareṇoṣitamā prasādāt

5.290

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 6.20)
ityatra kevalo jyāśabdaḥ /
{prāṇeśvarapariṣvaṅgavibhramapratipattibhiḥ /
muktāhāreṇa lasatā hasatīva stanadvayam

5.291

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,2.15)
atra muktānāmanyaratnāmiśritatvabodhanāya muktāśabdaḥ /
{saundaryasaṃpat tāruṇyaṃ yasyāste te ca vibhramāḥ /
ṣaṭpadān puṣpamāleva kān nākarṣati sā sakhe

5.292

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrotkṛṣṭapuṣpaviṣaye puṣpaśabdaḥ / nirupapado hi mālāśabdaḥ puṣpasrajamevābhidhatte //
... sthiteṣvetatsamarthanam // MKpr-
{na khalu karṇāvataṃsādivajjaghanakāñcītyādi kriyate /
jagāda madhurāṃ vācaṃ viśadākṣaraśālinīm

5.293

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,2.18)
ityādau kriyāviśeṣaṇatve 'pi vivakṣitārthapratītisiddhau {gatārthasyāpi viśeṣyasya viśeṣaṇadānārthaṃ kvacitprayogaḥ kāryaḥ} iti na yuktam / yuktatve vā
{caraṇatraparitrāṇarahitābhyāmapi drutam /
pādābhyāṃ dūramadhvānaṃ vrajanneṣa na khidyate

5.58

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
ityudāhāryam

5.294

khyāte 'rthe nirhetoraduṣṭatā- ...
yathā
{candraṃ gatā padmaguṇānna bhuṅkte padmāśritā cāndramasīmabhikhyām /
umāmukhaṃ tu pratipadya lolā dvisaṃśrayāṃ prītimavāpa lakṣmīḥ

5.295

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 1.43)
atra rātrau padmasya saṃkocaḥ divā candramasaśca niṣprabhatvaṃ lokaprasiddhamiti 'na bhuṅkte '; iti hetuṃ nāpekṣate //
... anukaraṇe tu sarveṣām /
sarveṣāṃ śrutikaṭuprabhṛtīnāṃ doṣāṇām / yathā
{mṛgacakṣuṣamadrākṣamityādi kathayatyayam /
paśyaiṣa ca gavityāha sūtrāmāṇaṃ yajeta ca

5.296

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 147)
vaktrādyaucityavaśāddoṣo 'pi guṇaḥ kvacitkvacinnobhau // MKpr-
vakṛpratipādyavyaṅgavācyaprakaraṇādīnāṃ mahimnā doṣo 'pi kvacidaguṇaḥ kvacinna doṣo na guṇaḥ / tatra vyākaraṇādau vaktari pratipādye ca raudrādau ca rase vyaṅge kaṣṭatvaṃ guṇaḥ / krameṇodāharaṇam ----
{dīrghīṅvevīṅsamaḥ kaścidguṇavṛddhyorabhājanam /
kvippratyayanibhaḥ kaścidyatra saṃnihite na te

5.297

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 43)
{yadā tvāmahamadrākṣaṃ padavidyāviśāradam /
upādhyāyaṃ tadāsmārṣaṃ samasprākṣaṃ ca saṃmadam

5.298

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 149)
{antraprotabṛhatkapālanalakakrūrakvaṇatkaṅkaṇa-
prāyapreṅkhitabhūribhūṣaṇaravairāghoṣayantyambaram /
pītaccharditaraktakardamaghanaprāgbhāraghorollasa-
dvyālolastanabhārabhairavavapurdarpoddhataṃ dhāvati

5.299

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 1.35)
vācyavaśādyathā
{mātaṅgāḥ kimu vilgitaiḥ kimaphalairāḍambarairjambukāḥ
sāraṅgā mahiṣā madaṃ vrajatha kiṃ śūnyeṣu śarā na ke /
kopāṭopasamudbhaṭotkaṭasaṭākoṭeribhāreḥ puraḥ
sindhudhvānini huṅkṛte sphurati yat tadgarjitaṃ garjitam

5.300

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra siṃhe vācye paruṣāḥ śabdāḥ //
prakaraṇavaśādyathā
{raktāśoka kṛśodarī kka nu gatā tyaktvānuraktaṃ janaṃ
no dṛṣṭeti mudhaiva cālayasi kiṃ vātāvadhūtaṃ śiraḥ /
utkaṇṭhāghaṭamānaṣaḍpadaghaṭāsaṃghaṭṭadaṣ.ṭacchada-
statpādāhatimantareṇa bhavataḥ puṣpodgamo 'yaṃ kutaḥ

5.301

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4)
atra śirodhūnanena kupitasya vacasi //
kvacinnīrase na guṇo na doṣaḥ / yathā
{śīrṇaghrāṇāṅghrapāṇīn vraṇibhirapaghanairgharāvyaktaghoṣān
dīrghāghrātānaghaughaiḥ punarapi ghaṭayatyeka ullāghayan yaḥ /
gharmāṃśostasya vontardviguṇaghanaghṛṇānighnanirvighnavṛtter
dattārghāḥ siddhasaṃghairvidadhatu ghṛṇayaḥ śīghramaṃhovighātam

5.302

}
(Mayūra's Sūryaśataka 6)
aprayuktanihatārthau śleṣādāvaduṣṭau / yathā
{yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purā strīkṛto
yaścoddhṛttabhujaṅgahāravalayogaṅgāṃ ca yodhārayat /
yasyāhuḥ śaśimacchirohara iti syutyaṃ ca nāmāmarāḥ
pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvadomādhavaḥ

5.303

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana [2.21,22])
atra mādhavapakṣe śaśimadandhakakṣayaśabdāprayuktanihatārthau //
aślīlaṃ kvacidguṇaḥ / yathā suratārambhagoṣṭhyām {dvyartheḥ
padaiḥ piśunayecca rahasyavastu} iti kāmaśāstrasthitau
{karihastena saṃbādhe praviśyāntarviloḍite /
upasarpan dhvajaḥ puṃsaḥ sādhanāntarvirājate

5.304

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 154)
śamakathāsu
{uttānocchanamaṇḍūkapāṭitodarasaṃnibhe /
kledini strīvraṇe saktirakṛmeḥ kasya jāyate

5.305

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 155)
{nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ
nandantu pāṇḍutanayā saha mādhavena /
raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca
svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ

5.306

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.7)
atra bhāvyamaṅgakasūcakam //
saṃdigdhamapi vācyamahimnā kvacinniyatārthapratītikṛttvena vyājastutiparyavasāyitve guṇaḥ / yathā
{pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥśeṣaparijanaṃ deva /
vilasatkareṇugahanaṃ saṃprati samamāvayoḥ sadanam

5.307

}
(Subhāṣitaratnākara 1644)
pratipādyapratipādakayorjñatve satyapratītaṃ guṇaḥ / yathā
{ātmārāmā vihitaratayo nirvikalpe samādau
jñānodrekādvighaṭitatamogranthayaḥ sattvaniṣṭhāḥ /
yaṃ vīkṣante kamapi tamasāṃ jyotiṣāṃ vā parastāt
taṃ mohāndhaḥ kathamayamamuṃ vetti devaṃ purāṇaṃ

5.308

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.23)
svayaṃ vā parāmarśe / yathā
{ṣaḍadhikadaśanāḍīcakramadhyasthitātmā
hṛdi vinihitarūpaḥ siddhidastaddhitāṃ yaḥ /
avicalitamanobhiḥ sādhakairmṛgyamāṇaḥ
sa jayati pariṇaddhaḥ śaktibhiḥ śaktināthaḥ

5.309

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 5.1)
adhamaprakṛtyuktiṣu grāmyo guṇaḥ / yathā
{phullukkaraṃ kalamakūraṇihaṃ vahanti
je sindhuvāraviḍavā maha vallahā de /
je gālidassa mahisīdahiṇo saricchā
de kiṃ ca muddhavi_a_illapasūṇapuñjā

5.310

}
[puṣpotkaraṃ kalamabhaktanibhaṃ vahanti
ye sindhuvāraviṭapā mama vallabhāste /
ye gālitasya mahiṣīdaghnaḥ sadṛkṣā
stekiṃ ca mugdhavicakilaprasūnapuñjāḥ //]
(Rājaśekhara's Karpūramañjarī 1.19)
atra kalamabhaktamahiṣīdadhiśabdā grāmyā api vidūṣakoktau //
nyūnapadaṃ kvacidguṇaḥ / yathā
{gāḍhāliṅganavāmanīkṛtakucaprodbhūtaromodgamā
sāndrasneharasātirekavigalacchrīmannitambāmbarā /
mā mā mānada māti māmalamiti kṣāmākṣarollāpinī
suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim

5.311

}
(Amaruśataka 36)
kvacinna guṇo na doṣaḥ / yathā
{tiṣṭhetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati
svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvādramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinīṃ
sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ

5.312

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.9)
atra pihitā ityatonantaraṃ 'naitadyataḥ'; ityetairnyūnaiḥ padairviśeṣabuddherakaraṇānna guṇaḥ / uttarā pratipattiḥ pūrvāṃ pratipattiṃ bādhate iti na doṣaḥ //
adhikapadaṃ kvacidguṇaḥ / yathā
{yadvañcanāhitamatirbahucāṭugarbhaṃ
kāryonmukhaḥ khalajanaḥ krṭakaṃ bravīti /
tatsādhavo na na vidanti vidanti kintu
kartuṃ vṛthā praṇayamasya na pārayanti

5.313

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.16)
atra {vidanti} iti dvitīyamanyayogavyavacchedaparam / yathā vā
{vada vada jitaḥ sa śatrurna hato jalpaṃśca tava tavāsmīti /
citraṃ citramarodīddhā heti paraṃ mṛte putre

5.315

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 6.30)
ityevamādau harṣabhayādiyukte vaktari //
kathitapadaṃ kvacidguṇaḥ lāṭānuprāse arthāntarasaṃkramitavācye vihitasyānuvādyatve ca / krameṇodāharaṇam ----
{sitakarakararuciravibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ /
pauruṣakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya //314(cf.359)//}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 195)
{tālā jā_anti guṇā jālā de sahi_a_eṃhi gheppanti /
ra_ikiraṇāṇuggahi_ā_iṃ honti kamalā_iṃ kamalā_iṃ

5.316

}
[tadā jāyante guṇāḥ yadā te sahṛdayairgṛhyante /
ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 989 ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana; Ānandavardhana's Viṣamabāṇalīlā)
{jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ guṇaprakarṣo vinayādavāpyate /
guṇaprakarṣeṇa janonurajyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

5.317

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali)
{patatprakarṣamapi kvacidguṇaḥ / yathā udāhṛte prāgaprāpta-ityādau

5.318

}
(Bhavabhtūti's Mahāvīracarita 2.33)
samāptapunarāttaṃ kvacinna guṇo na doṣaḥ / yatra na viśeṣaṇamātradānārthaḥ punargrahaṇam api tu vākyāntarameva kriyate / yathā
{atraiva prāgaprāpta ityādau

5.319

}
apadasthasamāsaṃ kvacid guṇaḥ / yathā
{udāhṛte raktāśokaityādau

5.320

}
garbhitaṃ tathaiva / yathā ----
{humi avahatthi_areho ṇiraṅkuso aha vive_arahi_o vi /
siviṇe vi tumammi puṇo pattihi bhattiṃ ṇa pasumarāmi

5.59

}
[bhavāmyapahastitarekho niraṅguśo 'tha vivekarahito 'pi /
svapne 'pi tvayi punaḥ pratīhi bhaktiṃ na prasmarāmi //]
(Ānandavardhana's Viṣamabāṇalīlā ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
atra pratīhīti madhye dṛḍhapratyayotpādanāya / evamanyadapi lakṣyāllakṣyam

5.321

vyabhicārirasasthāyibhāvānāṃ śabdavācyatā /
kaṣṭakalpanayā vyaktiranubhāvavibhāvayoḥ // MKpr-
pratikūlavibhāvādigraho dīptiḥ punaḥ punaḥ /
akāṇḍe prathanacchedāvaṅgasyāpyativistṛtiḥ // MKpr-
aṅgino 'nanusaṃdhānaṃ prakṛtīnāṃ viparyayaḥ /
anaṅgasyābhidhānaṃ ca rase doṣāḥ syurīdṛśāḥ // MKpr-
(1) svaśabdopādānaṃ vyabhicāriṇo yathā
{savrīḍā dayitānane sakaruṇā mātaṅgacarmāmbare
satrāsā bhujage savismayarasā candre 'mṛtasyandini /
serṣyā jahnusutāvalokanavidhau dīnā kapālodare
pārvatyā navasaṃgamapraṇayinī dṛṣṭiḥ śivāyāstu vaḥ

5.322

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 164)
atra vrīḍādīnām /
{vyānamrā dayitānane mukulitā mātaṅgacarmāmbare
sotkampā bhujage nimeṣarahitā candremṛtasyandini /
mīladbhūḥ surasindhudarśanavidhau mlānā kapālodare}
ityādi tu yuktam //
(2) rasasya svaśabdena śṛṅgārādiśabdena vā vācyatvam / krameṇodāharaṇam ----
{tāmanaṅgajayamaṅgalaśriyaṃ kiñciduccabhujamūlalokitām /
netrayoḥ kṛtavato 'sya gocare ko 'pyajāyata raso nirantaraḥ

5.323

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 166)
{ālokya komalakapolatalābhiṣikta
vyaktānurāgasubhagāmabhirāmamūrtim /
paśyaiṣa bālyamativṛtya vivartamānaḥ
śṛṅgārasīmani taraṅgitamātanoti

5.324

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
(3) sthāyino yathā
{saṃprahāre praharaṇaiḥ prahārāṇāṃ parasparam /
ṭhaṇatkāraiḥ śrutigatairutsāhastasya ko 'pyabhūt

5.325

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 167)
atrotsāhasya //
(4)
{karpūradhūlidhavaladyutipūradhauta-
diṅmaṇḍale śiśirarociṣi tasya yūnaḥ /
līlāśiro 'ṃśukaniveśaviśeṣakḷ.pti-
vyaktastanonnatirabhūnnayanāvanau sā

5.326

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atroddīpanālambanarūpāḥ śṛṅgārayogyā vibhāvā anubhāvaparyavasāyinaḥ sthitā iti kaṣṭakalpanā //
(5)
{pariharati ratiṃ matiṃ lunīte skhalati bhṛśaṃ parivartate ca bhūyaḥ /
iti bata viṣamā daśāsya dehaṃ paribhavati prasabhaṃ kimatra kurmaḥ

5.327

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra ratiparihārādīnāmanubhāvānāṃ karuṇādāvapi saṃbhavātkāminīrūpo vibhāvo yatnataḥ pratipādyaḥ //
(6)
{prasāde vartasva prakaṭaya mudaṃ saṃtyaja ruṣaṃ
priye śuṣyantyaṅgānyamṛtamiva te siñcatu vacaḥ /
nidhānaṃ saukhyānāṃ kṣaṇamabhimukhaṃ sthāpaya mukhaṃ
na mugdhe pratyetuṃ prabhavati gataḥ kālahariṇaḥ

5.328

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana ; Śārṅgadharapaddhati)
atra śṛṅgāre pratikūlasya śāntasyānityatāprakāśanarūpo vibhāvastatprakāśito nirvedaśca vyabhicārī upāttaḥ //
{ṇihu_aramaṇammi lo_aṇapahammi paḍi_e guru_aṇamajjhammi /
sa_alaparihārahi_a_ā vaṇagamaṇaṃ evva maha_i vahū

5.329

}
[nibhṛtaramaṇe locanapathe patite gurujanamadhye /
sakalaparihārahṛdayā vanamanamevecchati vadhūḥ //]
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra sakalaparihāravanagamane śāntānubhāvau / indhanādyānayanavyājenopabhogārthaṃ vanagamanaṃ cet na doṣaḥ //
(7) dīptiḥ punaḥ punaryathā kumārasaṃbhave rativilāpe //
(8) akāṇḍe prathanaṃ yathā veṇīsaṃhāre dvitīyeṅkenekavīrakṣaye pravṛtte bhānumatyā saha duryodhanasya śṛṅgāravarṇanam /
(9) akāṇḍe chedo yathā vīracarite dvitīyeṅke rāghavabhārgavayordhārādhirūḍhe vīrarase {kaṅkaṇamocanāya gacchāmi} iti rāghavasyoktau //
(10) aṅgasyāpradhānasyātivistareṇa varṇanam / yathā hayagrīvavadhe hayagrīvasya //
(11) aṅgino 'nanusaṃdhānam / yathā ratnāvalyāṃ caturtheṅke bābhravyāgamane sāgarikāyā vismṛtiḥ //
(12) prakṛtayo divyā adivyā divyādivyāśca vīraraudraśṛṅgāraśāntarasapradhānā
dhīrodāttadhīroddhatadhīralalitadhīrapraśāntāḥ uttamādhamamadhyamāśca / tatra ratihāsaśokādbhutāni adivyottamaprakṛtivat divyeṣvapi / kiṃ tu ratiḥ saṃbhogaśṛṅgārarūpā uttamadevatāviṣayā na varṇanīyā / tadvarṇanaṃ hi pitroḥ saṃbhogavarṇanamivātyantamanucitam /
{krodhaṃ prabho saṃhara saṃhareti yāvad giraḥ khe marutāṃ caranti /
tāvatsa vahnirbhavanetrajanmā bhasmāvaśeṣaṃ madanaṃ cakāra

5.330

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 3.32)
ityuktavat bhrukuṭyādivikāravarjitaḥ krodhaḥ sadyaḥphaladaḥ svargapātālagagasamudrollaṅghanādyutsāhaśca divyeṣyeva / adhikaṃ tu nibadhyamānamasatyapratibhāsena 'nāyakavadvartitavyaṃ na pratināyakavat'; ityupadeśe na paryavasyet / divyādivyeṣu ubhayathāpi / evamuktasyaucityasya divyādīnāmiva dhīrodāttādīnāmapyanyathāvarṇanaṃ viparyayaḥ / tatrabhavan bhagavannityuttamena na adhamena muniprabhṛtau na rājādau bhaṭṭāraka-iti nottamena rājādau prakṛtiviparyayāpattervācyam / evaṃ deśakālavayojātyādīnāṃ veṣavyavahārādikamucitamevopanibanddhavyam //
(13) anaṅgasya rasānupakārakasya varṇanam / yathā karpūramañjaryā nāyikayā svātmanā ca kṛtaṃ vasantavarṇanamanādṛtya bandivarṇitasya rājñā praśaṃsanam //
{īdṛśāḥ} iti / nāyikāpādaprahārādinā nāyakakopādivarṇanam / uktaṃ hi dhvanikṛtā
{anaucityādṛtte nānyad rasabhaṅgasya kāraṇam /
aucityopanibandhastu rasasyopaniṣatparā //} iti //60-62//
idānīṃ kvacidadoṣā apyete ityucyante /
na doṣaḥ svapadenoktāvapi saṃcāriṇaḥ kvacid /
yathā
{autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā
taistairbandhuvadhūjanasya vacanairnītābhimukhyaṃ punaḥ /
dṛṣṭvāgre varamāttasādhvasarasā gaurī nave saṃgame
saṃrohatpulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ

5.53

}
(Harṣa's Ratnāvali 1.2)
atrautsukyaśabda iva tadanubhāvo na tathā pratītikṛt / ata eva 'dūrādutsukam'; ityādau vrīḍāpremādyanubhāvānāṃ / vivalitatvādīnāmivotsukatvānubhāvasya sahasā prasaraṇādirūpasya tathā pratipattikāritvābhāvādutsukamiti kṛtam //
saṃcāryāderviruddhasya bādhyasyoktirguṇāvahā // MKpr-
bādhyatvenoktirna paramadoṣaḥ yāvat prakṛtarasaparipoṣakṛt / yathā
{'kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulam'; ityādau //331[=53]//}
[kvākāryaṃ śaśalakṣaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā
doṣāṇāṃ praśamāya na śrutamaho kope 'pi kāntaṃ mukham /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā
cetaḥ svāsthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ dhāsyati

5.332

]
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.4)
atra vitarkādiṣu udgateṣvapi cintāyāmeva viśrāntiriti prakṛtarasaparipoṣaḥ //
{pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ

5.333

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
ityādau sādhāraṇatvaṃ pāṇḍutādīnāmiti na viruddham //
{satyaṃ manoramā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ /
kiṃ tu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam

5.63

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.30)
ityatrādyamardhaṃ bādhyatvenaivokyam / jīvitādapi adhikamapāṅgabhaṅgasyāsthiratvamiti prasiddhabhaṅguropamānatayopāttaṃ śāntameva puṣṇāti na punaḥ śṛṅgārasyātra pratītistadaṅgāpratipatterḥ / na tu vineyonmukhīkaraṇamatra parihāraḥ śāntaśṛṅgārayornairantaryasyābhāvāt / nāpi kāvyaśobhākaraṇaṃ rasāntarādanuprāsamātrādvā tathābhāvāt

5.334

āśrayaikye viruddho yaḥ sa kāryo bhinnasaṃśrayaḥ /
rasāntareṇāntarito nairantaryeṇa yo rasaḥ // MKpr-
vīrabhayānakayorekāśrayatvena virodha iti pratiprakṣagatatvena bhayānako niveśayitavyaḥ / śāntaśṛṅgārayostu nairantaryeṇa virodha iti rasāntaramantare kāryam yathā nāgānande śāntasya jīmūtavāhanasya 'aho gītam aho vāditram'; ityadbhūtamantarniveśya
malayavatīṃ prati śṛṅgāro nibaddhaḥ / na paraṃ prabandhe yāvadekasminnapi vākye rasāntaravyavadhinā virodho nivartate / yathā
{bhūreṇudigdhān navapārijāta-
mālārajovāsitabāhumadhyā /
gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇān
surāṅganāśliṣṭabhujāntarālāḥ

5.334

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka)
{saśoṇitaiḥ kravyabhujāṃ sphuradbhiḥ
pakṣaiḥ khagānāmupavījyamānān /
saṃvījitāścandanavārisekaiḥ
sugandhibhiḥ kalpalatādukūlaiḥ

5.335

(a)//}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{vimānaparyaṅkatale niṣaṇṇāḥ
kutūhalāviṣṭitayā tadānīm /
nirdiśyamānān lalanāṅgulībhir-
vīrāḥ svadehān patitānapaśyan

5.64

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka)
atra bībhatsaśṛṅgārayorantarvīraraso niveśitaḥ

5.336

smaryamāṇo viruddho 'pi sāmyenātha vivakṣitaḥ /
aṅginyaṅgatvamāptau yau tau na duṣṭau parasparam // MKpr-
{ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ

5.337

}
(Mahābhārata strīparvan 24-19)
etad bhūriśravasaḥ samarabhuvi patitaṃ hastamālokya tadvadhūrabhidadhau / atra pūrvāvasthāsmaraṇaṃ śṛṅgārāṅgamapi karuṇaṃ paripoṣayati //
{dantakṣatāni karajaiśca vipāṭitāni
prodbhinnasāndrapulake bhavataḥ śarīre /
dattāni raktamanasā mṛgarājavadhvā
jātaspṛhairmunibhirapyavalokitāni

5.338

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.43)
atra kāmukasya dantakṣatādīni yathā camatkārakārīṇi tathā jinasya / yathā vā paraḥ śṛṅgārī tadalokanātsaspṛhastadvat etaddṛśo munaya iti sāmyavivakṣā //
{krāmantyaḥ kṣatakomalalāṅguligaladraktaiḥ sadarbhāḥ sthalīḥ
pādaiḥ pātitayāvakairiva galadbāṣpāmbudhautānanā /
bhītā bhartṛkarāvalambitakarāstvacchatrunāryodhunā
dāvāgniṃ parito bhramanti punarapyudyadvivāhā iva

5.339

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka 3.20)
atra cāṭuke rājaviṣayā ratiḥ pratīyate / tatra karuṇa iva śṛṅgāro 'pyaṅgamiti tayorna virodhaḥ / yathā
{ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara /
evamāśāgrahagrastaiḥ krīḍanti dhanino 'rthibhiḥ

5.340

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.44)
ityatra ehīti krīḍanti gaccheti krīḍantīti krīḍanāpekṣayoḥ āgamanagamanayorna virodhaḥ /
{kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato 'pyādadāno 'ṃśukāntaṃ
gṛhṇan keśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa /
āliṅgan yovadhūtastripurayuvatibhiḥ sāśrunetrotpalābhiḥ
kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śābhavo vaḥ śarāgniḥ

5.65

}
(Amaruśataka 2)
ityatra tripuraripuprabhāvātiśayasya karuṇo 'ṅgam / tasya tu śṛṅgāraḥ / tathāpi na karuṇe viśrāntiriti tasyāṅgataiva / athavā prāk yathā kāmuka ācarati sma tathā śarāgniriti śṛṅgārapoṣitena karuṇeṇa mukhya evārtha upodbalyate /
uktāṃ hi
{guṇaḥ kṛtātmasaṃskāraḥ pradhānaṃ pratimadyate /
pradhānasyopakāre hi tathā bhūyasi vartate //} iti //
(Dhvanyālokalocana 3.22)
prākpratipāditasya rasasya rasāntareṇa na virodhaḥ nāpyaṅgāṅgibhāvo bhavati iti rasaśabdenātra sthāyibhāva upalakṣyate

5.7

iti kāvyaprakāśe doṣadarśano nāma saptama ullāsaḥ

5.66

====================================================
atha aṣṭama ullāsaḥ
evaṃ doṣānuktvā guṇālaṅkāravivekamāha --
ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ /
utkarṣahetavaste syuracalasthitayo guṇāḥ // MKpr-
ātmana eva hi yathā śauryādayo nākārasya tathā rasasyaiva mādhuryādayo guṇā na varṇānām //
kvacittu śauryādisamucitasyākāramahattvāderdarśanāt 'ākāra evāsya śūraḥ'; ityādervyavahārādanyatrāśūre 'pi vitatākṛtitvamātreṇa {śūraḥ'; iti kvāpi śūre 'pi mūrtilāghavamātreṇa 'aśūraḥ} iti aviśrāntapratītayo yathā vyavaharanti tadvanmadhurādivyañjakasukumārādivarṇānāṃ madhurādivyavahārapravṛtteramadhurādirasāṅgānāṃ
varṇānāṃ saukumāryādimātreṇa mādhuryādi madhurādirasopakaraṇānāṃ
teṣāmasaukumāryāderamādhuryādi rasaparyantaviśrāntapratītibandhyā
vyavaharanti / ata eva mādhuryādayo rasadharmāḥ samucitairvarṇairvyajyante na tu
varṇamātrāśrayāḥ / yathaiṣāṃ vyañjakatvam tathodāhariṣyate

5.341

upakurvanti taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa jātucit /
hārādivadalaṅkārāste 'nuprāsopamādayaḥ // MKpr-
ye vācakavācyalakṣaṇāṅgātiśayamukhena mukhyaṃ rasaṃ saṃbhavinam upakurvanti te kaṇṭhādyaṅgānāmutkarṣādhānadvāreṇa śarīriṇo 'pi upakārakā hārādaya ivālaṅkārāḥ / yatra tu nāsti rasastatroktivaicitryamātraparyavasāyinaḥ / kvacittu santamapi nopakurvanti /
yathākramamudāharaṇāni ----
{apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ /
alamalamāli mṛṇālairiti vadati divāniśaṃ bālā

5.342

}
(Dāmodaragupta's Kuṭṭanīmata 102)
ityādau vācakamukhena
{manorāgastīvraṃ viṣamiva visarpatyavirataṃ
pramāthī nirdhūmaṃ jvalati vidhutaḥ pāvaka iva /
hinasti pratyaṅgaṃ jvara iva garīyānita ito
na māṃ trātuṃ tātaḥ prabhavati na cāmbā na bhavatī

5.343

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 2.1)
ityādau vācyamukhenālaṅkārau rasamupakurutaḥ //
{citte cihutṭadi ṇa ṭuṭṭadi sā guṇesuṃ
sejjāsu loṭṭadi visappadi dimuṃhesuṃ /
bolammi vaṭṭadi pavaṭṭadi kavvabandhe
jhāṇeṇa ṭuṭṭadi ciraṃ taruṇī taraṭṭī

5.344

}
[citte vighaṭate na truṭyati sā guṇeṣu
śayyāsu luṭhati visarpati diṅmukheṣu /
vacane vartate pravartate kāvyabandhe
dhyānena truṭyati ciraṃ taruṇī pragalbhā //]
(Rājaśekhara's Karpūramañjarī 2.4)
ityādau vācakameva /
{mitre kvāpi gate saroruhavane baddhānane tāmyati
krandatsu bhramareṣu vīkṣya dayitāsannaṃ puraḥ sārasam /
cakrāhvena viyoginā bisalatā nāsvāditā nojjhitā
kaṇṭhe kevalamargaleva nihitā jīvasya nirgacchataḥ

5.345

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 176)
ityādau vācyameva na tu rasam / atra bisalatā na jīvaṃ roddhuṃ kṣameti prakṛtānanuguṇopamā //
eṣa eva ca guṇālaṅkārapravibhāgaḥ / evaṃ ca "samavāyavṛttyā śauryādayaḥ saṃyogavṛttyā tu hārādaya ityastu guṇālaṅkārāṇāṃ bhedaḥ / ojaḥprabhṛtīnāmanuprāsopamādīnāṃ cobhayeṣāmapi samavāyavṛttyā sthitiriti
gaḍḍalikāpravāheṇaivaiṣāṃ bhedaḥ" ityabhidhānamasat //
yadapyuktam {kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇās tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ} iti tadapi na yuktam / yataḥ kiṃ samastairguṇaiḥ kāvyavyavahāraḥ uta katipayaiḥ / yadi samastaiḥ tatkathamasamastaguṇā gauḍī pāñcālī ca rītiḥ kāvyasyātmā /
atha katipayaiḥ tataḥ
{adrāvatra prajvalatyagniruccaiḥ prājyaḥ prodyannullasatyeṣa dhūmaḥ

5.346

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 114)
ityādāvojaḥ prabhṛtiṣu guṇeṣu satsu kāvyavyavahāraprāptiḥ /
{svargaprāptiranenaiva dehena varavarṇinī /
asyā radacchadaraso nyakkarotitarāṃ sudhām

5.67

}
ityādau viśeṣoktivyatirekau guṇanirapekṣau kāvyavyavahārasya pravartakau

5.68

idānīṃ guṇānāṃ bhedamāha
mādhuryaujaḥprasādākhyāstrayaste na punardaśa /
eṣāṃ krameṇa lakṣaṇamāha
āhlādakatvaṃ mādhuryaṃ śṛṅgāre drutikāraṇam // MKpr-
śṛṅgāre arthāt saṃbhoge / drutirgalitatvamiva / śravyatvaṃ punarojaḥprasādayorapi

5.69

karuṇe vipralambhe tacchānte cātiśayānvitam /
[atiśayānvitamiti] atyantadrutihetutvāt //
dīptyātmavistṛterheturojo vīrarasasthiti // MKpr-
cittasya vistārarūpadīptatvajanakamojaḥ

5.72

bībhatsaraudrarasayostasyādhikyaṃ krameṇa ca /
vīrādvībhatse tato sātiśayamojaḥ //
śuṣkendhanāgnivat svacchajalavatsahasaiva yaḥ // MKpr-
vyāpnotyanyat prasādo 'sau sarvatra vihitasthitiḥ /
anyaditi / vyāpyamiha cittam / sarvatreti / sarveṣu raseṣu sarvāsu racanāsu ca //
guṇavṛttyā punasteṣāṃ vṛttiḥ śabdārthayormatā // MKpr-
guṇavṛttyā upacāreṇa / teṣāṅguṇānām / ākāre śaurysyeva //70-71//
kutastraya eva na daśa ityāha
kecidantarbhavantyeṣu doṣatyāgātpare śritāḥ /
anye bhajanti doṣatvaṃ kutracinna tato daśa // MKpr-
bahunāmapi padānāmekapadavadbhāsanātmā yaḥ śleṣaḥ yaścārohābarohakramarūpaḥ samādhiḥ yā ca vikaṭatvalakṣaṇā udāratā yaścaujomiśritaśaithilyātmā prasādaḥ
teṣāmojastantarbhāvaḥ / pṛthakpadatvarūpaṃ mādhuryaṃ bhaṅgyā sākṣādupāttam / prasādenārthavyaktirgṛhītā / mārgābhedarūpā samatā kvaciddoṣaḥ / tathāhi {mātaṅgāḥ kimu valgataiḥ} ityādau siṃhābhidhāne masṛṇamārgatvāyo guṇaḥ / kaṣṭatvagrāmyatvayorduṣṭābhidhānāttannirākaraṇenāpāruṣyarūpaṃ saukumāryam aujjvalyarūpā kāntiśca svīkṛtā //
evaṃ na daśa śabdaguṇāḥ //
{padārthe vākyaracanaṃ vākyārthe ca padābhidhā /
prauḍhirvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvamasya ca //}
(Vāmana, Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 3,2.2)
iti yā prauḍhiḥ oja ityuktaṃ tad vaicitryamātram na guṇaḥ / tadabhāve 'pi kāvyavyavahārapravṛtteḥ / apuṣṭārthatvādhikapadatvānavīkṛtatvāmaṅgalarūpāślīlagrāmyāṇāṃ nirākaraṇena ca
sābhiprāyatvarūpamojaḥ arthavaimalyātmā prasādaḥ uktivaicitryarūpaṃ mādhuryam apāruṣyarūpaṃ saukumāryam agrāmyatvarūpā udāratā ca svīkṛtāni / abhidhāsyamānasvabhāvoktyalaṅkāreṇa rasadhvaniguṇībhūtavyaṅgyābhyāṃ ca vastusvabhāvasphuṭatvarūpā arthavyaktiḥ, dīptarasatvarūpā kāntiśca svīkṛtā / kramakauṭilyānulbaṇatvopapattiyogarūpaghaṭanātmā śleṣo 'pi vicitratvamātram / avaiṣamyasvarūpā samatā doṣābhāvamātraṃ na punarguṇaḥ / kaḥ khalvanunmattonyasya
prastāvenyadabhidadhyāt / arthasyāyoner'nyacchāyāyonervā yadi na bhavati darśanaṃ tatkathaṃ kāvyam ityarthadṛṣṭirūpaḥ samādhirapi na guṇaḥ

5.347

tena nārthaguṇā vācyāḥ ...
na vācyāḥ na vaktavyāḥ //
... proktāḥ śabdaguṇāśca ye /
varṇāḥ samāso racanā teṣāṃ vyañjakatāmitāḥ // MKpr-
ke kasya ityāha
murdhni vargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū /
āvṛttirmadhyavṛttirvā mādhurye ghaṭanā tathā // MKpr-
ṭaṭhaḍaḍhavarjitāḥ kādayo māntāḥ śirasi nijavargāntyayuktāḥ tathā rephaṇakārau hrasvāntaritāviti varṇāḥ samāsābhāvo madhyamaḥ samāso veti samāsaḥ tathā mādhuryavatī padāntarayogena racanā mādhuryasya vyañjikā // udāharaṇam
{anaṅgaraṅgapratiaṃ tadaṅgaṃ
bhaṅgībhraṅgīkṛtamānatāṅgyāḥ /
kurvanti yūnāṃ sahasā yathaitāḥ
svāntāni śāntāparacintanāni

5.75

74///}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 179)
yoga ādyatṛtīyāmyāmantyayo reṇa tulyayoḥ /
ṭādiḥ śaṣau vṛttidairghyaṃ gumpha uddhṛta ojasi // MKpr-
vargaprathamatṛtīyābhyāmantyayoḥ dvitīyacaturthayoḥ repheṇa adha upari ubhayatra vā yasya kasyacit tulyayoḥ tena tasyaiva saṃbandhaḥ ṭavargo 'rthāt ṇakāravarjaḥ śakāraṣakārau dīrghasamāsaḥ vikaṭā saṃghaṭanā ojasaḥ /
udāharaṇam ----
{mūrdhnāmuddhṛttakrṭta_ityādi //348[=159(incorr.285)]

5.159

}
[mūrddhnāmudvṛttakṛttāviralagalagaladraktasaṃsaktadhārā-
dhauteśāṅghriprasādopanatajayajagajjātamithyāmahimnām /
kailāsollāsanecchāvyatikarapiśunotsarpidarpoddhurāṇāṃ
doṣṇāṃ caiṣāṃ kimetat phalamiha nagarīrakṣaṇe yat prayāsaḥ

5.349

]
(Harṣa's Nāgānanda 8)
śrutimātreṇa śabdāttu yenārthapratyayo bhavet /
sādhāraṇaḥ samagrāṇāṃ sa prasādo guṇo mataḥ // MKpr-
samagrāṇāṃ rasānāṃ saṃghaṭanānāṃ ca / udāharaṇam
{parimlānaṃ pīnastanajaghanasaṃgādubhayatas-
tanormadhyasyāntaḥ parimilanamaprāpya haritam /
idaṃ vyastanyāsaṃ ślathabhujalatākṣepavalanaiḥ
kṛśāṅgyāḥ saṃtāpaṃ vadati bisinīpatraśayanam

5.350

76//}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 2.12)
yadyapi guṇaparatantrāḥ saṃghaṭanādayastathāpi
vaktṛvācyaprabandhānāmaucityena kvacitkvacit /
racanāvṛttivarṇānāmanyathātvamapīṣyate // MKpr-
kvacidvācyaprabandhānapekṣayā vaktraucityādeva racanādayaḥ / yathā
{manthāyastārṇavāmbhaḥplutakuharacalanmandaradhvānadhīraḥ
koṇāghāteṣu garjatpralayaghanaghaṭānyonyasaṃghaṭṭacaṇḍaḥ /
kṛṣ.ṇākrodhāgradūtaḥ kurukulanidhanotpātanirghātavātaḥ
kenāsmatsiṃhanādapratirasitasakho dundubhistāḍitosau

5.351

}
(Bhaṭṭanārāyaṇa's Veṇīsaṃhāra 1.22)
atra hi na vācyaṃ krodhādivyañjakam / abhineyārthaṃ ca ca kāvyamiti tatpratikūlā uddhatā racanādayaḥ / vaktā cātra bhīmasenaḥ //
kvacidvaktṛprabandhānapekṣayā vācyaucityādeva racanādayaḥ //
yathā
{prauḍhacchedānurūpocchalanarayabhavatsaiṃhikeyopaghāta-
trāsākṛṣṭāśvatiryagvalitaravirathenāruṇenekṣyamāṇam /
kurvat kākutsthavīryastutimiva marutāṃ kandharārandhrabhājāṃ
bhāṅkārairbhīmametannipatati viyataḥ kumbhakarṇottamāṅgam

5.77

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
kvacidvaktṛvācyānapekṣāḥ prabandhocitā eva te //
tathāhi ----
ākhyāyikāyāṃ śṛṅgāre 'pi na masṛṇavarṇādayaḥ / kathāyāṃ raudre 'pi nātyantamuddhatāḥ / nāṭakādau raudre 'pi na dīrghasamāsādayaḥ //
evamanyadapuaucityamanusartavyam

5.8

iti kāvyaprakāśe guṇālaṅkārabhedaniyataguṇanirṇayo nāma aṣṭama ullāsaḥ

5.352

=======================================================
atha navama ullāsaḥ
guṇavivecane kṛte 'laṅkārāḥ prāptāvasarāḥ iti saṃprati śabdālaṅkārānāha ----
yaduktamanyathā vākyamanyathānyena yojyate /
śleṣeṇa kākvā vā jñeyā sā vaktroktistathā dvidhā // MKpr-
tatheti śleṣavakroktiḥ kākuvakroktiśca / tara padabhaṅgaśleṣeṇa yathā
{nārīṇāmanukūlamācarasi cejjānāsi kaścetano
vāmānāṃ priyamādadhāti hitakṛnnaivābalānāṃ bhavān /
yuktaṃ kiṃ hitakartanaṃ nanu balābhāvaprasiddhātmanaḥ
sāmarthyaṃ bhavataḥ purandaramatacchedaṃ vidhātuṃ kutaḥ

5.353

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
abhaṅgaśleṣeṇa yathā
{aho kenedṛśī buddhirdāruṇā tava nirmitā /
triguṇā śrūyate buddhirna tu dārumayī kvacit

5.354

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
kākvā yathā
{gurujanaparatantratayā dūrataraṃ deśamudyato gantum /
alikulakokilalalite naiṣyati sakhi surabhisamaye 'sau

5.355

78//}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 191)
varṇasāmyamanuprāsaś ...
svaravaisādṛśye 'pi vyañjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyam / rasādyanugataḥ prakṛṣṭo nyāso 'nuprāsaḥ //
... chekavṛttigato dvidhā /
chekāḥ vidagdhāḥ / vṛttirniyatavarṇagato rasaviṣayo vyāpāraḥ / gata iti chekānuprāso vṛttyanuprāsaśca //
kiṃ tayoḥ svarūpam ityāha ----
so 'nekasya sakṛtpūrvaḥ ...
anekasya arthāt vyañjanasya sakṛdekavāraṃ sādṛśyaṃ chekānuprāsaḥ / udāharaṇam
{tato 'ruṇaparispandamandīkṛtavapuḥ śaśī /
dadhre kāmaparikṣāmakāminīgaṇḍapāṇḍutām

5.79

}
(Kuntaka's Vakroktijīvita 1.19)
... ekasyāpyasakṛtparaḥ // MKpr-
ekasya apiśabdādanekasya vyañjanasya dvirbahukṛtvo vā sādṛśyaṃ vṛttyanuprāsaḥ

5.80

tatra
mādhuryavyñjakairvarṇairupanāgarikocyate /
ojaḥprakāśakaistaistu paruṣā ...
ubhayatrāpi prāgudāhṛtam /
... komalā paraiḥ // MKpr-
paraiḥ śeṣaiḥ / tāmeva kecit grāmyeti vadanti / udāharaṇam
{apasārasya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ /
alamalamāli mṛṇākairiti vadati divāniśaṃ bālā //356[=341]//}
(Dāmodaragupta's Kuṭṭanīmata 102)

5.81

keṣāṃcidetā vaidarbhīpramukhā rītayo matāḥ /
etāstisro vṛttayaḥ vāmānādīnāṃ mate vaidarbhīgauḍīpāñcālyākhyā rītayo matāḥ //
śābdastu lāṭānuprāso bhede tātparyamātrataḥ // MKpr-
śabdagato 'nuprāsaḥ śabdārthayorabhede 'pyanvayamātrabhedāt lāṭajanavallabhatvācca lāṭānuprāsaḥ / eṣa padānuprāsa ityanye

5.357

padānāṃ saḥ ...
sa iti lāṭānuprāsaḥ / udāharaṇam
{yasya na savidhe dayitā davadahanastuhinadīdhitistasya /
yasya ca savidhe dayitā davadahanastuhinadīdhitistasya

5.358

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 161)
... padasyāpi ...
apiśabdena sa iti samuccīyate / udāharaṇam
{vadanaṃ varavarṇinyāstasyāḥ satyaṃ sudhākaraḥ /
sudhākaraḥ kva nu punaḥ kalaṅkavikalo bhavet

5.360

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 194)
... vṛttāvanyatra tatra vā /
nāmnaḥ sa vṛttyavṛttyośca ...
ekasmin samāse bhinne vā samāse samāsāsamāsayorvā nāmnaḥ prātipadikasya na tu padasya sārūpyam / udāharaṇam
{sitakarakararuciravibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ /
pauruṣakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya //359 [=314]//}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 195)
... tadevaṃ pañcadhā mataḥ // MKpr-
arthe satyarthabhinnānāṃ varṇānāṃ sā punaḥ śrutiḥ /
yamakaṃ ...
samarasamaraso 'yamityādāvekeṣāmarthavattve anyeṣāmanarthakatve bhinnārthānāmiti na yujyate vaktum iti arthe satītyuktam / seti sarorasa ityādivailakṣaṇyena tenaiva krameṇa sthitā /
... pādatadbhāgavṛtti tadyātyanekatām // MKpr-
prathamo dvitīyādau dvitīyastṛtīyādau tṛtīyaścaturthe prathamastriṣvapīti sapta / prathamo dvitīye tṛtīyaścaturthe prathamaścaturthe dvitīyastṛtīye, iti dve / tadevaṃ pādajaṃ navabhedam / ardhāvṛttiḥ ślokāvṛttiśceti dve /
dvidhā vibhakte pāde prathamādipādādibhāgaḥ pūrvavat dvitīyādipādādibhāgeṣu antabhāgo 'nantabhāgeṣviti viṃśatirbhedāḥ ślokāntare hi nāsau bhāgāvṛttiḥ / trikhaṇḍe triṃśat catuḥkhaṇḍe catvāriṃśat /
prathamapādādigatāntyārghādibhāgo dvitīyapādādigate ādyārdhādibhāge yamyate ityādyanvarthatānusaraṇenānekabhedam / antādikam / ādyantikam / tatsamucchayaḥ / madhyādikam / ādimadhyam / antamadhyam / madhyñtikam / teṣāṃ samuccayaḥ / tathā tasminneva pāde
ādyādibhāgānāṃ madhyādibhāge aniyate ca sthāne āvṛttiriti prabhūtatamabhedam / tadetatkāvyāntargaḍubhūtam iti nāsya bhedalakṣaṇaṃ kṛtam / diṅmātramudāhriyate /
{sannārībharaṇomāyamārādhya vidhuśekharam /
sannārībharaṇomāyastatastvaṃ pṛthivīṃ jaya

5.361

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 10.27)
{vināyameno nayatāsukhādinā vinā yamenonayatā sukhādinā /
mahājanodīyata mānasādaraṃ mahājanodī yatamānasādaram

5.362

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 3.5)
{sa tvārambharatovaśyamabalaṃ vitatāravam /
sarvadā raṇamānaiṣīdavānalasamasthitaḥ

5.363

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 3.18)
{sattvārambharatovaśyamavalambitatāravam /
sarvadāraṇamānaiṣī davānalasamasthitaḥ

5.364

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra3-19)
{anantamahimavyāptaviśvāṃ vedhā na veda yām /
yā ca māteva bhajate praṇate mānave dayām

5.365

}
(Ānandavardhana's Deviśataka 1)
{yadānato 'yadā nato nayātyayaṃ na yātyayam /
śivehitāṃ śive hitāṃ smarāmitāṃ smarāmi tām

5.366

}
(Ānandavardhana's Deviśataka 49)
{sarasvati prasādaṃ me sthitiṃ cittasarasvati /
sara svati kuru kṣetrakurukṣetrasarasvati

5.367

}
(Ānandavardhana's Devīśataka 50)
{sasāra sākaṃ darpaṇe kandarpeṇa sasārasā /
śarannavānā bibhrāṇā nāvibhrāṇā śarannavā

5.368

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 3.35)
{madhuparājiparājitamānījanamanaḥsumanaḥsurabhi śriyam /
abhṛta vāritavārijaviplavaṃ sphuṭitatāmratatāmravaṇaṃ jagat

5.83

}
(Ratnākara's Haravijaya 3.57)
evaṃ vaicitryasahasraiḥ sthitamanyadunneyam

5.369

vācyabhedena bhinnā tad yugapadbhāṣaṇaspṛśaḥ /
śliṣyanti śabdāḥ śleṣo 'sāvakṣarādibhiraṣṭadhā // MKpr-
{arthabhedena śabdabhedaḥ} iti darśane {kāvyamārge svaro na gaṇyate} iti ca naye vācyabhedena bhinnā api śabdā yat yugapaduccāraṇena śliṣyanti bhinnaṃ svarūpamapahnuvate sa śleṣaḥ /
sa ca varṇapadaliṅgabhāṣāprakṛtipratyayavibhaktivacanñanāṃ bhedādaṣṭadhā / krameṇodāharaṇam ----
[(1) varṇa]
{alaṅkāraḥ śaṅkākaranarakapālaṃ parijano
viśīrṇāṅgo bhṛṅgī avsu ca vṛṣa eko bahuvayāḥ /
avastheyaṃ sthāṇor'pi bhavati sarvāmaraguror-
vidhau vakre mūrdhni sthitavati vayaṃ ke punaramī

5.371

}
(Subhāṣitaratnākara 1344)
[(2) pada]
{pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥśeṣaparijanaṃ deva /
vilasatkareṇugahanaṃ saṃprati samamāvayoḥ sadanam //370[=306]//}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
[(3) liṅga, (8) vacana]
{bhaktiprahvavilokanapraṇayinī nīlotpalaspardhinī
dhyānālambanatāṃ samādhiniratairnītehitaprāptaye /
lāvaṇyasya mahānidhī rasikatāṃ lakṣmīdṛśostanvatī
yuṣmākaṃ kurutāṃ bhavārtiśamanaṃ netre tanurvā hareḥ

5.372

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali)
eṣa vacanaśleṣo 'pi /
[(4) bhāṣā]
{mahadesurasaṃdhamme tamavasamāsaṃgamāgamāharaṇe /
harabahusaraṇaṃ taṃ cittamohamavasara_ume sahasā

5.373

}
[mama dehi rasaṃ dharme tamoaśām āśāṃ gamāgamāt hara naḥ /
haravadhu śaraṇaṃ tvaṃ cittamoho 'pasaratu me sahasā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 991 ; Ānandavardhana's Deviśataka)
[(5) prakṛti]
{ayaṃ sarvāṇi śāstrāṇi hṛdi jñeṣu ca vakṣyati /
sāmarthyakṛdamitrāṇāṃ mitrāṇāṃ ca nṛpātmajaḥ

5.374

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
[(6) pratyaya]
{rajaniramaṇamauleḥ pādapadmāvaloka-
kṣaṇasamayaparāptāpūrvasaṃsahasram /
pramathanivahamadhye jātucittvatprasādād
ahamucitaruciḥ syānnanditā sā tathā me

5.375

}
[(7) vibhakti]
{sarvasvaṃ hara sarvasya tvaṃ bhavacchedatatparaḥ /
nayopakārasāṃmukhyamāyāsi tanuvartanam

5.376

84//}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
bhedābhāvātprakṛtyāderbhedo 'pi navamo bhavet /
navamopītyapirbhinnakramaḥ / udāharaṇam ----
{yosakṛtparagotrāṇāṃ pakṣacchedakṣaṇakṣamaḥ /
śatakoṭidatāṃ bibhradcibudhendraḥ sa rājate

5.377

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 201)
atra prakaraṇādiniyamābhāvāt dvāvapyarthau vācyau //
nanu svaritādiguṇabhedād bhinnaprayatnoccāryāṇāṃ tadabhāvādabhinnaprayatnoccāryāṇāṃ ca śabdānāṃ bandhe 'laṅkārāntarapratibhotpattihetuḥ śabdaśleṣo 'rthaśleṣaśceti dvividho 'pyarthālaṅkāramadhye parigaṇito 'nyairiti kathamayaṃ śabdālaṅkāraḥ /
ucyate ---- iha doṣaguṇālaṅkārāṇāṃ śabdārthagatatvena yo vibhāgaḥ saḥ anvayavyatirekābhyāmeva vyavatiṣṭhate / tathāhi ---- kaṣṭavādigāḍhatvādyanuprāsādayaḥ vyarthatvādiprauḍhyādyupamādayastadbhāvatadabhāvānuvidhāyitvādeva śabdārthagatatvena vyavasthāpyante /
svayaṃ ca pallavātāmrabhāsvatkaravirājitā / ityabhaṅgaḥ
{prabhātasaṃdhyevāsvāpaphalalubdhehitapradā

5.378

}
iti sabhaṅgaḥ iti dvāvapi śabdaikasamāśrayāviti dvayorapi śabdaśleṣatvamupapannaṃ
na tvādyasyārthaśleṣatvam / arthaśleṣasya tu sa viṣayaḥ yatra śabdaparivartane 'pi na śleṣatvakhaṇḍanā / yathā
{stokenonnatimāyāti stokenāyātyadhogatim /
aho susadṛśī vṛttistulākoṭeḥ khalasya ca

5.379

}
(Kālidāsa's Pañcastavī 1.150)
na cāyamupamāpratibhotpattihetuḥ śleṣaḥ api tu śleṣapratibhotpattiheturupamā / tathāpi ---- yathā
{kamalamiva mukhaṃ manojñametatkacatitarām} ityādau guṇasāmye kriyāsāmye ubhayasāmye vā upamā / tathā 'sakalakalaṃ purametajjātaṃ saṃprati sudhāṃśubimbamiva'; ityādau śabdamātrasāmye 'pi sā yuktaiva / tathā hyuktaṃ rudraṭena
{sphuṭamarthālaṅkārāvetāvupamāsamuccayau kiṃ tu /
āśritya śabdamātraṃ sśmānyamihāpi saṃbhavataḥ //} iti /
(Rudraṭa, Kāvyālaṅkāra)
na ca {kamalamiva mukham} ityādiḥ sādhāraṇadharmaprayogaśūnya upamāviṣaya iti vaktaṃ yuktaṃ pūrṇopamāyā nirviṣayatvāpatteḥ //
{deva tvameva pātālamāśānāṃ tvaṃ nibandhanam /
tvaṃ cāmaramarudbhūmireko lokatrayātmakaḥ

5.380

}
ityādiḥ śleṣasya copamādyalaṅkāraviviktosti viṣaya iti / dvayoryoge saṃkara eva / upapattiparyālocane tu upamāyā evāyaṃ yukto viṣayaḥ / anyathā viṣayāpahāra eva pūrṇopamāyāḥ syāt /
na ca 'abindusundarī nityaṃ galallāvaṇyabindukā'; ityādau virodhapratibhotpattihetuḥ śleṣaḥ api tu śleṣapratibhotpattiheturvirodhaḥ / na hyatrārthadvayapratipādakaḥ śabdaśleṣaḥ dvitīyārthasya pratibhātamātrasya prarohābhāvāt / na ca virodhābhāsa iva virodhaḥ śleṣābhāsaḥ śleṣaḥ /
tadevamādiṣu vākyeṣu śleṣapratibhotpattiheturalaṅkārāntarameva / tathā ca
{ sadvaṃśamuktāmaṇiḥ

5.381

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 10.27)
{nālpaḥ kaviriva svalpaśloko deva mahān bhavān

5.382

}
{anurāgavatī saṃdhyā divasastatpuraḥsaraḥ /
aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ

5.383

}
(Ānandavardana's dhvanyāloka 1.9)
{ādāya cāpamacalaṃ kṛtvāhīnaṃ guṇaṃ viṣamadṛṣṭiḥ /
yaścitramacyutaśaro lakṣyamabhāṅkṣīnnamastasmai

5.384

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
ityādāvekadeśavivartirūpakaśleṣavyatirekasamāsoktivirodhatvamucitaṃ na tu śleṣatvam //
śabdaśleṣa iti cocyate arthālaṅkāramadhye ca lakṣyate iti ko 'yaṃ nayaḥ / kiṃ ca caicitryamalaṅkāra iti ya eva kavipratibhāsaṃrambhagocarastatreva vicitratā iti saivālaṅkārabhūmiḥ / arthamukhaprekṣitvameteṣāṃ śabdānāmiti cet anuprāsādīnāmapi tathaiveti te 'pyarthālaṅkārāḥ kiṃ nocyante / rasādivyañjakasvarūpavācyaviśeṣasavyapekṣatve 'pi hyanuprāsādīnām
alaṅkāratā / śabdaguṇadoṣāṇāmapyarthāpekṣayaiva guṇadoṣatā / arthaguṇadoṣālaṅkārāṇāṃ śabdāpekṣayaiva vyavasthitiriti te 'pi śabdagatatvenocyantām / {vidhau vakre mūrdhni} ityādau ca varṇādiśleṣe ekaprayatnoccāryatve 'rthaśleṣatvaṃ śabdabhede 'pi prasajyatāmityevamādi svayaṃ
vicāryam //
taccitraṃ yatra varṇānāṃ khaḍgādyākṛtihetutā // MKpr-
saṃniveśaviśeṣeṇa yatra nyastā varṇāḥ khaḍgamurajapadmādyākāramullāsayanti taccitraṃ kāvyam / kaṣṭaṃ kāvyametaditi diṅmātraṃ pradarśyate / udāharaṇam ----
{mārāriśakrarāmebhamukhairāsāraraṃhasā /
sārārabdhastavā nityaṃ tadārtiharaṇakṣamā

5.385

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 5.6)
{mātā natānāṃ saṃghaṭṭaḥśriyāṃ bādhitasaṃbhramā /
mānyātha sīmā rāmāṇāṃ śaṃ me diśyādumādimā

5.386

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 5.7)
(khaṅgabandhaḥ)
{saralā bahulārambhataralālibalāravā /
vāralābahulāmandakaralābahulāmalā

5.387

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 5.19)
(murajabandhaḥ)
{bhāsate pratibhāsāra rasābhātāhatāvibhā /
bhāvitātmā śubhā vāde devābhā bata te sabhā

5.388

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
(padmabandhaḥ)
{rasāsāra rasā sārasāyatākṣakṣatāyasā /
sātāvāta tavātāsā rakṣatastvastvatakṣara

5.85

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 3.399)
(sarvatobhadram)
saṃbhavino 'pyanye prabhedāḥ śaktimātraprakāśakā na tu kāvyarūpatāṃ dadhatīti na pradarśyante

5.389

punarektavadābhāso vibhinnākāraśabdagā /
ekārthateva ...
bhinnarūpasārthakānarthakaśabdaniṣṭhamekārthatvena mukhe bhāsanaṃ punaruktavadābhāsaḥ / sa ca
... śabdasya ...
sabhaṅgābhaṅgarūpakevalaśabdaniṣṭhaḥ / udāharaṇam ----
{arivadhadehaśarīraḥ sahasā rathisūtaturagapādātaḥ /
bhāti sadānatyāgaḥ sthiratāyāmavanitalatilakaḥ

5.390

}
(Udbhaṭa's Kāvyālaṅkārasārasaṅgraha 1)
{cakāsatyaṅganārāmāḥ kautukānandahetavaḥ /
tasya rājñaḥ sumanaso vibudhāḥ pārśvavartinaḥ

5.391

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 207)
... tathā śabdārthayorayam // MKpr-
udāharaṇam ----
{tanuvapurajaghanyo 'sau karikuñjararudhiraraktakharanakharaḥ /
tejodhāma mahaḥpṛthumanasāmindro harirjiṣṇuḥ

5.86

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atraikasmin pade parivartite nālaṅkāra iti śabdāśrayaḥ aparasmiṃstu parivartite 'pi sa na hīyate ityarthaniṣṭha ityubhayālaṅkāro 'yam

5.392

iti kāvyaprakāśe śabdālaṅkāranirṇayo nāma navama ullāsaḥ //
=========================================================
atha daśama ullāsaḥ
arthālaṅkārānāha
sādharmyamupamā bhede ...
upamānopameyayoreva na tu kāryakāraṇādikayoḥ sādharmyaṃ bhavatīti tayoreva samānena dharmeṇa saṃbandha upamā /
... pūrṇā luptā ca ...
upamānopameyasādhāraṇadharmopamāpratipādakānāmupādāne pūrṇā / ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope luptā //
... sāgrimā /
śrautyārthī ca bhavedvākye samāse taddhite tathā // MKpr-
agrimā pūrṇā /
yathevādiśabdā yatparāstasyaivopamānatāpratītiriti yadyapyupamānaviśeṣaṇānyete tathāpi śabdaśaktimahimnā śrutyaiva ṣaṣṭhīvat saṃbandhaṃ pratipādayantīti tatsadbhāve śrautī upamā /
tathaiva {tatra tasyeva} ityanenevārthe vihitasya vaterupādāne //
{tena tulyaṃ mukham} ityādāvupameye eva {tattulyamasya} ityādau copamāne eva {idaṃ ca tacca tulyam} ityubhayatrāpi tulyādiśabdānāṃ viśrāntiriti sāmyaparyālocanayā tulyatāpratītiriti sādharmyasyārthatvāttulyādiśandopādāne ārthī tadvat 'tena tulyaṃ kriyā cedvatiḥ'; ityanena
vihitasya vateḥ sthitau /
{ivena nityasamāso vibhaktyapolaḥ pūrvapadakṛtisvaratvaṃ ca} iti nityasamāse ivaśabdayoge samāsagā // krameṇodāharaṇam ----
{svapne 'pi samareṣu tvāṃ vijayaśrīrna muñchati /
prabhāvaprabhavaṃ kāntaṃ svādhīnapatikā yathā

5.393

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{cakitahariṇalolalocanāyāḥ krudhi taruṇāruṇatārahārikānti /
sarasijamidamānanaṃ ca tasyāḥ samamiti cetasi saṃmadaṃ vidhatte

5.394

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 211)
{atyāyatairniyamakāribhiruddhatānāṃ
divyaiḥ prabhābhiranapāyamayairupāyaiḥ /
śaurirbhujairiva caturbhiradaḥ sadā yo
lakṣmīvilāsabhavanairbhuvanaṃ babhāra

5.395

}
(Śivasvāmin's Kapphinābhyudaya 1.39)
{avitathamanorathapathaprathaneṣu praguṇa garimagītaśrīḥ /
suratarusadṛśaḥ sa bhavān abhilaṣaṇīyaḥ kṣitīśvaro na kasya

5.396

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{gāmbhīryagarimā tasya satyaṅgaṅgābhujaṅgavat /
durālokaḥ sa samare nidāghāmbararatnavat

5.87

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
svādhīnapatikā kāntaṃ bhajamānā yathāṃ lokottaracamatkārabhūḥ tathā jayaśrīstvadāsevanenetyādinā pratīyamānena vinā yadyapi noktervaicitryam / vaicitryaṃ cālaṅkāraḥ / tathāpi na dhvaniguṇībhūtavyaṅgyavyavahāraḥ / na khalu vyaṅgyasaṃsparśaparāmarśādatra cārutāpratītiḥ / api tu vācya vaicityapratibhāsādeva //
rasādistu vyaṅgyor'rthālaṅkārāntaraṃ ca sarvatrāvyabhicārītyagaṇayitvaiva tadalaṅkārā udāhṛtāḥ / tadrahitatvena tu udāhriyamāṇā virasatāmāvahantīti pūrvāparaciruddhābhidhānamiti na codanīyam

5.397

tadvad dharmasya lope syānna śrautī taddhite punaḥ /
dharmaḥ sādhāraṇaḥ / taddhite kalpavādau tvārthyeva // tena pañca //
udāharaṇam ----
{dhanyasyānanyasāmānyasaujanyotkarṣaśālinaḥ /
karaṇīyaṃ vacaścetaḥ satyaṃ tasyāmṛtaṃ yathā

5.398

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{ākṛṣṭakaravālo 'sau saṃparāye paribhraman /
pratyarthisenayā dṛṣṭaḥ kṛtāntena samaḥ prabhuḥ

5.399

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{karavāla ivācārastasya vāgamṛtopamā /
viṣakalpaṃ mano vetsi yadi jīvasi tatsakhe

5.400

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
upamānānupādāne vākyagātha samāsagā // MKpr-
{sa_alakaraṇaparavīsāmasiriviaraṇaṃ ṇa sarasakavvassa /
dīsa_i aha vā ṇisamma_i sarisaṃ aṃsaṃsametteṇa

5.88

}
[sakalakaraṇaparaciśrāmaśrīvitaraṇaṃ na sarasakāvyasya /
dṛśyate 'tha vā niśamyate sadṛśamaṃśāṃśamātreṇa //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 995)
kavvassetryatra kavvasamamiti sarisamityatra ca ṇūṇamiti pāṭhe eṣaiva samāsagā

5.401

vāderlope samāse sā karmādhārakyaci kyaṅi /
karmakartrorṇamuli ...
vāśabdaḥ upamādyotaka iti / vāderupamāpratipādakasya lope ṣaṭ samāsena karnṇo 'dhikaraṇāccotpannena kyacā kartuḥ kyaṅā karmakartrorupapadayorṇamulā ca bhavet //
udāharaṇam ----
{tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā /
netrānandena candreṇa māhendrī digalaṅkṛtā

5.402

}
(Mahābhārata dro.[184-46])
tathā
{asitabhujagabhīṣaṇāsipatro ruharuhikāhitacittatūrṇacāraḥ /
pulakitatanurutkapolakāntiḥ pratibhaṭavikramadarśaneyamāsīt

5.403

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{pauraṃ sutīyati janaṃ samarāntaresā-
vantaḥpurīyati vicitracaritracuñcuḥ /
nārīyate samarasīmni kṛpāṇapāṇer
ālokya tasya caritāni sapatnasenā

5.404

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 217)
{mṛdhe nidāghagharmāṃśudarśaṃ paśyanti taṃ pare /
sa punaḥ pārthasaṃcāraṃ saṃcaratyavanīpatiḥ

5.405

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 218)
... etaddvilope kvipsamāsagā // MKpr-
etayordhrmavādyoḥ / udāharaṇam ----
{savitā vidhavati vidhurapi savitarati tathā dinanti yāminyaḥ /
yāminayanti dināni ca sukhaduḥkhavaśīkṛte manasi

5.406

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 219)
{paripanthimanojyaśatairapi durākramaḥ /
saṃparāyapravṛttausau rājate rājakuñjaraḥ

5.89

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)

5.407

dharmopamānayorlope vṛttau vākye ca dṛśyate /
{ṭuṭuṇṇanto marihisi kaṇṭaakaliāiṃ keaivaṇāiṃ /
mālaikusumasaricchaṃ bhamara bhamanto ṇa pāvihisi

5.408

}
[ṭuṇṭuṇāyamāno mariṣyasi kaṇṭakakalitāni ketakīvanāni /
mālatīkusumasadṛkṣaṃ bhramara bhraman na prāpsyasi //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 979 ; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
kusumeṇa samamiti pāṭhe vākyagā /
kyaci vādyupameyāse ...
āse nirāse /
{arātivikramālokavikasvaravilocanaḥ /
kṛpāṇodagradordaṇḍaḥ sa sahasrāyudhīyati

5.409

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrātmā upameyaḥ /
... trilope ca samāsagā // MKpr-
trayāṇāṃ vādidharmopamānānām / udāharaṇam ----
{taruṇamani kṛtāvalokanā lalitavilāsavitīrṇavigrahā /
smaraśaravisarācitāntarā mṛganayanā harate munermanaḥ

5.410

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra saptamyupamānetyādinā yadā samāsalopau bhavataḥ / tadedamudāharaṇam //
krūrasyācārasyāyaḥśūlatayādhyavasāyād ayaḥśūlenānvicchati {āyaḥśūlikaḥ} ityatiśayoktirna tu krūrācāropameyataikṣṇyadharmavādīnāṃ lope trilope 'yamupamā /
evamekonaviṃśatirluptāḥ pūrṇābhiḥ saha pañcaviṃśatiḥ //
{anayeneva rājyaśrīrdainyeneva manasvitā /
mamlau sātha viṣādena padminīva himāmbhasā

5.411

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 222)
ityabhinne sādhāraṇe dharme //
{jyotsneva nayanānandaḥ sureva madakāraṇam /
prabhuteva samākṛṣṭasarvalokā nitambinī

5.412

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
ity bhinne ca tasmin ekasyaiva bahūpamānopādāne mālopamā /
yathottaramupameyasyopamānatve pūrvavadabhinnadharmatve
{anavaratakanakavitaraṇajalalavabhṛtakarataraṅgitārthitateḥ /
bhaṇitiriva matirmatiriva ceṣṭā ceṣṭeva kīrtirativimalā

5.413

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{matiriva mūrtirmadhurā mūrtiriva sabhā prabhāvacitā /
tasya sabheva jayaśrīḥ śakyā jetuṃ nṛpasya na pareṣām

5.90

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 223)
ityādikā raśanopamā ca na lakṣitā evaṃvidhavaicitryasahasrasaṃbhavāt
uktabhedānatikramācca

5.414

upamānopameyatve ekasyaivaikavākyage /
ananvayaḥ ...
upamānāntarasaṃbandhābhāvo 'nanvayaḥ / udāharaṇam ----
{na kevalaṃ bhāti nitāntakāntirnitambanī saiva nitambinīva /
yāvadvilāsāyudhalāsyavāsāste tadvilāsā iva tadvilāsāḥ

5.415

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
... viparyāsa upameyopamā tayoḥ // MKpr-
tayoḥ upamānopameyayoḥ / parivṛttiḥ arthāt vākyadvaye / itaropamānavyavacchedaparā upameyenopamā iti upameyopamā / udāharaṇam ----
{kamaleva matirmatiriva kamalā tanuriva vibhā vibheva tanuḥ /
dharaṇīva dhṛtirdhṛtiriva dharaṇī satataṃ vibhāti bata yasya

5.91

(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 225)

5.416

saṃbhāvanamathotprekṣā prakṛtasya samena yat /
samena upamānena / udāharaṇam ----
{unmeṣaṃ yo mama na sahate jātivairī niśāyām
indorindīvaradaladṛśā tasya saundaryadarpaḥ /
nītiḥ śāntiṃ prasabhamanayā vaktrakāntyeti harṣāl
lagnā manye lalitatanu te pādayoḥ padmalakṣmīḥ

5.417

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ /
asatpuruṣaseveva dṛṣṭirviphalatāṃ gatā

5.418

}
(Śūdraka's Mṛcchakaṭikā 1.32)
ityādau vyāpanādi lepanādirūpatayā saṃbhāvitam //
sasaṃdehastu bhedoktau tadanuktau ca saṃśayaḥ // MKpr-
bhedoktau yathā
{ayaṃ mārtaṇḍaḥ kiṃ sa khalu turagaiḥ saptabhiritaḥ
kṛśānuḥ kiṃ sarvāḥ prasarati diśo naiṣa niyatam /
kṛtāntaḥ kiṃ sākṣānmahiṣavahano 'sāviti ciraṃ
samālokyājau tvāṃ vidadhati vikalpān pratibhaṭāḥ

5.419

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
bhedoktāvityanena na kevalamayaṃ niścayagarbho yāvanniścayānto 'pi saṃdehaḥ svīkrṭaḥ /
yathā
{induḥ kiṃ kva kalaṅkaḥ sarasijametat kimambu kutra gatam /
lalitasavilāsavacanairmukhamiti hariṇākṣi niścitaṃ parataḥ

5.420

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
kiṃ tu niścayagarbha iva nātra niścayaḥ pratīyamāna iti upekṣito
bhaṭṭodbhaṭena / tadanuktau yathā
{asyāḥ sargavidhau prajāpatirabhūccandro nu kāntipradaḥ
śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣpākaraḥ /
vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo
nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ

5.92

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 1.8)

5.421

tadrūpakamabhedo ya upamānopameyayoḥ /
atisāmyād anapahnutabhedayoḥ abhedaḥ /
samastavastuciṣyaṃ śrautā āropitā yadā // MKpr-
āropaviṣayā iva āropyamāṇāḥ yadā śabdopāttāḥ tadā samastāni vastūni viṣayosyeti samastavastuviṣayam / āropitā iti bahuvacanamavivakṣitam / yathā
{jyotsnābhasmacchuraṇadhavalā bibhratī tārakāsthī-
nyantardhānavyasanarasikā rātrikāpālikīyam /
dvīpād dvīpaṃ bhramati dadhatī candramudrākapāle
nyastaṃ siddhāñjanaparimalaṃ lāñchanasyacchalena

5.93

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra pādatraye, antardhānavyasanarasikatvamāropitadharma eveti rūpakaparigrahe sādhakamastītitatsaṃkarāśaṅkā na kāryā

5.422

śrautā ārthaśca te yasminnekadeśavivarti tat /
kevidāropyamāṇāḥ śabdo 'pāttāḥ kecidarthasāmarthyādavaseyāḥ ityekadeśavivartanāt ekadeśavivarti / yathā
{jassa raṇante_ura_e kare kuṇantassa maṇḍalaggala_aṃ /
rasasaṃmuhī vi sahasā paramuhī ho_i ri_useṇā

5.423

}
[yasya raṇāntaḥpure kare kurvato maṇḍalāgralatām /
rasasaṃmukhyapi sahasā parāñmukhī bhavati ripusenā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 980)
atra raṇasyāntaḥpuratvamāropyamāṇaṃ śabdo 'pāttam maṇḍalāgralatāyāḥ nāyikātvam ripusenāyāśca pratināyikātvam arthasāmarthyādavasīyate iti ekadeśe viśeṣeṇa vartanādekadeśavivarti /
sāṅgametat ...
uktadvibhedaṃ sāvayavam //
... niraṅgaṃ tu śuddhaṃ ...
yathā
{kuraṅgīvāṅgāni stimitayati gītadhvaniṣu yat
sakhīṃ kāntodantaṃ śrutamapi punaḥ praśnayati yat /
anidraṃ yaccāntaḥ svapiti tadaho vedmyabhinavāṃ
pravṛtto 'syāḥ sektuṃ hṛdi manasijaḥ premalatikām

5.424

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana ; Abhinavagupta's Abhinavabhāratī)
... mālā tu pūrvavat // MKpr-
mālopamāyāmivaikasmin bahava āropitāḥ / yathā
{saundaryasya taraṅgiṇī taruṇimotkarṣasya harṣodgamaḥ
kānteḥ kārmaṇakarma narmarahasāmullāsanāvāsabhūḥ /
vidyā vakragirāṃ vidheranavadhiprāvīṇyasākṣātkriyā
vāṇāḥ pañcaśilīmukhasya lalanācūḍāmaṇiḥ sā priyā

5.94

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)

5.425

niyatāropaṇopāyaḥ syādāropaḥ parasya yaḥ /
tatparaṃparitaṃ śliṣṭe vācake bhedabhāji vā // MKpr-
yathā
{vidvanmānasahaṃsa vairikamalāsaṃkocadīptadyute
durgāmārgaṇanīlalohita samitsvīkāravaiśvānara /
satyaprītividhānadakṣa vijayaprāgbhāvabhīma prabho
sāmrājyaṃ varavīra vatsaraśataṃ vairiñcamuccaiḥ kriyāḥ

5.426

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra mānasameva mānasam kamalāyāḥ saṃkoca eva kamalānāmasaṃkocaḥ durgāṇāmamārgaṇameva durgāyāḥ mārgaṇam samitāṃ svīkāra eva samidhāṃ svīkāraḥ satye pratītireva satyāmaprītiḥ vijayaḥ paraparābhava eva vijayorjunaḥ evamāropaṇanimitto haṃsāderāropaḥ /
yadyapi śabdārthālaṅkāro 'yamityuktaṃ vakṣyate ca tathāpi prasiddhyanurodhādatroktaḥ / ekadeśavivarti hīdamanyairabhidhīyate //
bhedabhāji yathā
{ālānaṃ jayakuñjarasya dṛṣadāṃ seturvipadvāridheḥ
pūrvādriḥ karavālacaṇḍamahaso līlopadhānaṃ śriyaḥ /
saṃgrāmāmṛtasāgarapramathanakrīḍāvidhau mandaro
rājan rājati vīravairivanitāvaidhavyadaste bhujaḥ

5.427

}
(Mahimabhaṭṭa's Vyaktiviveka)
atra jayāderbhinnaśabdavācyasya kuñjaratvādyārope bhujasya ālānatvādyāropo yujyate /
{alaukikamahālokaprakāśitajagattrayaḥ /
stūyate deva sadvaṃśamuktāratnaṃ na kairbhavān

5.428

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{niravadhi ca nirāśrayaṃ ca yasya sthitamanivartitakautukaprapñcam /
prathama iha bhavān sa kūrmamūrtirjayati caturdaśalokavallikandaḥ

5.429

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 3,4.32)
iti ca amālārūpoakamapi paraṃparitaṃ draṣṭavyam //
{kisalayakarairlatānāṃ karakamalaiḥ kāmināṃ mano jayati /
nalinīnāṃ kamalamukhaiḥ mukhendubhiryoṣitāṃ madanaḥ

5.95

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 8.50)
ityādi raśanārūpakaṃ na vaicitryavaditi na lakṣitam

5.430

prakṛtaṃ yanniṣidhyānyat sādhyate sā tvapahnutiḥ /
upameyam asatyaṃ kṛtvopamānaṃ satyatayā yat sthāpyate sā tu apahnutiḥ udāharaṇam ----
{avāptaḥ prāgalbhyaṃ pariṇatarucaḥ śailatanaye
kalaṅko naivāyaṃ vilasati śaśāṅkasya vapuṣi /
amuṣyeyaṃ manye vigaladamṛtasyandaśiśire
ratiśrāntā śete rajaniramaṇī gāḍhamurasi

5.431

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
itthaṃ vā
{bata sakhi kiyadetat paśya vairaṃ smarasya
priyavirahakṛśesmin rāgiloke tathā hi /
upavanasahakārodbhāsibhṛṅgacchalena
prativiśikhamanenoṭṭaṅkitaṃ kālakūṭam

5.432

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra hi na sabhṛṅgāṇi sahakārāṇi api tu sakālakūṭā śarā iti pratītiḥ / evaṃ vā
{amuṣmiṃllāvaṇyāmṛtasarasi nūnaṃ mṛgadṛśaḥ
smaraḥ śarvapluṣṭaḥ pṛthujaghanabhāge nipatitaḥ /
yadaṅgāṅgāraṇāṃ prathamapiśunā nābhikuhare
śikhā dhūmasyeyaṃ pariṇaṃmati romāvalivapuḥ

5.433

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali, Bombay Sankrit and Prakrit Series. 1558)
atra na romāvaliḥ dhūmaśikheyamiti pratipattiḥ //
evamiyaṃ bhaṅgyantarairapyūhyā //
śleṣaḥ sa vākya ekasmin yatrānekārthatā bhavet // MKpr-
ekārthapratipādakānāmeva śabdānāṃ yatrāneko 'rthaḥ sa śleṣaḥ / udāharaṇam ----
{udayamayate diṅmālinyaṃ nirākurutetarāṃ
nayati nidhanaṃ nidrāmudrāṃ pravartayati kriyāḥ /
racayatitarāṃ svairācārapravartanakartanaṃ
bata bata lasattejaḥpuñjo vibhāti vibhākaraḥ

5.96

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 237)
atrābhidhāyā aniyantraṇāt dvāvapyarkabhūpau vācyau

5.434

paroktirbhedakaiḥ śliṣṭaiḥ samāsoktir ...
prakṛtārthapratipādakavākyena śliṣṭaviśeṣaṇamāhātmyāt na tu viśeṣyasya sāmarthyādapi yat aprakṛtasyārthasyābhidhānam sā samāsena saṃkṣepeṇārthadvayakathanāt samāsoktiḥ / udāharaṇam ----
{lahiūṇa tujjha bāhupphaṃsaṃ jīe sa ko vi ullāso /
jaalacchī tuba virahe ṇa hujjalā dubbalā ṇaṃ sā

5.435

}
[labdhvā tava bāhusparśa yasyāḥ sa ko 'pyullāsaḥ /
jayalakṣmīstava virahe na khalūjjvalā durbalā nanu sā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī, Nirnaya Sagar Press. 428)
atra jayalakṣmīśabdasya kevalaṃ kāntāvācakatvaṃ nāsti //
... nidarśanā /
abhavanvastusaṃbandha upamāparikalpakaḥ // MKpr-
nidarśanaṃ dṛṣṭāntakaraṇam / udāharaṇam ----
{kva sūryaprabhāvo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ /
titīrṣurdustaraṃ mohāduḍupenāsmi sāgaram

5.436

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa1-2)
atra uḍupena sāgarataraṇamiva manmatyā sūryavaṃśavarṇanamityupamāyāṃ paryavasyati /
yathā vā
{udayati vitatordhvaraśmirajjāvahimarucau himadhāmni yāti cāstam /
vahati girirayaṃ vilambighaṇṭādvayaparivāritavāraṇendralīlām

5.437

}
(Māgha's Siśupālavadha, Nirnaya Sagar Press. 4.20)
atra kathmanyasya līlāmanyo vahatīti tatsadṛśīmityupamāyāṃ paryavasānam /
{dorbhyāṃ titīrṣati taraṅgavatībhujaṅgam
ādātumicchati kare hariṇāṅkabimbam /
meruṃlilaṅghayiṣati dhruvameṣa deva
yaste guṇān gaditumudyamamādadhati

5.97

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 241)
ityādau mālārūpāpyeṣā draṣṭavyā

5.438

svasvahetvanvayasyoktiḥ kriyayaiva ca sāparā /
kriyayaiva svasvarūpasvakāraṇayoḥ saṃbandho yadavagamyate sā aparā nidarśanā / yathā
{unnataṃ padamavāpya yo laghuhelayaiva patediti bruvan /
śailaśekharagato dṛṣatkaṇaścārumārutadhutaḥ patatyadhaḥ

5.98

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 242)
atra pātakriyayā patanasya lāghave sati unnatapadaprāptirūpasya ca saṃbandhaḥ khyāpyate //
aprastutapraśaṃsā yā sā saiva prastutāśrayā // MKpr-
aprākaraṇikasyābhidhānena prākaraṇikasyākṣepo 'prastutapraśaṃsā

5.439

kārye nimitte sāmānye viśeṣe prastute sati /
tadanyasya vacastulye tulyasyeti ca pañcadhā // MKpr-
tadanyasya kāraṇādeḥ / krameṇodāhyaṇam ----
{yātā kiṃ na milanti sundari punaścintā tvayā matkṛte
no kāryā nitarāṃ kṛśāsi kathayatyevaṃ sabāṣpe mayi /
lajjāmantharatārakeṇa nipatatpītāśruṇā cakṣuṣā
dṛṣṭvā māṃ hasitena bhāvimaraṇotsāhastayā sūcitaḥ

5.440

}
(Amaruśataka 10)
atra prasthānātkimiti nivṛtto 'sīti kārye pṛṣṭe kāraṇamabhihitam /
{rājanrājasutā na pāṭhayati māṃ devyo 'pi tūṣṇīṃ sthitāḥ
kubje bhojaya māṃ kumārasacivairnādyāpi kiṃ bhujyate /
itthaṃ nātha śukastavāribhavane muktodhvagaiḥ pañjarāc
citrasthānavalokya śūnyavalabhāvekaikamābhāṣate

5.441

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra prasthānodyataṃ bhavantaṃ jñātvā sahasaiva tvadarayaḥ palāyya gatāḥ iti kāraṇe prastute kāryamuktam /
{etattasya mukhātkiyat kamalinīpatre kaṇaṃ vāriṇo
yanmuktāmaṇirityamaṃsta sa jaḍaḥśṛṇvanyadasmādapi /
aṅgulyagralaghukriyāpravilayinyādīyamāne śanaiḥ
kutroḍḍīya gato mametyanudinaṃ nidrāti nāntaḥśucā

5.442

}
(Bhallaṭaśataka 94)
atrāsthāne jaḍānāṃ mamatvasaṃbhāvanā bhavatīti sāmānye prastute viśeṣaḥ kathitaḥ /
{suhṛdvadhūbāṣpajalapramārjanaṃ karoti vairapratiyātanena yaḥ /
sa eva pūjyaḥ sa pumānsa nītimānsujīvitaṃ tasya sa bhājanaṃ śriyaḥ

5.443

}
(Udbhaṭa's Kāvyālaṅkārasārasaṅgraha)
atra 'kṛṣṇaṃ nihatya narakāsuravadhūnāṃ yadi duḥkham praśamayasi tat tvameva ślāghyaḥ'; iti viśeṣe prakṛte sāmānyamabhihitam / tuye prastute tulyābhidhāne trayaḥ prakārāḥ / śleṣaḥ samāsoktiḥ sādṛśyamātraṃ vā tulyāt tulyasya hyākṣepe hetuḥ / krameṇodāharaṇam --
{puṃstvādapi pravicalet yadi yadyadho 'pi
yāyād yadi praṇayane na mahānapi syāt /
abhyuddharettadapi viśvamitīdṛśīyaṃ
kenāpi dik orakaṭitā puruṣottamena

5.444

}
(Bhallaṭaśataka 79)
{yeñāsyabhyuditena candra gamitaḥ klāntiṃ ravau tatra te
yujyeta pratikartumeva na punastasyaiva pādagrahaḥ /
kṣīṇenaitadanuṣṭhitaṃ yadi tataḥ kiṃ lajjase no manāg
astvevaṃ jaḍadhāmatā tu bhavato yad vyomni visphūrjase

5.445

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{ādāya vāri paritaḥ saritāṃ mukhebhyaḥ
kiṃ tāvadarjitamanena durarṇavena /
kṣārīkṛtaṃ ca vaḍavādahane hutaṃ ca
pātālakukṣikuhare viniveśitaṃ ca

5.446

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
iyaṃ ca kācit vācye pratīyamānārthānadhyāropeṇaiva bhavati / yathā
{abdherambhaḥ sthagitabhuvanābhogapātālakukṣeḥ
potopāyā iha hi bahavo laṅghane 'pi kṣamante /
āho riktaḥ kathamapi bhavedeṣa daivāt tadānīṃ
ko nāma syādavaṭakuharālokane 'pyasya kalpaḥ

5.447

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
kvacidadhyāropeṇaiva / yathā
{kastvaṃ bhoḥ kathayāmi daivahatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ
vairāgyādiva vakṣi sādhu viditaṃ kasmādidaṃ kathyate /
vāmenātra vaṭastamadhvagajanaḥ sarvātmanā sevate
na cchāyāpi paropakārakaraṇe mārgasthitasyāpi me

5.448

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.51)
kvacidaṃśeṣvadhyāropeṇa / yathā
{so 'pūrvo rasanāviparyayavidhiḥ tat karṇayoścāpalaṃ
dṛṣṭiḥ sā madavismṛtasvaparadik kiṃ bhūyasoktena vā /
sarvaṃ vismṛtavānasi bhramara he yadvāraṇo 'dyāpyasau
antaḥśūnyakaro niṣevyata iti bhrātaḥ ka eṣa grahaḥ

5.99

}
(Bhallaṭaśataka 18)
atra rasanāvaparyāsaḥ śūnyakartvaṃ ca bhramarasyāsevane na hetuḥ karṇacāpalaṃ tu hetuḥ madaḥ pratyuta sevate nimittam

5.449

nigīryādhyavasānaṃ tu prakṛtasya pareṇa yat /
prastutasya yadanyatvaṃ yadyarthoktau ca kalpanam // MKpr-
kāryakāraṇayoryaśca paurvāparyaviparyayaḥ /
vijñeyātiśayoktiḥ sā ...
upamānenāntarnigīrṇasyopameyasya yadadhyavasānaṃ saikā / yathā
{kamalamanambhasi kamale ca kubalaye tāni kanakalatikāyām /
sā ca sukumārasubhagetyutpātaparaṃparā keyam

5.450

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra mukhādi kamalādirūpatayādhyavasitam / yacca tadevānyatvenādhyavasīyate sā aparā / yathā
{aṇṇaṃ laḍahattaṇa_aṃ aṇṇā vi_a kā vi vattaṇacchā_ā /
sāmā sāmaṇṇapa_āva_iṇo rehacci_a ṇa ho_i

5.451

}
[anyatsaukumāryam anyaiva ca kāpi vartanacchāyā /
śyāmā sāmānyaprajāpateḥ rekṣaiva ca na bhavati //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 969)
(arthāt asaṃbhavino 'rthasya) sā tṛtīyā / yathā
{rākāyāmakalaṅkaṃ cedamṛtāṃśorbhavedvapuḥ /
tasyā mukhaṃ tadā sāmyaparābhavamavāpnuyāt

5.452

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
kāraṇasya śīghrakāritāṃ vaktuṃ kāryasya pūrvamuktau caturthī / yathā
{hṛdayamadhiṣṭhitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena /
caramaṃ ramaṇīvallabha locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā

5.453

}
(Dāmodaragupta's Kuṭṭanīmata 96)
... prativastūpamā tu sā // MKpr-
sāmānyasya dvirekasya yatra vākyadvaye sthitiḥ /
sādhāraṇo dharmaḥ upameyavākye upamānavākye ca kathitapadasya duṣṭatayābhihitatvāt śabdabhedena yat upādīyate sā vastūno vākyārthasyopamānatvāt prativastūpamā / yathā
{devībhāvaṃ gamitā parivārapadaṃ kathaṃ bhajatveṣā /
na khalu paribhogayogyaṃ daivatarūpāṅkitaṃ ratnam

5.455

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,2.4)
{yadi dahatyanalo 'tra kimadbhutaṃ yadi ca gauravamadriṣu kiṃ tataḥ /
lavaṇamambu sadaiva mahodadheḥ prakṛtireva satāmaviṣāditā //454[=272]//}
(Ānandavardhana's Deviśataka)
ityādikā mālāprativastūpamā draṣṭavyā / evamanyatrāpyanusartavyam //
dṛṣṭāntaḥ punareteṣāṃ sarveṣāṃ pratibimbanam // MKpr-
eteṣāṃ sādhāraṇadharmādīnāṃ dṛṣṭo 'nto niścayo yatra sa dṛṣṭāntaḥ /
{tvayi dṛṣṭa eva tasyā nirvāti mano manobhavajvalitam /
āloke hi himāṃśorvikasati kusumaṃ kumudvatyāḥ

5.456

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 251)
eṣa sādharmyeṇa / vaidharmyeṇa tu
{tavāhave sāhasakarmaśarmaṇaḥ karaṃ kṛpāṇāntikamāninīṣataḥ /
bhaṭaḥ pareṣāṃ viśarārutāmaguḥ dadhatyavāte sthiratāṃ hi pāṃsavaḥ

5.457

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
//100-102//
sakṛdvṛttistu dharmasya prakṛtāprakṛtātmanām /
saiva kriyāsu bahvīṣu kārakasyeti dīpakam // MKpr-
prākaraṇikāprākaraṇikānām arthāt upamānopameyānāṃ dharmaḥ kriyādiḥ ekavārameva yat upādīyate tat ekasthasyaiva samastavākyadīpanād dīpakam / yathā
{kivaṇāṇaṃ dhaṇaṃ ṇāgāṇaṃ phaṇamaṇī keśarā_iṃ sīhāṇaṃ /
kulabāli_āṇaṃ tthaṇa_ā kutto chippanti amu_āṇaṃ

5.458

}
[kṛpaṇānāṃ dhanaṃ nāgānāṃ phaṇamaṇiḥ kesarā siṃhānām /
kulabālikānāṃ stanāḥ kutaḥ spṛśyante 'mṛtānām //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī, Nirnaya Sagar Press. 976)
kārakasya ca bahvīṣu kriyāsu sakṛdvṛttidīrpakam / yathā
{svidya[t]i kūṇati vellati vicalati nimiṣati vilokayati tiryak /
antarnandati cumbatumicchati navapariṇayā vadhūḥ śayane

5.103

}
(Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra 317/3)

5.459

mālādīpakamādyaṃ cetyathottaraguṇāvaham /
pūrveṇa pūrveṇa vastunā uttaramuttaraṃ cedupakriyate tat mālādīpakam / yathā
{saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāropite
devākraṇaya yena yena sahasā yadyatsamāsāditam /
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ
tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam

5.460

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
niyatānāṃ sakṛddharmaḥ sā punastulyayogitā // MKpr-
niyatānāṃ prākaraṇikānāmeva aprākaraṇikānāmeva vā / krameṇodāharaṇam ----
{pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ

5.461

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana)
{kumudakamalanīlanīrajālirlalitavilāsajuṣordṛśoḥ puraḥ kā /
amṛtamamṛtaraśmirambujanma pratihatamekapade tavānanasya

5.104

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)

5.462

upamānādyadanyasya vyatirekaḥ sa eva saḥ /
anyasyopameyasya vyatireka ādhikyam /
{kṣīṇaḥ kṣīṇo 'pi śaśī bhūyo bhūyo vivardhate satyam /
virama prasīda sundari yauvanamanivarti yātaṃ tu

5.463

}
(Amaruśataka)
tadyuktam / atra yauvanagatāstairyādhikyaṃ hi vivakṣitam //
hetvoruktāvanuktīnāṃ traye sāmye nivedite // MKpr-
śabdārthābhyāmathākṣipte śliṣṭe tadvattriraṣṭa tat /
vyatirekasya hetuḥ upameyagatamutkarṣanimittam / upamānagatamapakarṣakāraṇam / tayordvayoruktiḥ, ekatarasya dvayorvā anuktirityanuktitrayam / etadbhedacatuṣṭayamupamānopameyabhāve śabdena pratipādite ārthena ca krameṇoktāścatvāra eva bhedāḥ / ākṣipte caupamye tāvanta eva / evaṃ dvādaśa // ete śleṣe 'pi bhavantīti caturviśatirbhedāḥ / krameṇodāharaṇam ----
{asimātrasahāyasya prabhūtāriparābhave /
anyatucchajanasyeva na smayo 'sya mahādhṛteḥ

5.464

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atraiva tuccheti mahādhṛterityanayoḥ paryāyeṇa yugapadvānapādānenyat bhedatrayam / evamanyeṣvapi draṣṭavyam / atra ivaśabdasya sadbhāvācchābdamaupamyam /
{asimātrasahāyo 'pi prabhūtāriparābhave /
naivānyatucchajanavatsagarvo 'yaṃ mahādhṛtiḥ

5.465

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atr trulyārthe vatirityārthamaupamyam /
{iyaṃ sunayanā dāsīkṛtatāmarasaśriyā /
ānanenākalaṅkena jayatīnduṃ kalaṅkinam

5.466

}
(Udbhaṭa's Kāvyālaṅkārasārasaṅgraha)
atrevāditulyādipadaviraheṇa ākṣiptaivopamā /
{jitendriyatayā samyagvidyāvṛddhaniṣeviṇaḥ /
atigāḍhaguṇasyāsya nābjavadbhaṅgurā guṇāḥ

5.467

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrevārthe vatiḥ / guṇaśabdaḥ śliṣṭaḥ / śābdamaupamyam //
{akhaṇḍamaṇḍalaḥ śrīmān paśyaiṣa pṛthivīpatiḥ /
na niśākaravajjātu kalāvaikalyamāgataḥ

5.468

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra tulyārthe vatiḥ / kalāśabdaḥ śliṣṭaḥ /
mālāprativastūpamāvat mālāvyatireko 'pi saṃbhavati / tasyāpi bhedā evamūhyāḥ / diṅmātramudāhriyate / yathā
{haravanna viṣamadṛṣṭirharivanna vibho vidhūtavitatavṛṣaḥ /
rativanna cātiduḥsahakaratāpitabhūḥ kadācidasi

5.469

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 256)
atra tulyārthe vatiḥ / viṣamādayaśca śabdāḥ śliṣṭāḥ /
{nityoditapratāpena triyāmāmīlitaorabhaḥ /
bhāsvatānena bhūpena bhāsvāneṣa vinirjitaḥ

5.470

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra hyākṣiptaivopamā bhāsvatetiśliṣṭaḥ / yathā vā
{svacchātmatāguṇasamullasitendubimbaṃ
bimbaprabhādharamakṛtrimahṛdyagandham /
yūnāmatīva pibatāṃ rajanīṣu yatra
tṛṣṇāṃ jahāra madhu nānanamaṅganānām

5.471

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrevādīnāṃ tulyādīnāṃ ca padānāmabhāve 'pi śliṣṭaviśeṣaṇairākṣiptaivopamā pratīyate / evañjātīyakāḥ śliṣṭoktiyogyasya padasya pṛthagpādāne 'nyepi bhedāḥ saṃbhavanti / te 'pi anayaiva diśā draṣṭavyāḥ //
niṣedho vaktumiṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā // MKpr-
vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ākṣepo dvidhā mataḥ /
vivakṣitasya prākaraṇikatvādanupasarjanīkāryasya aśakyavaktavyatvam atiprasiddhatvaṃ vā viśeṣaṃ vaktuṃ niṣedho niṣedha iva yaḥ sa vakṣyamāṇaviṣaya uktaviṣayaśceti dvidhā ākṣepaḥ /
krameṇodāharaṇam ----
{e ehi kiṃapi kīevi a_eṇa ṇikkiva bhaṇāmi alamaha vā /
aviāri_akajjārambha_āriṇī marau ṇa bhaṇissaṃ

5.472

}
[e ehi kimapi kasyā api kṛte niṣkṛpa bhaṇāmi alamatha vā /
avicāritakāryārambhakāriṇī mriyatāṃ na bhaniṣyāmi //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 7.2)
{jyotsnā mauktikadāma candanarasaḥ śītāṃśukāntadravaḥ
karpūraṃ kadalī mṛṇālavalayānyambhojinīpallavāḥ /
antarmānasamāstvayā prabhavatā tasyāḥ sphuliṅgotkara-
vyāpārāya bhavanti hanta kimanenoktena na brūmahe

5.473

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
kriyāyāḥ pratiṣedhe 'pi phalavyaktirvibhāvanā // MKpr-
heturūpakriyāyāḥ niṣedhe 'pi tatphalaprakāśanaṃ vibhāvanā / yathā
{kusumitalatābhirahatāpyadhatta rujamalikulairadaṣṭāpi /
parivartate sma nalinīlaharībhiralolitāpyaghūrṇata sā

5.474

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā)
//105-107//
viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣu phalāvacaḥ /
militeṣvapi kāraṇeṣu kāryasyākathanaṃ viśeṣoktiḥ / anuktanimittā uktanimittā acintyanimittā ca / krameṇodāharaṇam ----
{nidrānivṛttāvudite dyuratne sakhījane dvārapadaṃ parāpte /
ślathīkṛtāśleṣarase bhujaṅge cacāla nāliṅganatoṅganā sā

5.475

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{karpūra iva dagdho 'pi śaktimān yo jane jane /
namo 'stvavāryavīryāya tasmai makaraketave

5.476

}
(Rājaśekhara's Bālarāmāyaṇa 3.11)
{sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ /
haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na balaṃ hṛtam

5.477

}
(Bhāmaha's Kāvyālaṅkāra 3.24)
yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ // MKpr-
yathā
{ekastridhā vasasi cetasi citramatra
deva dviṣāṃ ca viduṣāṃ ca mṛgīdṛśāṃ ca /
tāpaṃ ca saṃmadarasaṃ ca ratiṃ ca puṣṇan
śauryoṣmaṇā ca vinayena ca līlayā ca

5.108

}
(Subhāṣitaratnākara 1438)

5.478

sāmānyaṃ vā viśeṣo vā tadanyena samarthyate /
yattu so 'rthāntaranyāsaḥ sādharmyeṇetareṇa vā // MKpr-
sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā sāmānyaṃ viśeṣeṇa yat samarthyate viśeṣo vā sāmānyena so 'rthāntaranyāsaḥ / krameṇodāharaṇam ----
{nijadoṣāvṛtamanasāmatisundarameva bhāti viparītam /
paśyati pittopahataḥ śaśiśubhraṃ śaṅkhamapi pītam

5.480

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 265)
{susitavasanālaṅkārāyāṃ kadācana kaumudī-
mahasi sudṛśi svairaṃ yāntyāṃ gato 'stamabhūdvidhuḥ /
tadanu bhavataḥ kīrtiḥ kenāpyagīyata yena sā
priyagṛhamagānmuktāśaṅkā kva nāsi śubhapradaḥ //479[=266]//}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 121)
{guṇānāmeva daurātmyād dhuri dhuryo niyujyate /
asaṃjātakiṇaskandhaḥ sukhaṃ svapiti gaurgaliḥ

5.481

}
(Bhoja's Sarasvatīkāṇṭhābharaṇa 4.125)
{aho hi me bahvaparāddhamāyuṣā yadapriyaṃ vācyamidaṃ mayedṛśam /
ta eva dhanyāḥ suhṛdaḥ parābhavaṃ jagatyadṛṣṭvaiva hi ye kṣayaṃ gatāḥ

5.109

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)

5.482

virodhaḥ sovirodhe 'pi viruddhatvena yadvacaḥ /
vastuvṛttenāvirodhe 'pi viruddhayoriva yadabhidhānaṃ sa virodhaḥ /
jātiścaturbhijātyādyairviruddhā syādguṇaistribhiḥ // MKpr-
kriyā dvābhyāmapi dravyaṃ dravyeṇaiveti te daśa /
krameṇodāharaṇam ----
{abhinavanalinīkisalayamṛṇālavalayādi davadahanarāśiḥ /
subhaga kuraṅgadṛśosyā vidhivaśatastvadviyogapavipāte

5.483

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa 267)
{girayo 'pyanunnatiyujo marudapyacalobdhayo 'pyagambhīrāḥ /
viśvaṃbharāpyatilaghurnaranātha tavāntike niyatam

5.484

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{yeṣāṃ kaṇṭhaparigrahapraṇayitāṃ saṃprāpya dhārādharas
tīkṣṇaḥ so 'pyanurajyate ca kamapi snehaṃ parāpnoti ca /
teṣāṃ saṃgarasaṅgasaktamanasāṃ rājñāṃ tvayā bhūpate
pāṃsūnāṃ paṭalaiḥ prasādhanavidhirnirvartyate kautukam

5.485

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{sṛjati ca jagadidamavati ca saṃharati ca helayaiva yo niyatam /
avasaravaśataḥ śapharo janārdanaḥ so 'pi citramidam

5.486

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{satataṃ musalāsaktā bahutaragṛhakarmaghaṭanayā nṛpate /
dvijapatnīnāṃ kaṭhināḥ sati bhavati karāḥ sarojasukumārāḥ

5.487

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{peśalamapi khalavacanaṃ dahatitarāṃ mānasaṃ sattattvavidām /
paruṣamapi sujanavākyaṃ malayajarasavat pramodayati

5.488

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{kauñcādriruddāmadṛṣaddṛḍhosau yanmārgaṇānargalaśātapāte /
abhūnnavāmbhojadalābhijātaḥ sa bhārgavaḥ satyamapūrvasargaḥ

5.489

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{paricchedātītaḥ sakalavacanānāmaviṣayaḥ
punarjanmanyasminnanubhavapathaṃ yo na gatavān /
vivekapradhvaṃsādupacitamahāmohagahano
vikāraḥ ko 'pyantarjaḍayati ca tāpaṃ ca kurute

5.490

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 1.30)
{ayaṃ vārāmeko nilaya ita ratnākara iti
śritosmābhistṛṣṇātaralitamanobhirjalanidhiḥ /
ka evaṃ jānīte nijakarapuṭīkoṭaragataṃ
kṣaṇādenaṃ tāmyattimimakaramāpāsyati muniḥ

5.491

}
(Bhallaṭaśataka 108)
{samadamataṅgajamadajalanisyandataraṅgiṇīpariṣvaṅgāt /
kṣititilaka tvayi taṭajuṣi śaṅkaracūḍāpagāpi kālindī

5.492

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
svabhāvoktistu ḍimbhādeḥ svakriyārūpavarṇanam // MKpr-
svayostadekāśrayoḥ / rūpaṃ varṇaḥ saṃsthānaṃ ca / udāharaṇam ----
{paścādaṅghrī prasārya trikanativitataṃ drāghayitvāṅgamuccair
āsajyābhugnakaṇṭho mukhamurasi saṭāṃ dhūlidhūbhrāṃ vidhūya /
ghāsagrāsābhilāṣādanavaratacalatprothatuṇḍasturaṅgo
mandaṃ śabdāyamāno vilikhati śayanādutthitaḥ kṣmāṃ khureṇa

5.493

}
(Bāṇa's Harṣacarita 3.5)
//110-111//
vyājastutirmukhe nindā stutirvā rūḍhiranyathā /
vyājarūpā vyājena vā stutiḥ / krameṇodāharaṇam ----
{hitvā tvāmuparodhabandhyamanasāṃ manye na mauliḥ paro
lajjāvarjanamantareṇa na ramāmanyatra saṃdṛśyate /
yastyāgaṃ tanutetarāṃ mukhaśatairetyāśritāyāḥ śriyaḥ
prāpya tyāgakṛtāvamānanamapi tvayyeva yasyāḥ sthitiḥ

5.494

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{he helājitabodhisattva vacasāṃ kiṃ vistaraistoyadhe
nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ parahitādhāne gṛhītavrataḥ /
tṛṣyatpānthajanopakāraghaṭanāvaimukhyalabdhāyaśo-
bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyakaṃ yanmaroḥ

5.495

}
(Kuntaka's Vakroktijīvita 1.90; Puñjarāja, Vākyapadīyaṭīkā 2.249)
sā sahoktiḥ sahārthasya balādekaṃ dvivācakam // MKpr-
ekārthābhidhāyakamapi sahārthabalāt yat ubhayasyāpyavagamakaṃ sā sahoktiḥ / yathā
{saha diahaṇisāṃhi dīharā sāsadaṇḍā
saha maṇivalayeṃhi bāhadhārā galanti /
tuha suhaa vioe tīa ubbiggirīe
saha a taṇuladāe dubbalā jīvidāsā

5.112

}
[saha divasaniśābhirdīrghāḥ śvāsadaṇḍāḥ
saha maṇibalayairvāṣpadhārā galanti /
tava subhaga viyoge tasyā udvignāyāḥ
saha ca tanulatayā durbalā jīvitāśā //]
(Rājaśekhara's Karpūramañjarī 2.9)
śvāsadaṇḍādigataṃ dīrghatvādi śābdam divasaniśādigataṃ tu sahārthasāmarthyātpratipadyate

5.496

vinoktiḥ sā vinānyena yatrānyaḥ sanna netaraḥ /
kvacidaśobhanaḥ kvacicchobhanaḥ / krameṇodāharaṇam ----
{arucirniśayā vinā śaśī śaśinā sāpi vinā mahattamaḥ /
ubhayena vinā manobhavasphuritaṃ naiva cakāsti kāminoḥ

5.497

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{mṛgalocanayā vinā vicitracvyavahārapratibhāprabhāpragalbhaḥ /
amṛtadyutisundarāśayo 'yaṃ suhṛdā tena vinā narendrasūnuḥ

5.498

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva 50)
parivṛttirvinimayo yo 'rthānāṃ syātsamāsamaiḥ // MKpr-
parivṛttiralaṅkāraḥ / udāharaṇam ----
{latānāmetāsāmuditakusumānāṃ marudayaṃ
mataṃ lāsyaṃ dattvā śrayati bhṛśamāmodamasamam /
latāstvadhvanyānāmahaha dṛśamādaya sahasā
dadatyādhivyādhibhramiruditamohavyatikaram

5.499

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra prathamerghe samena samasya dvitīye uttamene nyūnasya /
{nānāvidhapraharaṇairnṛpa saṃprahāre
svīkṛtya dāruṇaninādavataḥ prahārān /
dṛptārivīravisareṇa vasuṃdhareyaṃ
nirvipralambhaparirambhavidhirvitīrṇā

5.113

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra nyūnenottamasya

5.500

pratyakṣā iva yadbhāvāḥ kriyante bhūtabhāvinaḥ /
tadbhāvikaṃ ...
bhūtāśca bhāvinaśceti dvandvaḥ / bhāvaḥ kaverabhiprāyo 'trāstīti bhāvikam / udāharaṇam ----
{āsīdañjanamatreti paśyāmi tava locane /
bhāvibhūṣaṇasaṃbhārāṃ sākṣātkurve tavākṛtim

5.501

}
(Bhallaṭaśataka 69)
ādye bhūtasya dvitīye bhāvino darśanam //
... kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā // MKpr-
vākyārthatā yathā
{vapuḥprādurbhāvādanumitamidaṃ janmani purā
purāre na prāyaḥ kvacidapi bhavantaṃ praṇatavān /
naman muktaḥ saṃpratyahamatanuragre 'pyanatibhāṅ
maheśa kṣantavyaṃ tadidamaparādhadvayamapi

5.502

}
(Subhāṣitaratnākara 36)
anekapadārthatā yathā
{praṇayisakhī salīlaparihāsarasādhigatair
lalitaśirīṣapuṣpahananairapi tāmyati yat /
vapuṣi vadhāya tatra tava śastramupakṣipataḥ
patatu śirasyakāṇḍayamadaṇḍa ivaiṣa bhujaḥ

5.503

}
(Bhavabhūti's Mālatīmādhava 5.31)
ekapadārthatā yathā
{bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate rudrākṣamāle śubhaṃ
hā sopānaparaṃparāṃ girisutākāntālayālaṅkṛtiṃ /
adyārādhanatoṣitena vibhunā yuṣmatsaparyāsukhā-
lokocchedini mokṣanāmani mahāmohe nidhīyāmahe

5.114

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
eṣu aparādhadvaye pūrvāparajanmanoranamanam bhujapāte śastropakṣepaḥ mahāmohe sukhāvalokoccheditvaṃ ca yathākramamuktarūpo hetuḥ

5.504

paryāyoktaṃ vinā vācyavācakatvena yadvacaḥ /
vācyavācakabhāvavyatiriktenāvagamanavyāpāreṇa yat pratipādanaṃ tat paryāyeṇa bhaṅgyantareṇa kathanāt paryāyoktam / udāharaṇam ----
{yaṃ prekṣya cirarūḍhāpi nivāsaprītirujjhatā /
madenairāvaṇamukhe mānena hṛdaye hareḥ

5.505

}
(Meṇṭha,Hayagrīvavadham)
atra airāvaṇaśakrau madamānamuktau jātāviti vyaṅgyamapi śabdenocyate / tena yadevocyate tadeva vyaṅgyam / yathā tu vyaṅgyaṃ na tathocyate / yathā gavi śukle calati dṛṣṭe {gauḥ śuklaścalati} iti vikalpaḥ / yadeva dṛṣṭaṃ tadeva vikalpayati na tu yathā dṛṣṭaṃ tathā /
yato 'bhinnāsaṃsṛṣṭatvena dṛṣṭam bhedasaṃsargābhyāṃ vikalpayati //
udāttaṃ vastunaḥ saṃpat ...
saṃpat samṛddhiyogaḥ / yathā
{muktāḥ kelivisūtrahāragalitāḥ saṃmārjanībhirhṛtāḥ
prātaḥ prāṅgaṇasīmni mantharacaladbālāṅghrilākṣāruṇāḥ /
dūrāddāḍimabījaśaṅkitadhiṃyaḥ karṣanti kelīśukāḥ
yadvidvadbhavaneṣu bhojanṛpatestat tyāgalīlāyitam

5.506

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
... mahatāṃ copalakṣaṇam // MKpr-
upalakṣaṇamaṅgabhāvaḥ arthādupalakṣaṇīye 'rthe / udāharaṇam ----
{tadidamaraṇyaṃ yasmin daśarathavacanānupālanavyasanī /
nivasan bāhusahāyaścakāra rakṣaḥkṣayaṃ rāmaḥ

5.115

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.104)
na cātra vīro rasaḥ tasyehāṅgatvāt

5.507

tatsiddhihetāvekasmin yatrānyattatkaraṃ bhavet /
samuccayo 'sau ...
tasya prastutasya kāryasya ekasmin sādhake sthite sādhakāntarāṇi yatra saṃbhavanti sa samuccayaḥ / udāharaṇam ----
{durvārāḥ smaramārgaṇāḥ priyatamo dūre manotyutsukaṃ
gāḍhaṃ prema navaṃ vayotikaṭhināḥ prāṇāḥ kulaṃ nirmalam /
strītvaṃ dhairyavirodhi manmathasuhṛt kālaḥ kṛtāntokṣamo
no sakhyaścaturāḥ kathaṃ nu virahaḥ soḍhavya itthaṃ śaṭhaḥ

5.508

}
(Śārṅgadharapaddhati)
atra virahāsahatvaṃ smaramārgaṇā eva kurvanti / tadupari priyatamadūrasthityādi upāttam //
eṣa eva samuccayaḥ sadyoge 'sadyoge sadasadyoge ca paryavasyatīti na pṛthak lakṣyate / tathāhi ----
{kulamamalinaṃ bhadrā mūrtirmatiḥ śrutiśālinī
bhujabalamalaṃ sphītā lakṣmīḥ prabhutvamakhaṇḍitam /
prakṛtisubhagā hyete bhāvā amībhirayaṃ jano
vrajati sutarāṃ darpaṃ rājan ta eva tavāṅkuśāḥ

5.509

}
(Bhoja's Sarasvatīkāṇṭhābharaṇa 5.368)
atra satāṃ yogaḥ / uktodāharaṇe tvasatāṃ yogaḥ /
{śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī
saro vigatavārikaṃ mukhamanakṣaraṃ svākṛteḥ /
prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano
nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me

5.510

}
(Bhartṛhari's Nītiśataka 45)
atra śaśini dhūsare śalye śalyāntarāṇīti śobhanāśobhanayogaḥ //
... sa tvanyo yugapad yā guṇakriyāḥ // MKpr-
guṇau ca kriye ca guṇakriye ca guṇakriyāḥ / krameṇodāharaṇam ----
{vidalitasakalārikulaṃ tava balamidamabhavadā‘u vimalaṃ ca /
prakhalamukhāni narādhipa malināni ca tāni jātāni

5.511

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.28)
{ayamekapade tayā viyogaḥ prayayā copanataḥ suduḥsaho me /
navavāridharodayādahobhirbhavitavyaṃ ca nirātapatvaramyaiḥ

5.512

}
(Kālidāsa's Vikramorvaśīya 4.10)
{kaluṣaṃ ca tavāhiteṣvakasmātsitapaṅkeruhasodaraśri cakṣuḥ /
patitaṃ ca mahīpatīndra teṣāṃ vapuṣi prasphuṭamāpadāṃ kaṭākṣaiḥ

5.116

}
(Viśvanātha's Sāhityadarpaṇa 10.85)
{dhunoti cāsiṃ tanute ca kīrtim} ityādeḥ {kṛpāṇapāṇiśca bhavān raṇakṣitau sasādhuvādāśca surāḥ surālaye} ityādeśca darśanāt {vyadhikaraṇe} iti {ekasmin deśe} iti ca na vācyam

5.513

ekaṃ krameṇānekasmin paryāyaḥ ...
ekaṃ vastu krameṇānekasmin bhavati kriyate vā sa paryāyaḥ / krameṇodāharaṇam ----
{nanvāśrayasthitiriyaṃ tava kālakūṭa
kenottarottaraviśiṣṭapadopadiṣṭā /
prāgarṇavasya hṛdaye vṛṣalakṣmaṇo 'tha
kaṇṭhedhunā vasasi vāci punaḥ khalānām

5.514

}
(Bhallaṭaśataka 4)
yathā vā
{bimboṣṭa eva rāgaste tanvi pūrvamadṛśyata /
adhunā hṛdaye 'pyeṣa mṛgaśāvākṣi lakṣyate

5.515

}
(Padmagupta alias Parimala's Navasāhasāṅkacarita 6.60)
rāgasya vastuto bhede 'pyekatayādhyavasitatvādekatvamaviruddham /
{taṃ tāṇa sirisahoararaaṇāharaṇammi hiaamekkarasaṃ /
bimbāhare piāṇaṃ ṇivesiaṃ kusumabāṇeṇa

5.516

}
[tatteṣāṃ śrīsahodararatnābharaṇe hṛdayamekarasam /
vimbādhare priyāṇāṃ niveśitaṃ kusumabāṇena //]
(Ānandavardhana's Viṣamabāṇalīlā)
... anyastato 'nyathā /
anekamekasmin krameṇa bhavati kriyate vā so 'nyaḥ //
krameṇodāharaṇam ----
{madhurimaruciraṃ vacaḥ khalānāmamṛtamaho prathamaṃ pṛthu vyanakti /
atha kathayati mohahetumantargatamiva hālahalaṃ viṣaṃ tadeva

5.517

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 286)
{tadgehaṃ natabhitti mandiramidaṃ labdhāvakāśaṃ divaḥ
sā dhenurjaratī nadamti kariṇāmetā ghanābhā ghaṭāḥ /
sa kṣudro musaladhvaniḥ kalamidaṃ saṃgītakaṃ yoṣitām
āścaryaṃ divasairdvijoyamiyatīṃ bhūmiṃ samāropitaḥ

5.518

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.16)
atra ekasyaiva hānopādānayoravivakṣitatvāt na parivṛttiḥ //
anumānaṃ taduktaṃ yat sādhyasādhanayorvacaḥ // MKpr-
pakṣadharmānvayavyatirekitvena trirūpo hetuḥ sādhanam / dharmiṇi ayogavyavacchedo vyāpakasya sādhyatvam / yathā
{yatraitā laharīcalācaladṛśo vyāpārayanti bhruvaṃ
yat tatraiva patanti saṃtatamamī marmaspṛśo mārgaṇāḥ /
taccakrīkṛtacāpamañcitaśarapreṅkhatkaraḥ krodhano
dhāvatyagrata eva śāsanadharaḥ satyaṃ sadāsāṃ smaraḥ

5.117

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
sādhyasādhanyoḥ paurvāparyavikalpe ne kiñcidvaicitryamiti na tathā darśitam

5.519

viśeṣaṇairyatsākūtairuktiḥ parikarastu saḥ /
arthādviśeṣyasya / udāharaṇam ----
{mahaujaso mānadhanā dhanārcitā
dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ /
na saṃhatāstasya na bhedavṛttayah
priyāṇi vāñchantyasubhiḥ samīhitum

5.520

}
(Bhāravi's Kirātārjunīya 1.19)
yadyapyuṣṭārthasya doṣatābhidhānāttannirākaraṇena puṣṭārthasvīkāraḥ kṛtaḥ tathāpyekaniṣṭhatvena bahunāṃ viśeṣaṇānāmevamupanyāse vaicitryam ityalaṅkāramadhye gaṇitaḥ //
vyājoktiśchadmanodbhinnavasturūpanigūhanam // MKpr-
nigūḍhamapi vastuno rūpaṃ kathamapi prabhinnaṃ kenāpi vyapadeśena yadapahnūyate sā vyājoktiḥ /
na caiṣāpahnutiḥ prakṛtāprakṛto 'bhayaniṣṭhasya sāmyasyehāsaṃbhavāt / udāharaṇam ----
{śailendrapratipādyamānagirijāhastopagūḍhollasad-
romāñcādivisaṃṣṭhulākhilavidhivyāsaṅgabhaṅgākulaḥ /
hā śaityaṃ tuhinācalasya karayorityūcivān sasmitaṃ
śailāntaḥpuramātṛmaṇḍalagaṇairdṛṣṭo 'vatādvaḥ śivaḥ

5.521

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
kiñcit pṛṣṭamapṛṣṭaṃ vā kathitaṃ yat prakalpate /
tādṛganyavyapohāya parisaṃkhyā tu sā smṛtā // MKpr-
pramānāntarāvagatamapi vastu śabdena pratipāditaṃ prayojanāntarābhāvāt sadṛśavastvanataravyavacchedāya yat paryavasyati sā bhavetparisaṃkhyā / atra ca kathanaṃ praśnapūrvakaṃ tadanyathā ca paridṛṣṭam /
tathā ubhayatra vyapohyamānasya pratīyamānatā vācyatvaṃ ceti catvāro bhedāḥ // krameṇodāharaṇam ----
{kimāsevyaṃ puṃsāṃ savidhamanavadyaṃ dyusaritaḥ
kimekānte dhyeyaṃ caraṇayugalaṃ kaustubhabhṛtaḥ /
kimārādhyaṃ puṇyaṃ kiṃabhilaṣaṇīyaṃ ca karuṇā
yadāsaktyā ceto niravadhivimuktyai prabha[v]ati

5.522

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
{kiṃ bhūṣaṇaṃ sudṛḍhamatra yaśo na ratnaṃ
kiṃ kāryamāryacaritaṃ sukṛtaṃ na doṣaḥ /
kiṃ cakṣurapratihataṃ dhiṣaṇā na netraṃ
jānāti kastvadadaparaḥ sadasadvivekam

5.523

}
(Viśvanātha's Sāhityadarpaṇa 10.82)
{kauṭilyaṃ kacanicaye karacaraṇādharadaleṣu rāgaste /
kāṭhinyaṃ kucayugale taralatvaṃ nayanayorvasati

5.524

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.81)
{bhaktirbhave na vibhave vyasanaṃ śāstre na yuvatikāmāstre /
cintā yaśasi na vapuṣi prāyaḥ paridṛśyate mahatām

5.119

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)

5.525

yathottaraṃ cet pūrvasya pūrvasyārthasya hetutā /
tadā kāraṇamālā syāt ...
uttaramuttaraṃ prati yathottaram / udāharaṇam ----
{jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ guṇaprakarṣo vinayādavāpyate /
guṇaprakarṣeṇa jano 'nurajyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

5.526

}
(Vallabhadeva's Subhāṣitāvali ; Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 162)
{hetumatā saha hetoravhidhānamabhedayo hetuḥ /}
iti hetvalaṅkāro na lakṣitaḥ / āyurdhṛtamityādirūpo hyeṣa na bhūṣaṇatāṃ kadācidarhati vaicitryābhāvāt /
{aviralakamalavikāsaḥ sakalālimadaśca kokilānandaḥ /
ramyo 'yameti saṃprati lokotkaṇṭhākaraḥ kālaḥ

5.527

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.83)
ityatra kāvyarūpatāṃ komalānuprāsamahimnaiva samāmnāsiṣurna punarhetvalaṅkārakalpanayeti pūrvoktakāvyaliṅgameva hetuḥ //
... kriyayā tu parasparam // MKpr-
vastunorjanane 'nyonyam ...
arthayorekakriyāmukhena parasparaṃ kāraṇatve sati anyonyanāmā alaṅkāraḥ / udāharaṇam ----
{haṃsāṇaṃ sarehiṃ sirī sārijjai aha sarāṇa haṃsehiṃ /
aṇṇoṇṇaṃ via ee appāṇṇaṃ ṇavara garuanti

5.528

}
[haṃsānāṃ sarobhiḥ śrīḥ sāryate atha sarasāṃ haṃsaiḥ /
anyonyameva ete ātmānaṃ kevalaṃ garayanti //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī, Nirnaya Sagar Press. 953)
atrobhayeṣānapi parasparajanakatā mithaḥ śrīsāratāsaṃpādanadvāreṇa //
... uttaraśrutimātrataḥ /
praśnasyonnayanaṃ yatra kriyate tatra vā sati // MKpr-
asakṛd yadasaṃbhāvyamuttaraṃ syāt taduttaram /
prativacanopalambhādeva pūrvavākyaṃ yatra kalpyate tadekaṃ tāvaduttaram / udāharaṇam ----
{vāṇia_a hatthidantā kutto amhāṇa vagdhakittī a /
jāva luliāla_amuhī dharammi parisakkae soṇhā

5.529

}
[vāṇijaka hastidantāḥ kuto 'smākaṃ vyāghrakṛtayaśca /
yāvat lulitālakamukhī gṛhe pariṣvakkate snuṣā //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 951; Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 3.17)
hastidantavyāghrakṛttīnāmahamarthī tāḥ mūlyena prayaccheti kreturvacanam amunā vākyena samunnīyata //
na caitat kāvyaliṅgam uttarasya tādrūpyānupapatteḥ / nahi praśnasya prativacanaṃ janako hetuḥ / nāpīdamanumānam ekadharminiṣṭhatayā sādyasādhanayoranirdeśādityalaṅkārāntaramevottaraṃ sādhīyaḥ /
praśnādanantaraṃ lokātikrāntagocaratayā yat asaṃbhāvyarūpaṃ prativacanaṃ syāt tat aparamuttaram / anayośca sakṛdupādāne na cārutāpratītirityasakṛdityuktam / udāharaṇam ----
{kā visamā devvagari kiṃ labdhaṃ jaṃ jaṇo guṇggāhī /
kiṃ sokkhaṃ sukalattaṃ kiṃ dukkhaṃ jaṃ khalo lo_o

5.530

}
[kā viṣamā daivagatiḥ kiṃ labdhavyaṃ yat jano guṇagrāhī /
kiṃ saukhyaṃ sukalatraṃ kiṃ duḥkhaṃ yat khalo lokaḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī, Nirnaya Sagar Press. 975)
praśnaparisaṃkhyāyāmanyavyapohe eva tātparyam / iha tu vācye eva viśrāntirityanayorvivekaḥ //
kuto 'pi lakṣitaḥ sūkṣmo 'pyartho 'nyasmai prakāśyate // MKpr-
dharmeṇa kenacid yatra tat sūkṣmaṃ paricakṣate /
kuto 'pi ākārādiṅgitādvā sūkṣmastīkṣṇamatisaṃvedyaḥ //
udāharaṇam --
{vaktrasyandisvedabinduprabandhairdṛṣṭvā bhinnaṃ kuṅkumaṃ kāpi kaṇṭhe /
puṃstvaṃ tanvyā vyañjayantī vayasyā smitvā pāṇau khaḍgalekhāṃ lilekha

5.531

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra ākṛtimavalokya kayāpi vitarkitaṃ puruṣāyitam asilatālekhanena vaidagdhyādabhivyaktimupanītam puṃsāmeva kṛpāṇapāṇitā yogyatvāt //
yathā vā
{saṃketakālamanasaṃ viṭ.am jñātvā vidagdhayā /
īṣannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam

5.532

}
(Abhinavagupta's Dhvanyālokalocana 2.36)
atra jijñāsitaḥ saṃketakālaḥ kayācidiṅgitamātreṇa vidito niśāsamayaśaṃsinā kamalanimīlanena līlayā pratipāditaḥ //
uttarottaramutkarṣo bhavetsāraḥ parāvadhiḥ // MKpr-
paraḥ paryantabhāgaḥ avadhiryasya dhārādhirohitayā tatraivotkarṣasya viśrānteḥ / udāharaṇam ----
{rājye sāraṃ vasudhā vasudhāyāṃ puraṃ pure saudham /
saudhe talpaṃ talpe varāṅganānaṅgasarvasvam

5.123

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 7.97)

5.533

bhinnadeśatayātyantaṃ kāryakāraṇabhūtayoḥ /
yugapaddharmayoryatra khyātiḥ sā syādasaṃgatiḥ // MKpr-
iha yaddeśaṃ karaṇaṃ taddeśameva kāryamutpadyamānaṃ dṛṣṭam yathā dhūmādi / yatra tu hetuphalarūpayorapi dharmayoḥ kenāpyatiśayena nānādeśatayā yugapadavabhāsanaṃ sā tayoḥ svabhāvotpannaparasparasaṃgatityāgāt asaṃgatiḥ / udāharaṇam ----
{jasse_a vaṇo tasse_a ve_aṇā bhaṇai taṃ jaṇo ali_aṃ /
dantakkha_aṃ kavole bahu_e ve_aṇā savattīṇaṃ

5.124

}
[yasyaiva vraṇastasyaiva vedanā bhaṇati tajjano 'līkam /
dantakṣataṃ kapole vadhvāḥ vedanā sapatnīnām //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 981)
eṣā ca virodhabādhinī na virodhaḥ bhinnādharatayaiva dvayoriha virodhitāyāḥ pratibhāsāt / virodhe tu virodhitvam ekāśrayaniṣṭamanuktamapi paryavasitam apavādaviṣayaparihāreṇotsargasya vyavasthiteḥ / tathā caivaṃ nidarśitam

5.534

samādhiḥ sukaraṃ kāryaṃ kāraṇāntarayogataḥ /
sādhanāntaropakṛtena kartrā yat akleśena kāryamārabdhaṃ samādhīyate sa samādhirnāma / udāharaṇam ----
{mānamasyā nirākartuṃ pādayorme patiṣyataḥ /
upakārāya diṣṭyedamudīrṇaṃ ghanagarjitam

5.535

}
(Daṇḍin's Kāvyādarśa 2.299)
samaṃ yogyatayā yogo yadi saṃbhāvitaḥ kvacit // MKpr-
idamanayoḥ ślāghyamiti yogyatayā saṃbandhasya niyataviṣayamadhyavasānaṃ cettadā samam tat sadyoge 'sadyoge ca //
udāharaṇam ----
{dhātuḥ śilpātiśayanikaṣasthānameṣā mṛgākṣī
rūpe devo 'pyayamanupamo dattapatraḥ smarasya /
jātaṃ daivātsadṛśamanayoḥ saṃgataṃ yat tadeta-
cchṛṅgārasyopanatamadhunā rājyamekātapatram

5.536

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{citraṃ citraṃ bata bata mahaccitrametadvicitraṃ
jāto daivāducitaracanāsaṃvidhātā vidhātā /
yannimbānāṃ pariṇataphalasphītirāsvādanīyā
yaccaitasyāḥ kavalanakalākovidaḥ kākalokaḥ

5.537

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
kvacidyadativaidharmyānna śleṣo ghaṭanāmiyāt /
kartuḥ kriyāphalāvāptirnaivānarthaśca yadbhavet // MKpr-
guṇakriyābhyāṃ kāryasya kāraṇasya guṇakriye /
krameṇa ca viruddhe yat sa eṣa viṣamo mataḥ // MKpr-
dvayoratyantavilakṣaṇatayā yat anupapadyamānatayaiva yogaḥ pratīyate (1) yacca kiñcidārabhamāṇaḥ kartā kriyāyāḥ praṇāśāt na kevalamabhīṣṭaṃ yat phalaṃ na labhet yāvadaprārthitamapyanarthaṃ viṣayamāsādayet (2) tathā satyapi kāryasya kāraṇarūpānukāre tat tayorguṇau kriye ca parasparaṃ viruddhatāṃ vrajataḥ (3/4) sa samaviparyayātmā catūrūpo viṣamaḥ //
krameṇodāharaṇam ----
{śirīṣādapi mṛdvaṅgī kveyamāyatalocanā /
ayaṃ kva ca kukūlāgnikarkaśo madanānalaḥ

5.538

}
(Padmagupta's Navasāhasāṅkacarita 1.28)
{siṃhikāsutasaṃtrastaḥ śaśaḥ śītāṃśumāśritaḥ /
jagrase sāśrayaṃ tatra tamanyaḥ siṃhikāsutaḥ

5.539

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 303)
{sadyaḥkarasparśamavāpya citraṃ raṇe raṇe yasya kṛpāṇalekhā /
tamālanīlā śaradindupāṇḍu yaśastrilokyābharaṇaṃ prasūte

5.540

}
(Padmagupta's Navasāhasāṅkacarita 1.62)
{ānandamamandamimaṃ kuvalayadalalocane dadāsi tvam /
virahastvayaiva janitastāpayatitarāṃ śarīraṃ me

5.541

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 9.47)
atrānandadānaṃ śarīratāpena virudhyate /
evam
{vipulena sāgaraśayasya kukṣiṇā bhuvanāni yasya papire yugakṣaye /
madavibhramāsakalayā pape punaḥ sa purastriyaikatamayaikayā dṛśā

5.127

}
(Māgha's Siśupālavadha 13.40)
ityādāvapi viṣamatvaṃ yathāyogabhavagantavyam

5.542

mahatoryanmahīyāṃsāvāśritāśrayayoḥ kramāt /
āśrayāśrayiṇau syātāṃ tanutve 'pyadhikaṃ tu tat // MKpr-
āśritam ādheyam āśrayastadādhāraḥ / tayormahatorapi viṣaye tadapekṣayā tanū apyāśrayāśrayiṇau prastutavastuprakarṣaviavkṣayā yathākramaṃ yat adhikataratāṃ vrajataḥ / tadidaṃ dvividham adhikaṃ nāma /
krameṇodāharaṇam ----
{aho viśālaṃ bhūpāla bhuvanatritayodaram /
māti mātumaśakyo 'pi yaśorāśiryadatra te

5.543

}
(Daṇḍin's Kāvyādarśa 2.297)
{yugāntakālapratisaṃhṛtātmano jaganti yasyāṃ savikāśamāsata /
tanau manustatra na kaiṭabhadviṣastapodhanābhyāgamasaṃbhavā mudaḥ

5.128

}
(Māgha's Siśupālavadha 1.23)

5.544

pratipakṣamaśaktena pratikartuṃ tiraskriyā /
yā tadīyasya tatstutyai pratyanīkaṃ taducyate // MKpr-
nyakkṛtiparamapi vipakṣaṃ sākṣānnirasitumaśaktena kenāpi yat tameva pratipakṣamutkarṣayituṃ tadāśritasya tiraskaraṇam tat anīkapratinidhitulyatvāt pratyanīkamabhidhīyate / yathā anīke abhiyojye tatpratinidhībhūtamaparaṃ mūḍhatayā kenacidabhiyujyate tatheha pratiyogini vijeye tadīyonyo vijīyate ityarthaḥ / udāharaṇam ----
{tvaṃ vinirjitamanobhavarūpaḥ sā ca sundara bhavatyanuraktā /
pañcabhiryugapadeva śaraistāṃ tāpayatyanuśayādiva kāmaḥ

5.545

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 306)
yathā vā
{yasya kiñcidapakartumakṣamaḥ kāyanigrahagṛhītavigrahaḥ /
kāntavaktrasadṛśākṛtiṃ kṛtī rāhurindumadhunāpi bādhate

5.129

}
(Māgha's Siśupālavadha 14.78)
indoratra tadīyatā saṃbandhisaṃbandhāt

5.546

samena lakṣmaṇā vastu vastunā yannigūhyate /
nijenāgantunā vāpi tanmīlitamiti smṛtam // MKpr-
sahajam āgantukaṃ vā kimapi sādhāraṇaṃ yat lakṣaṇam taddvāreṇa yat kiñcit kenacidvastu vastusthityaiva valīyastayā tirodhīyate tat mīlitamiti dvidhā smaranti //
{apāṅgatarale dṛśau madhuravakravarṇāgiro
vilāsabharamantharā gatiratīva kāntaṃ mukham /
iti sphuritamaṅgake mṛgadṛśaḥsvato līlayā
tadatra na madodayaḥ kṛtapado 'pi saṃlakṣyate

5.547

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra dṛktaralatādikamaṅgasya liṅgaṃ svābhāvikaṃ sādhāraṇaṃ ca mahodayena tatrāpyetasya darśanāt /
{ye kandarāsu nivasanti sadā himādres
tvatpātaśaṅkitadhiyo vivaśā dviṣaste /
apyaṅgamutpulakamudvahatāṃ sakampaṃ
teṣāmaho bata bhiyāṃ na budho 'pyabhijñaḥ

5.130

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
atra tu sāmarthyādavasitasya śaityasya āgantukatvāttatprabhavayorapi kampapulakayostādrūpyaṃ samānatā ca bhayeṣvapi tayorupalakṣitatvāt

5.548

sthāpyatepohyate vāpi yathāpūrvaṃ paraṃ param /
viśeṣaṇatayā yatra vastu saikāvalī dvidhā // MKpr-
pūrvaṃ pūrvaṃ prati yathottarasya vastuno vīpsayā viśeṣaṇabhāvena yat sthāpanaṃ niṣedho vā saṃbhavati sā dvidhā budhairekāvalī bhaṇyate / krameṇodāharaṇam ----
{purāṇi yasyāṃ savarāṅganāni varāṅganā rūpapuraskṛtāṅgyaḥ /
rūpaṃ samunmīlitasadvilāsamastraṃ vilāsaḥ kusumāyudhasya

5.549

}
(Padmagupta's Navasāhasāṅkacarita 1.22)
{na tajjalaṃ yanna sucārupaṅkajaṃ
napaṅkajaṃ tad yadalīnaṣaṭpadam /
ca ṣaṭpado 'sau kalaguñjito na yo
na guñjitaṃ tanna jahāra yanmanaḥ

5.131

}
(Bhaṭṭikāvya 2.19)
pūrvatra purāṇāṃ varāṅganāḥ tāsāmaṅgaviśeṣaṇamukhena rūpam tasya vilāsāḥ teṣāmapyastramityamunā krameṇa viśeṣaṇaṃ vidhīyate / uttaratra pratiṣedhe 'pyevaṃ yojyam

5.550

yathānubhavamarthasya dṛṣṭe tatsadṛśe smṛtiḥ /
smaraṇaṃ ...
yaḥ padārthaḥ kenacidākāreṇa niyataḥ yadā kadācit anubhūto 'bhūt sa kālāntare smṛtipratibodhādhāyini tatsamāne vastuni dṛṣṭe sati yat tathaiva smaryate tat bhavet smaraṇam / udāharaṇam ----
{nimnanābhikuhareṣu yadambhaḥ plāvitaṃ caladṛśāṃ laharībhiḥ /
tadbhavaiḥ kuharutaiḥ suranāryaḥ smāritā suratakaṇṭharutānām

5.551

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 310)
yathā vā
{karajuagahiajasoātthaṇamuhaviṇivesiāharapuḍassa /
samariapañcajaṇṇassa ṇamaha kaṇhassa romāñcaṃ

5.552

}
[karayugagṛhītayaśodāstanamukhaviniveśitādharapuṭasya /
saṃsmṛtapāñcajanyasya namata kṛṣṇasya romāñcam //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 974)
... bhrāntimānanyasaṃvittattulyadarśane // MKpr-
taditi anyat aprākaraṇikaṃ nirdiśyate / tena samānam arthādiha prākaraṇikam āśrīyate / tasya tathāvidhasya dṛṣṭau satyāṃ yat aprākaraṇikatayā saṃvedanaṃ sa bhrāntimān /
na caiṣa rūpakaṃ prathamātiśayoktirvā tatra vastuto bhramasyābhāvāt iha ca, arthānugamanena saṃjñāyāḥ pravṛtteḥ tasya spaṣṭameva pratipannatvāt / udāharaṇam ----
{kapāle mārjāraḥ paya iti karān leḍhi śaśinas
tarucchidraprotān bisamiti karī saṃkalayati /
ratānte talpasthān harati vanitāpyaṃśukamiti
prabhāmattaścandro jagadidamaho viplavayati

5.553

}
(Bhoja's Sarasvatīkāṇṭhābharaṇa 3.38 ; Subhāṣitaratnākara 905)
ākṣepa upamānasya pratīpamupameyatā /
tasyaiva yadi vā kalpyā tiraskāranibandhanam // MKpr-
asya dhuraṃ sutarāmupameyameva voḍhuṃ prauḍhamiti kaimarthyena yat upamānamākṣipyate yadapi tasyaivopamānatayā prasiddhasya upamānāntaravivakṣayānādarārthamupameyabhāvaḥ kalpyate tat upameyasyopamānapratikūlavartitvāt ubhyarūpaṃ pratīpam / krameṇodāharaṇam ----
{lāvaṇyaukasi sapratāpagarimaṇyagresare tyāgināṃ
deva tvayyavanībharakṣamabhuje niṣpādite vedhasā /
induḥ kiṃ ghaṭitaḥ kimeṣa vihitaḥ pūṣā kimutpāditaṃ
cintāratnamado mudhaiva kimamī sṛṣṭāḥ kulakṣmābhṛtaḥ

5.554

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
{e ehi dāva sundari kaṇṇaṃ dāūṇa suṇasu vaaṇijjaṃ /
tujjha muheṇa kisoari cando uamijjai jaṇeṇa

5.555

}
[ayi ehi tāvat sundari karṇandattvā śṛṇuṣva vacanīyam /
tava mukhena kṛśodari candra upamīyate janena //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 972)
atra mukhenopamīyamānasya śaśinaḥ svalpataraguṇatvāt upamityaniṣpattyā 'va_aṇijjaṃ'; iti vacanīyapadābhivyaṅgyastiraskāraḥ /
kkacittu niṣpannaivopamitikriyā anādaranibandhanam / yathā
{garvamasaṃvāhyamimaṃ locranayugalena kiṃ vahasi mugdhe /
santīdṛśāni diśi diśi sarassu nanu nīlanalināni

5.556

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 8.78)
ihopameyīkaraṇamevotpalānāmanādaraḥ /
anayaiva rītyā yat asāmānyaguṇayogāt nopamānabhāvamapi anubhūtapūrvi tasya tatkalpanāyāmapi bhavati pratīpamiti pratyetavyam / yathā
{ahameva guruḥ sudāruṇānām
iti hālāhala tāta mā sma dṛpyaḥ /
nanu santi bhavādṛśāni bhūyo
bhuvanesmin vacanāni durjanānām

5.557

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra hālāhalasyopamānatvamasaṃbhāvyamevopanibaddham //
prastutasya yadanyena guṇasāmyavivakṣayā /
aikātmyaṃ badhyate yogāttatsāmānyamiti smṛtam // MKpr-
atādṛśamapi tādṛśatayā vivakṣituṃ yat aprastutārthena saṃpṛktamaparityaktanijaguṇameva tadekātmatayā nibadhyate tat samānaguṇanibandhanāt sāmānyam / udāharaṇam ----
{malayajarasaviliptanavo navahāralatāvibhūṣitāḥ
sitataradantapatra kṛtavaktraruco rucirāmalāṃśukāḥ /
śaśabhṛti vitatadhāmni dhavalayati dharāmavibhāvyatāṃ gatāḥ /
priyavasatiṃ prayānti sukhameva nirastabhiyo 'bhisārikāḥ

5.558

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,3.10)
atra prastutatadanyayoranyūnānatiriktatayā nibaddhaṃ dhavalatvamekātmatāhetuḥ / ata eva pṛthagbhāvena na tayorupalakṣaṇam / yathā vā
{vetratvacā tulyarucāṃ cadhūnāṃ karṇāgrato gaṇḍatalāgatāni /
bhṛṅgā sahelaṃ yadi nāpatiṣyan kovedayiṣyannavacampakāni

5.559

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 311)
atra nimittāntarajanitāpi nānātvapratītiḥ prathamapratipannamabhedaṃ na vyudsitumutsahate pratītatvāttasya pratīteśca bādhāyogāt //
vinā prasiddhamādhāramādheyasya vyavasthitiḥ /
ekātmā yagapaddṛttirekasyānekagocarā // MKpr-
anyat prakurvataḥ kāryamaśakyasyānyavastunaḥ /
tathaiva karaṇaṃ ceti viśeṣastrividhaḥ smṛtaḥ // MKpr-
prasiddhārdhaparihāreṇa yat ādheyasya viśiṣṭā sthitirabhidhīyate sa prathamo viśeṣaḥ /
udāharaṇam ----
{divamapyupayātānāmākalpamanalpaguṇagaṇā yeṣām /
ramayanti jaganti giraḥ kathamiha kavayo na te vandyāḥ

5.560

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 9.6)
evamapi vastu yat ekenaiva svabhāvena yugapadanekatra vartate sa dvitīyaḥ / udāharaṇam ----
{sā vasai tujjha hiae sā ccia acchīsu sā a vaaṇesu /
ahmārisāṇa sundara osāso kattha pāvāṇaṃ

5.561

}
[sā vasati tava hṛdaye saivākṣiṣu sā ca vacaneṣu /
asmādṛśīnāṃ sundara avakāśaḥ kutra pāpānām //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 947)
yadyapi kiñcidrabhasena ārabhamāṇastenaiva yatnenāśakyamapi kāryāntaramārabhate soparo viśeṣaḥ / udāharaṇam ----
{sphuradadbhutarūpamutpratāpajvalanaṃ tvāṃ sṛjatānavadyavidyam /
vidhinā sasṛje navo manobhūrbhuvisatyaṃ savitā vṛhaspatiśca

5.562

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 315)
yathā vā
{gṛhiṇī sacivaḥ sakhī mithaḥ priyaśiṣyā lalite kalāvidhau /
karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ bata kiṃ na me hṛtam

5.563

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 8.67)
sarvatra evaṃvidhaviṣaye 'tiśayoktireva prāṇatvenāvatiṣṭhate tāṃ vinā prāueṇālaṅkāratvāyogāt / ata evoktam
{saiṣā sarvatra vakroktiranayārtho vibhāvyate /
yatnosyāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā //} iti //
svamutsṛjya guṇaṃ yogādatyujjvalaguṇasya yat /
vastu tadguṇatāmeti bhaṇyate sa tu tadguṇaḥ // MKpr-
vastu tiraskṛtanijarūpaṃ kenāpi samīpagatena praguṇayā svaguṇasaṃpadoparaktaṃ tatpratibhāsameva yatsamāsādayati sa tadguṇaḥ / tasyāprakṛtasya guṇotrāstīti / udāharaṇam ----
{vibhinnavarṇā garuḍāgrajena sūryasya rathyāḥ paritaḥ sphurantyā /
ratnaiḥ punaryatra rucā rucaṃ svāmāninyire vaṃśakarīranīlaiḥ

5.137

}
(Māgha's Siśupālavadha, Nirnaya Sagar Press. 4.14)
atra ravituragāpekṣayā garuḍāgrajasya tadapekṣayā ca harinmaṇīnāṃ praguṇavarṇatā

5.564

tadrūpānanuhāraścedasya tat syādatadguṇaḥ /
yadi tu tadīyaṃ varṇaṃ saṃbhavantyāmapi yogyatāyām idaṃ nyūnaguṇaṃ na gṛhaṇīyāt tadā bhavedatadguṇo nāma / udāharaṇam ----
{dhavalosi jahavi sundara taha vi tue majjha rañjiaṃ hiaaṃ /
rāabharievi hiae suhaa ṇihitto ṇa rattosi

5.565

}
[dhvalo 'si yadyapi sundara tathāpi tvayā mama rañjitaṃ hṛdayam /
rāgabharite 'pi hṛdaye subhaga nihito na rakto 'si //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī [665,7-64])
atrātiraktenāpi manasā saṃyukto na raktatāmupagata ityatadguṇaḥ /
kiñca taditi aprakṛtam asyeti ca prakṛtamatra nirdiśyate / tena yat aprakṛtasya rūpaṃ prakṛtena kutp'pi nimittāt nānuvidhīyate so 'tadaguṇa ityapi pratipattavyam / yathā
{gāṅgamambu sitamambu yāmunaṃ kajjalābhamubhayatra majjataḥ /
rājahaṃsa tava saiva śubhratā cīyate na ca na cāpacīyate

5.566

}
(Ruyyaka's Alaṅkārasarvasva)
yadyathā sādhitaṃ kenāpyapareṇa tadanyathā // MKpr-
tathaiva yadvidhīyeta sa vyāghāta iti smṛtiḥ /
yenopāyena yat ekenopakalpitam tasyānyena jigīṣutayā tadupāyakameva yat anyathākaraṇam sa sādhitavastuvyāhatitetutvāt vyāghātaḥ / udāharaṇam ----
{dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ /
virūpākṣasya jayinīstāḥ stuve vāmalocanāḥ

5.567

}
(Rājaśekhara's Viddhaśālabhañjikā 1.4)
seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ // MKpr-
eteṣāṃ samanantaramevoktasvarūpāṇāṃ yathāsaṃbhavananyonyanirapekṣatayā yat ekatra śabdabhāge eva arthaviṣaye eva ubhayatrāpi vā avasthānam sā ekārthasamavāyasvabhāvā saṃsṛṣṭiḥ /
tatra śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā
{vadanasaurabhalobhaparibhramadbhramarasaṃbhramasaṃbhṛtaśobhayā /
calitayā vidadhe kalamekhalākalakalolakaloladṛśānyayā

5.569

}
(Māgha's Siśupālavadha 6.14)
arthālaṅkārasaṃsṛṣṭistu
{limpatīva tamoṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ /
asatpuruṣaseveva dṛṣṭirviphalatāṃ gatā //568[=417]//}
(Śūdraka's Mṛcchakaṭikā 1.32)
pūrvatra parasparanirapekṣau yamakānuprāsau saṃsṛṣṭiṃ prayojayataḥ uttaratra tu tathāvidhe upamotprekṣe /
śabdārthālaṅkārayostu saṃsṛṣṭiḥ /
{so ṇatthi ettha gāme jo e_aṃ mahamahantalā_aṇṇaṃ /
taruṇāṇa hiaalūḍiṃ parisakkantīṃ ṇivāre_i

5.139

}
[sa nāstyatra grāme ya enāṃ mahamahāyamānalāvaṇyām /
taruṇānāṃ hṛdayaluṇṭhākiṃ pariṣvakkamāṇāṃ nivārayati /]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 997)
atrānuprāso rūpakaṃ cānyonyānapekṣe / saṃsargaśca tayorekatra vākye chandasi vā samavetatvāt

5.570

aviśrāntijuṣāmātmanyaṅgāṅgitvaṃ tu saṃkaraḥ /
ete eva yatrātmani anāsāditasvatantrabhāvāḥ prasparam anugrāhyānugrāhakatāṃ dadhati sa eṣāṃ saṃkīryamāṇasvarūpatvāt saṃkaraḥ / udāharaṇam ----
{ātte sīmantaratne marakatini hṛte hematāṭaṅkapatre
luptāyāṃ mekhalāyāṃ jhaṭiti maṇitulākoṭiyugme gṛhīte /
śoṇaṃ bimboṣṭhakāntyā tvadarimṛgadṛśāmitvarīṇāmaraṇye
rājan guñjāphalānāṃ sraja iti śabarā naiva hāraṃ haranti

5.571

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atra tadguṇamapekṣya bhrāntimatā prādurbhūtam tadāśrayeṇa ca tadguṇaḥ sacetasāṃ prabhūtacamatkṛtinimittamityanayoraṅgāṅgibhāvaḥ / yathā vā
{jaṭābhābhirbhābhiḥ karadhṛtakalaṅkākṣavalayo
viyogivyāpatteriva kalitavairāgyaviśadaḥ /
paripreṅkhattārāparikarakapālāṅkitatale
śaśī bhasmāpāṇḍuḥ pitṛvana iva vyomni carati

5.572

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
upamā rūpakam utprekṣā śleṣaśceti catvāro 'tra pūrvavat aṅgāṅgitayā pratīyante /
kalaṅka evākṣavalayamiti rūpakaparigrahe karadhṛtatvameva sādhakapramāṇatāṃ pratipadyate / asya hi rūpakatve tirohitakalaṅkarūpam akṣavalayameva mukhyatayāvagamyate tasyaiva ca karagrahaṇayogyatāyāṃ sārvatrikī prasiddhiḥ / śleṣacchāyayā tu kalaṅgasya kalaṅkasya mūrtyaiva udvahanāt / kalaṅko 'kṣavalayamiveti tu, upamāyāṃ
kalaṅkasya, utkaṭatayā pratipattiḥ / na cāsya karadhṛtatvaṃ tattvatostīti mukhye 'pyupacāra eva śaraṇaṃ syāt /
evaṃrūpaśca saṃkaraḥ śabdālaṅkārayorapi paridṛśyate / yathā
{rājati taṭīyamabhihatadānavarāsātipātisārāvanadā /
gajatā ca yūthamviratadānavarā sātipāti sārā vanadā

5.573

}
(Ratnākara's Haravijaya 5.137)
atra yamakāmanulomapratilomaśca citrabhedaḥ pādadvayagate parasparāpekṣe /
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāvādaniścayaḥ // MKpr-
dvayorbahūnāṃ vā alaṅkārāṇāmekatra samāveśe 'pi virodhāt na yatra yugapadavasthānam na caikatarasya parigrahe sādhakam taditarasya vā parihāre bādhakamasti yenaikatara eva parigṛhyate sa niścayābhāvārūpo
dvitīyaḥ saṃkaraḥ samuccayena saṃkarasyaivākṣepāt / udāharaṇam ----
{jaha gahiro jaha raaṇaṇivbharo jaha a ṇimmalacchāo /
taha kiṃ vihiṇā eso sarasavāṇīo jalaṇihī ṇa kio

5.574

}
[yathā gabhīro yathā ratnanirbharo yathā ca nirmalacchāyaḥ /
tathā kiṃ vidhinā eṣa sarasapānīyo jalanidhirna krṭaḥ //]
(Hāla's Gāthāsaptaśatī 976)
atra samudre prastute viśeṣaṇasāmyādaprastutārthapratīteḥ kimasau samāsoktiḥ kim abdheraprastutasya mukhena kasyāpi tatsamaguṇatayā prastutasya pratīteḥ iyamaprastutapraśaṃsā iti saṃdehaḥ / yathā vā
{nayanānandadāyīndorbimbametatprasīdati /
adhunāpi niruddhāśamaviśīrṇamidaṃ tamaḥ

5.575

}
(Kṣemendra's Aucityavicāracarcā)
atra kiṃ kāmasyoddīpalaḥ kālo vartate iti bhaṅgyantareṇābhidhānāt paryāyoktam / uta vadanasyendubimbatayā adhyavasānāt atiśayoktiḥ kiṃ vā / etaditi vaktraṃ nirdiśya tadrūpāropavaśāt rūpakam / athavā tayoḥ samuccayavivakṣāyāṃ dīpakam /athavā tulyayogitā / kimu pradoṣasamaye viśeṣaṇasāmyādānanasyāvagatau samāsoktiḥ / āhosvit mukhanairmalyaprastāvāt aprastutapraśaṃsā iti bahūnāṃ saṃdehādayameva saṃkaraḥ /
yatra tu nyāyadoṣayoranyarasyāvatāraḥ tatra ekatarasya niścayāt na saṃśayaḥ //
nyāyaśca sādhakatvam anukūlatā doṣo 'pi bādhakatvaṃ pratikūlatā / tatra
{saubhāgyaṃ vitanoti vaktraśaśino jyotsneva hāsadyutiḥ

5.576

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 321)
ityatra mukhyatayā avagamyamānā hāsadyutirvaktre evānukūlyaṃ bhajate ityupamāyāḥ sādhakam / śaśinā tu na tathā pratikūleti rūpakaṃ prati tasyā abādhakatā /
{vaktrendau tava satyayaṃ yadaparaḥ śītāṃśurabhyudyataḥ

5.577

}
(Harṣa's Ratnāvali [3.23 cd])
ityatrāparatvamindoranuguṇaṃ na tu vaktrasya pratikūlamiti rūpakasya sādhakatāṃ pratipadyate na tūpamāyā bādhakatām /
{rājanārāyaṇaṃ lakṣmīstvāmāliṅgati nirbharam

5.578

}
(Udbhaṭa's Kāvyālaṅkārasārasaṅgraha)
ityatra punarāliṅganamupamāṃ nirasyati sadṛśaṃ prati parapreyasīprayuktasyāloṅganasyāsaṃbhavāt /
{pādāmbujaṃ bhavatu no vijayāya mañju-
mañjīraśijjitamanoharamambikāyāḥ

5.140

}
(Kālidāsa, Pañcastavī 3.1)
ityatra mañjīraśiñjitam ambuje pratikūlam asaṃbhavāditi rūpakasyabādhakam na tu pāde 'nukūlamityupamāyāḥ sādhakamabhidhayate vidhyupamardino bādhakasya tadapekṣayotkaṭatvena pratipatteḥ //
evamanyatrāpi sudhībhiḥ parīkṣyam

5.579

sphuṭamekatra viṣaye śabdārthālaṅkṛtidvayam /
vyavasthitaṃ ca ...
abhinne eva pade sphuṭatayā, yat ubhāvapi śabdārthālaṅkārau vyavasthāṃ samāsādayataḥ so 'pyaparaḥ saṃkaraḥ / udāharaṇam ----
{spaṣṭollasatkiraṇakesarasūryabimba-
vistīrṇakaṇikamatho divasāravindam /
śliṣṭāṣṭadigdalakalāpamukhāvatāra-
baddhāndhakāramadhapāvali saṃcakoca

5.141

}
(Ratnākara's Haravijaya 19.1)
atra ekāpadānupraviṣṭau rūpakānuprāsau //
... tenāsau trirūpaḥ parikīrtitaḥ // MKpr-
tadayamanugrāhyānugrāhakatayā saṃdehena ekapadapratipādyatayā ca vyavasthitatvāttriprakāra eva saṃkaro vyākṛtaḥ / prakārāntareṇa tu na śakyo vyākartum ānantyāttatprabhedānāmiti pratipāditāḥ
śabdārthobhayagatatvena trividhyajuṣo 'laṅkārāḥ //
kutaḥ punareṣa niyamo yadeteṣāṃ tulye 'pi kāvyaśobhātiśayahetutve kaścidalaṅkāraḥ śabdasya kaścidarthasya kaściccobhayasya iti cet / uktamtra yathā kāvye doṣaguṇāḷaṅkārāṇāṃ śabdārthobhayagatatvena
vyavasthāyāmanvayavyatirekāveva prabhavataḥ nimittāntarasyābhāvāt / tataśca yo 'laṅkāro yadīyānvayavyatirekāvanuvidhatte sa tadalaṅkāro vyavasthāpyate iti /
evaṃ ca yathā punaruktavadābhāsaḥ paraṃparitarūpakaṃ cobhayor bhāvānuvidhāyitayā, ubhayālaṅkārau tathā śabdahetukārthāntaranyāsaprabhṛtayo 'pi draṣṭavyāḥ / arthasya tu tatra vaivitryam utkaṭatayā pratibhāsate, iti vācyālaṅkāramadhye vastusthitimanapekṣyaiva lakṣitāḥ //
yo 'laṅkāro yadāśritaḥ sa tadalaṅkāra ityapi kalpanāyām anvayavyatirelāveva samāśrayitavyau tadāśrayaṇamantareṇa viśiṣṭasyāśrayibhāvasyābhāvādityalaṅkārāṇāṃ yathoktanimitta eva parasparavyatireko jyāyān

5.580

eṣāṃ doṣā yathāyogaṃ saṃbhavanto 'pi kecana /
ukteṣvantarbhavantīti na pṛthak pratipāditāḥ // MKpr-
tathāhi ---- anuprāsasya prasiddhyabhāvo vaiphalyaṃ vṛttivirodha iti ye trayo doṣāḥ / te prasiddhiviruddhatām apuṣṭāthatvam pratikūlavarṇatāṃ ca yathākramaṃ na vyatikrāmanti tatsvabhāvatvāt / krameṇodāharaṇam ----
{cakrī cakrārapaṅktiṃ harirapi ca harīn dhūrjaṭirdhūrdhvajāgrān
akṣaṃ nakṣatranāthoruṇamapi varuṇaḥ kūbarāgraṃ kuberaḥ /
raṃhaḥ saṃghaḥ surāṇāṃ jagadupakṛtaye nityayuktasya yasya
stauti prītiprasannonvahamahimaruceḥ sovatātsyandano vaḥ

5.581

}
(Mayūra's Sūryaśataka 71)
atra kartṛkarmapratiniyamena stutiḥ anuprāsānurodhenaiva kṛtā na purāṇetihāsādiṣu tathā pratīteti prasiddhivirodhaḥ //
{bhaṇa taruṇi ramaṇamandiramānandasyandisundarendumukhi /
yadi sallīlollāpini gacchasi tat kiṃ tvadīyaṃ me

5.583

}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 2.22)
{anuṇuraṇanmaṇimekhalamavirataśiñjānamañjumañjīram /
parisaraṇamaruṇacaraṇe raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute //582 (=207)//}
(Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 2.23)
atra vāvyasya vicintyamānaṃ na kiñcidapi cārutvaṃ pratīyate, ityapuṣṭārthataivānuprāsasya vaiphalyam //
akuṇṭhotkaṇṭhayā iti atra śṛṅgāre paruṣavarṇāḍambaraḥ pūrvoktarītyā virudhyate iti paruṣānuprāso 'tra pratikūlavarṇataiva vṛttivirodhaḥ //
yamakasya pādatrayagatatvena yamanamaprayutatvaṃ doṣaḥ // yathā
{bhujaṅgamasyeva maṇiḥ sadambhā grāhāvakīrṇeva nadī sadambhāḥ /
durantatāṃ nirṇayato 'pi jantoḥ karṣanti cetaḥ prasabhaṃ sadambhāḥ

5.584

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
upamāyām upamānasya jātipramāṇagatanyūnatvam adhikatā vā tādṛśī anucitārthatvaṃ doṣaḥ / dharmāśraye tu nyūnādhikatve yathākramaṃ hīnapadatvamadhikapadatvaṃ ca na vyabhicarataḥ // krameṇodāharaṇam --
{caṇḍālairiva yuṣmābhiḥ sāhasaṃ paramaṃ kṛtam

5.585

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,2.9)
{vahnisphuliṅga iva bhānurayaṃ cakāsti

5.586

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4.2)
{ayaṃ padmāsanāsīnaścakravāko virājate /
yugādau bhagavān vedhā vinirmitsuriva prajāḥ

5.587

}
(Bhāmaha's Kāvyālaṅkāra 2.25; Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,2.11)
{pātālamiva te nābhiḥ stanau kṣitidharopamau /
veṇīdaṇḍaḥ punarayaṃ kālindīpātasaṃnibhaḥ

5.588

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,2.11)
atra caṇḍālādibhirupamānaḥ prastuto 'rtho 'tyarthameva kadarthita ityanucitāthantā //
{sa munirlāñchito mauñjyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan /
vyarājannīlajīmūtabhāgāśliṣṭa ivāṃśumān

5.589

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 4,2.9)
atropamānasya mauñjīsthānīyastaḍillakṣaṇo dharmaḥ kenāpi padena na pratipādita iti hīnapadatvam //
{sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ /
śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ

5.590

}
(Bhāmaha's Kāvyālaṅkāra 2.58)
atropameyasya śaṅkhāderanirdeśe śaśino grahaṇamatiricyate ityadhikapadatvam //
liṅgavacanabhedo 'pi upamānopameyayoḥ sādhāraṇaṃ cet dharmamanyarūpaṃ kuryāt / tadā ekatarasyaiva taddharmasamanvayāvagateḥ saviśeṣaṇasyaiva tasyopamānatvamupameyatvaṃ vā pratīyamānena dharmeṇa
pratīyate iti prakāntasyārthasya sphuṭamanirvāhādasya bhagnaprakramarūpatvam / yathā ----
{cintāratnamiva cyutosi karato dhiṅmandabhāgyasya me

5.591

}
(Rudraṭa, Kāvyālaṅkāra 11.20)
{saktavo bhakṣitā deva śuddhāḥ kulavadhūriva

5.592

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 334)
yatra tu nānātve 'pi liṅggavacanayoḥ sāmānyābhidhāyi padaṃ dvarūpabhedaṃ nāpadyate na tatraitaddūṣaṇāvatāraḥ ubhayathāpi asya anugamakṣamasvabhāvatvāt / yathā
{guṇairanarghyaiḥ prathito ratnairiva mahārṇavaḥ

5.593

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 335)
{tadveṣosadṛśonyābhiḥ strībhirmadhuratābhṛtaḥ /
dadhate sma parāṃ śobhāṃ tadīyā vibhramā iva

5.594

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 336)
kālapuruṣavidhyādibhede 'pi na tathā pratītiraskhalitarūpatayā viśrāntimāsādayatītyasāvapi bhagnaprakramatayaiva vyāptaḥ / yathā
{atithiṃ nāma kākutsthāt putramāpa kumudvatī /
paścimād yāminīyāmāt prasādamiva cetanā

5.595

}
(Kālidāsa's Raghuvaṃśa 17.1)
atra cetanā prasādamāpnoti na punarāpeti kālabhedaḥ /
{pratyagramajjanaviśeṣaviviktamūrtiḥ
kausumbharāgarucirasphuradaṃśukāntāḥ /
vibhrājase makaraketanamarcayantī
bālaprabālaviṭapaprabhavā lateva

5.596

}
(Harṣa's Ratnāvali 1.20)
atra latā vibhrājate na tu vibhrājase iti saṃbodhyamānaniṣṭhasya parabhāgasya asaṃbodhyamānaviṣayatayā vyatyāsāt puruṣabhedaḥ /
{gaṅgeva pravahatu te sadaiva kīrtiḥ

5.597

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 339)
ityādau ca gaṅgā pravahati na tu pravahatu iti apravṛttapravartanātmano vidheḥ / evañjātīyakasya cānyasyārthasya upamānagatasyāsaṃbhavādvidhyādibhedaḥ //
nanu samānam uccāritaṃ pratīyamānaṃ vā dharmāntaramupādāya paryavasitāyām upamāyām upameyasya prakṛtadharmāmisaṃbandhānna kaścitkālādibhedo 'sti / yatrāpyupāttenaiva sāmānyadharmeṇa upamā
avagamyate yathā {yudhiṣṭhira ivāyaṃ satyaṃ vadati} iti tatra yudhiṣthira iva satyavādyayaṃ satyaṃ vadatīti pratipatsyāmahe / satyavādī satyaṃ vadatīti ca na paunaruktyam āśaṅkanīyam raipoṣaṃ puṣṇātītivat
yudhiṣthira iva satyavadanena satyavādyayamityarthāvagamāt / satyametat kiṃ tu sthiteṣu prayogeṣu samarthanamidaṃ na tu sarvathā niravadyam prastutavastupratītivyādhātāditi savetasa evātra pramāṇam //
asādṛśyāsaṃbhavāvapyupamāyām anucitārthatāyāmeva paryavasyataḥ / yathā
{grathnāmi kāvyaśaśinaṃ vitatārtharaśmim

5.598

}
(Vāmana's Kāvyālaṅkārasūtravṛtti 2,4.16)
atra kāvyasya śaśinā arthānāṃ ca raśmibhiḥ sādharmyaṃ kutrāpi na pratītamityanucitārthatvam /
{nipeturāsyādiva tasya dīptāḥ
śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ /
jājvalyamānā iva vāridhārā
dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇorkāt

5.599

}
(Govindaṭhakkura's Kāvyapradīpa)
atrāpi jvalantyombudhārāḥ sūryamaṇḍalāt niṣpatantyo na saṃbhavantītyupanibadhyamāno 'rtho 'naucityameva puṣṇāti //
utprekṣāyāmapi saṃbhāvanaṃ dhruvevādaya eva śabdā vaktuṃ sahante na yathāśabdo 'pi kevalasyāsya sādhārmyameva pratipādayituṃ paryāptatvāt tasya cāsyāmavivakṣitatvāditi tatrāśaktirasyāvācakatvaṃ doṣaḥ /
yathā
{udyayau dīrghikāgarbhānmukulaṃ mecakotpalam /
nārīlocanacāturyaśaṅkāsaṃkucitaṃya thā

5.600

}
(Śrivatsalāñchanācārya's Kāvyaparīkṣā 340)
utprekṣitamapi tāttvikena rūpeṇa parivarjitatvāt nirupākhyaprakhyam / tatsamarthanāya yat arthāntaranyāsopādānam tat ālekhyamiva gaganataletyantamasamīcīnamiti nirviṣayatvametasya / anucitārthataiva doṣaḥ / yathā
{divākarādrakṣati yo guhāsu līnaṃ divā bhītamivāndhakāram /
kṣudre 'pi nūnaṃ prapanne mamatvamuccaiḥ śirasāmatīva

5.601

}
(Kālidāsa's Kumārasaṃbhava 1.12)
atrācetanasya tamaso divākarāttrāsa eva na saṃbhavatīti kuta eva tatprayojitamadriṇā paritrāṇam / saṃbhāvitena tu rūpeṇa pratibhāsamānasyāsya na kācidanupapattiravataratīti vyartha eva tatsamarthanāyāṃ yatnaḥ /
sādhāraṇaviśeṣaṇavaśādeva samāsoktiranuktamapi upamānaviśeṣaṃ prakāśayatīti tasyātra punarupādāne prayojanābhāvāt anupādeyatvaṃ yat tat apuṣṭārthatvaṃ punaruktaṃ vā doṣaḥ / yathā
{spṛśati tigmarucau kakubhaḥ karairdayitayeva vijṛmbhitatāpayā /
atanumānaparigrahayā sthitaṃ rucirayā cirayāpi dinaśriyā

5.602

}
(Ratnākara's Haravijaya 3.37)
atra tigmaruceḥ kakubhāṃ ca yathā sadṛśaviśeṣaṇavaśena vyaktiviśeṣaparigraheṇa ca nāyakatayā nāyikātvena ca vyaktiḥ, tathā grīṣmadivasaśriyo 'pi pratināyikātvena bhaviṣyatīti kiṃ dayitayeti svaśabdopādānena //
śleṣopamāyāstu sa viṣayaḥ yatropamānasyopādānamantareṇa sādhāraṇeṣvapi viśeṣaṇeṣu na tathā pratītiḥ / yathā
{svayaṃ ca pallavātāmra bhāsvatkaravirājitā /
prabhātasaṃdhyevāsvāpaphalalubdhehitapradā

5.603

} iti//
(Udbhaṭa's Kāvyālaṅkārasārasaṅgraha 4.15)
aprastutapraśaṃsāyāmapi upameyam anayaiva rītyā pratītaṃ na punaḥ prayogeṇa kadarthatāṃ neyam / yathā
{āhūteṣu vihaṅgameṣu maśako nāyān puro vāryate
madhyevāridhi vāvasaṃstṛṇamaṇirdhatte maṇīnāṃ rucam /
khadyoto 'pi na kampate pracalituṃ madhye 'pi tejasvināṃ
dhik sāmānyamacetanaṃ prabhumivānāmṛṣṭatattvāntaram

5.142

}
(Bhallaṭaśataka 67)
atra acetanasya prabhoraprastutaviśiṣṭasāmānyadvāreṇābhivyaktau na yuktameva punaḥ kathanam //
tadeta alaṅkāradoṣāḥ yathāsaṃbhāvinonye 'pyevañjātīyakāḥ pūrvoktayaiva doṣajātyā antarbhāvitāḥ na pṛthag pratipādanamarhantīti saṃpūrṇamidaṃ kāvyalakṣaṇam

Original text: Kāvyaprakāśa · Edition: Ganganatha Jha: Kāvyaprakāśa of Mammaṭa, with English translation, rev. ed., Varanasi : Bharatiya Vidya Prakaśan, 1967 (2 parts). With occasional corrections according to the ed. by N.S. Venkatanathacharya: The Kavyaprakasha of Mammata, with Sanketa of Acharya Manikyachandra, Madhumati of Ravi Bhattacharya and Bhavukapriya tippani, Mysore : Oriental Research Institute, 1974 (2 vols). · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc