કાવ્યપ્રકાશ · અધ્યાય 3

}
(મેણ્ઠકૃતં હયગ્રીવવધમ્)
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે કાવ્યસ્ય પ્રયોજનકારણસ્વરૂપવિશેષનિર્ણયો નામ
પ્રથમ ઉલ્લાસઃ

==================================================
ક્રમેણ શબ્દાર્થયોઃ સ્વરૂપમાહ
સ્યાદ્વાચકો લાક્ષણિકઃ શબ્દો ઽત્ર વ્યઞ્જકસ્ત્રિધા ।
અત્રેતિ કાવ્યે । એષાં સ્વરૂપં વક્ષ્યતે ॥
વાચ્યાદયસ્તદર્થાઃ સ્યુઃ ...
વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાઃ ॥
... તાત્પર્યાર્થો ઽપિ કેષુચિત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસંનિધિવશાદ્વક્ષ્યમાણસ્વરૂપાણાં પદાર્થાનાં સમન્વયે તાત્પર્યાર્થો વિશેષવપુરપદાર્થો ઽપિ વાક્યઆર્થઃ સમુલ્લસતીત્યભિહિતાન્વયવાદિનાં મતમ્ ॥
વાચ્ય એવ વાક્યાર્થ ઇત્યન્વિતાભિધાનવાદિનઃ

સર્વેષાં પ્રાયશો ઽર્થાનાં વ્યઞ્જકત્વમપીષ્યતે ।
અત્ર વાચ્યસ્ય યથા
{મા_એ ઘરોવ_અરણં અજ્જ હુ ણત્થિ ત્તિ સાહિ_અં તુમ_એ ।
તા ભણ કિં કરણિજ્જં એમે_અ ણ વાસરો ઠા_ઇ

}
[માતઃ ગૃહોપકરણં અદ્ય ખલુ નાસ્તીતિ સાધિતં ત્વયા ।
તદ્ભણ કિં કરણીયં એવમેવ ન વાસરઃ સ્થીયી ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી)
અત્ર સ્વૈરવિહારાર્થિનીતિ વ્યજ્યતે ।
લક્ષ્યસ્ય યથા
{સાહેન્તી સહિ સુહ_અં ખણે ખણે દુમ્મિઆસિ મજ્ઝક_એ ।
સબ્ભાવણેહકરણિજ્જસરિસ_અં દાવ વિર_ઇ_અં તુમ_એ

}
[સાધયન્તી સખિ સુભગં ક્ષણેક્ષણે દૂનાઽસિ મત્કૃતે ।
સદ્ભાવસ્નેહકરણીયસદૃશં તાવત્ વિરચિતં ત્વયા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી)
અત્ર મત્પ્રિયં રમયન્ત્યા ત્વયા શત્રુત્વમાચરિતમિતિ લક્ષ્યમ્ । તેન ચ કામુકવિષયં સાપરાધત્વપ્રકાશનં વ્યઙ્ગ્યમ્ । વ્યઙ્ગ્યસ્ય યથા
{ઉ_અ ણિચ્ચલણિપ્પન્દા ભિસિણીપત્તમ્મિ રેહૈ વલા_આ ।
ણિમ્મલમરગ_અભા_અણપરિટ્ટિઆ સંખસુત્તિવ્વ

}
[પશ્ય નિશ્ચલનિષ્પન્દા વિસિનીપ્ત્રે રાજતે બલાકા ।
નિર્મલમરકતભાજનપરિસ્થિતા શઙ્ખશુક્તિરિવ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 1.4)
અત્ર નિષ્પન્દત્વેન આશ્વસ્તત્વમ્ । તેન ચ જનરહિતત્વમ્ । અતઃ સંકેતસ્થાનમેતદિતિ કયાચિત્ કઞ્ચિત્પ્રત્યુચ્યતે । અથવા મિથ્યા વદસિ ન ત્વમત્રાગતોભૂરિતિ વ્યજ્યતે ॥
વાચકાદીનાં ક્રમેણ સ્વરૂપમાહ ।
સાક્ષાત્સંકેતિતં યો ઽર્થમભિધત્તે સ વાચકઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઇહાગૃહીતસંકેતસ્ય શબ્દસ્યાર્થપ્રતીતેરભાવાત્સંકેતસહાય એવ શબ્દો ઽર્થવિશેષં પ્રતિપાદયતીતિ યસ્ય યત્રાવ્યવધાનેન સંકેતો ગૃહ્યતે સ તસ્ય વાચકઃ

સઙ્કેતિતશ્ચતુર્ભેદો જાત્યાદિર્જાતિરેવ વા ।
યદ્યપ્યર્થક્રિયાકારિતયા પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિયોગ્યા વ્યક્તિરેવ તથાપ્યાનન્ત્યાદ્ વ્યભિચારાચ્ચ તત્ર સંકેતઃ કર્તું ન યુજ્યત ઇતિ
ગૌઃ શુક્લશ્ચલો ડિત્થ ઇત્યાદીનાં વિષયવિભાગો ન પ્રાપ્નોતીતિ ચ । તદુપાધાવેવ સંકેતઃ ।
ઉપાધિશ્ચ દ્વિવિધઃ ---- વસ્તુધર્મો વક્તૃયદૃચ્છાસંનિવેશિતશ્ચ । વસ્તુધર્મો ઽપિ દ્વિવિધઃ ---- સિદ્ધઃ સાધ્યશ્ચ । સિદ્ધો ઽપિ દ્વિવિધઃ ---- પદાર્થસ્ય પ્રાણપ્રદો વિશેષાધાનહેતુશ્ચ । તત્રાદ્યો જાતિઃ । ઉક્તં હિ વાક્યપદીયે ----
{ન હિ ગૌઃ સ્વરૂપેણ ગૌર્નાપ્યગૌઃ । ગોત્વાભિસંવન્ધાતુ ગૌઃ} ઇતિ ।
દ્વિતીયો ગુણઃ । શુક્લાદિના હિ લબ્ધસત્તાકં વસ્તુ વિશિષ્યતે । સાધ્યઃ પૂર્વાપરીભૂતાવયવઃ ક્રિયારૂપઃ ।
ડિત્થાદિશબ્દાનામન્ત્યબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યં સંહૃતક્રમં સ્વરૂપં વક્ત્રા તદૃચ્છયા ડિત્થાદિષ્વર્થેષૂપાધિત્વેન સંનિવેશ્યત ઇતિ સો ઽયં સંજ્ઞારૂપો યદૃચ્છાત્મક ઇતિ ।
{ગૌઃશુક્લશ્ચલો ડિત્થ ઇત્યાદૌ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિઃ} ઇતિ મહાભાષ્યકારઃ । પરમાણ્વાદીનાં તુ ગુણમધ્યપાઠાત્ પારિભાષિકં ગુણત્વમ્ । ગુણક્રિયાયદૃચ્છાનાં વસ્તુત એકરૂપાણામ્ અપ્યાશ્રયભેદાદ્ ભેદ ઇવ લક્ષ્યતે । યથૈકસ્ય મુખસ્ય ખડ્ગમુકુરતૈલાદ્યાલમ્બનભેદાત્ ।
હિમપયઃશઙ્ખાદ્યાશ્રયેષુ પરમાર્થતો ભિન્નેષુ શુક્લાદિષુ યદ્વશેન શુક્લઃ શુક્લ ઇત્યાદ્યભિન્નાભિધાનપ્રત્યયોત્પત્તિસ્તત્ શુક્લત્વાદિ સામાન્યમ્ । ગુડતણ્ડુલાદિપાકાદિષ્વેવમેવ પાકત્વાદિ ।
બાલવૃદ્ધશુકાદ્યુદીરિતેષુ ડિત્થાદિશબ્દેષુ ચ પ્રતિક્ષણં ભિદ્યમાનેષુ ડિત્થાદ્યઽર્થેષુ વા ડિત્થત્વાદ્યસ્તીતિ સર્વેષાં શબ્દાનાં જાતિરેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યન્યે । તદ્વાન્ અપોહો વા શબ્દાર્થઃ કૈશ્ચિદુક્તં ઇતિ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પ્રકૃતાનુપયોગાચ્ચ ન દર્શિતમ્

સ મુખ્યો ઽર્થસ્તત્ર મુખ્યો વ્યાપારો ઽસ્યાભિધોચ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ ઇતિ સાક્ષાત્સંકેતિતઃ । અસ્યેતિ શબ્દસ્ય

મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રૂઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત્ ।
અન્યો ઽર્થો લક્ષ્યતે યત્સા લક્ષણારોપિતા ક્રિયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
{કર્મનિ કુશલઃ} ઇત્યાદૌ દર્ભગ્રહણાદ્યયોગાત્ {ગઙ્ગઆયાં ઘોષઃ} ઇત્યાદૌ ચ ગઙ્ગાદીનાં ઘોષાદ્યાધારત્વાસંભવાત્ મુખ્યાર્થસ્ય બાધે વિવેચકત્વાદૌ સામીપ્યે ચ સંબન્ધે રૂઢિતઃ પ્રસિદ્ધેઃ
તથા ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇત્યાદૈઃ પ્રયોગાત્ યેષાં ન તથા પ્રતિપત્તિઃ તેષાં પાવનત્વાદીનાં ધર્માણાં તથાપ્રતિપાદનાત્મનઃ પ્રયોજનાચ્ચ મુખ્યેન અમુખ્યો ઽર્થો લક્ષ્યતે યત્ સ આરોપિતઃ શબ્દવ્યાપારઃ સાન્તરાર્થનિષ્ઠો
લક્ષણા

સ્વાસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમ્ ।
ઉપાદાનં લક્ષણં ચેત્યુક્તા શુદ્ધૈવ સા દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
{કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ} {યષ્ટયઃ પ્રવિશન્તિ} ઇત્યાદૌ કુન્તાદિભિરાત્મનઃ પ્રવેશસિદ્ધ્યર્થં સ્વસંયોગિનઃ પુરુષા આક્ષિપ્યન્તે । તત ઉપાદાનેને ઽયં લક્ષણા ।
{ગૌરનુબન્ધ્યઃ} ઇત્યાદૌ શ્રુતિચોદિતમનુબન્ધનં કથં મે સ્યાદિતિ જાત્યા વ્યક્તિરાક્ષિપ્યતે ન તુ શબ્દેનોચ્યતે
{વિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ ક્ષીણશક્તિર્વિશેષણે} ઇતિ ન્યાયાદિત્યુપાદાનલક્ષણા તુ નોદાહર્તવ્યા ।
ન હ્યત્ર પ્રયોજનમસ્તિ ન વા રૂઢિરિયમ્ । વ્યક્ત્યવિનાભાવિત્વાત્તુ જાત્યા વ્યક્તિરાક્ષિપ્યતે । યથા ક્રિયતામિત્યત્ર કર્તા । કુર્વિત્યત્ર કર્મ । પ્રવિશ પિણ્ડીમિત્યાદૌ ગૃહં ભક્ષયેત્યાદિ ચ ।
{પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે} ઇત્યત્ર ચ રાત્રિભોજનં ન લક્ષ્યતે શ્રુતાર્થાપત્તેરર્થાપત્તેર્વા તસ્ય વિષયત્વાત્ ।
{ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ} ઇત્યત્ર તટસ્ય ઘોષાધિકરણત્વસિદ્ધયે ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્વાર્થમર્પયતિ ઇત્યેવમાદૌ લક્ષણેનૈષા લક્ષણા । ઉભયરૂપા ચેયં શુદ્ધા । ઉપચારેણામિશ્રિતત્વાત્ ।
અનયોર્લક્ષ્યસ્ય લક્ષકસ્ય ચ ન ભેદરૂપં તાટસ્થ્યમ્ । તટાદીનાં ગઙ્ગાદિશબ્દૈઃ પ્રતિપાદને તત્ત્વપ્રતિપત્તૌ હિ પ્રતિપિપાદયિષિતપ્રયોજનસંપ્રત્યયઃ । ગઙ્ગાસંબન્ધમાત્રપ્રતીતૌ તુ ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇતિ મુખ્યશબ્દાભિધાનાલ્લક્ષણાયાઃ કો ભેદઃ

સારોપાન્યા તુ યત્રોક્તૌ વિષયી વિષયસ્તથા ।
આરોપ્યમાણઃ આરોપવિષયશ્ચ યત્રાનપહ્નુતભેદૌ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દિશ્યેતે સા લક્ષણા સારોપા ॥
વિષ્યય્યન્તઃકૃતે ઽન્યસ્મિન્ સા સ્યાત્સાધ્યવસાનિકા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વિષયિણારોપ્યમાણેનાન્તઃકૃતે નિગીર્ણે અન્યસ્મિન્નારોપવિષયે સતિ સાધ્યવસાના સ્યાત્

ભેદાવિમૌ ચ સાદૃશ્યાત્સમ્બન્ધાન્તરતસ્તથા ।
ગૌણૌ શુદ્ધૌ ચ વિજ્ઞેયૌ ...
ઇમાવારોપાધ્યવસાનરૂપૌ સાદૃશ્યહેતૂ ભેદૌ {ગૌર્વાહીકઃ} ઇત્યત્ર {ગૌરયમ્} ઇત્યત્ર ચ ।
અત્ર હિ સ્વાર્થસહચારિણો ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદયો લક્ષ્યમાણા અપિ ગોશબ્દસ્ય પરાર્થાભિધાને પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વમુપયાન્તિં ઇતિ કેચિત્ । સ્વાર્થસહચારિગુણાભેદેન પદાર્થગતા ગુણા એવ લક્ષ્યન્તે ન
પરાર્થો ઽભિધીયતે ઇત્યન્યે । સાધારણગુણાશ્રયત્વેન પરાર્થ એવ લક્ષ્યતે ઇત્યપરે ।
ઉક્તં ચાન્યત્ર
{અભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્લક્ષણોચ્યતે ।
લક્ષ્યમાણગુણૈર્યોગાદ્વૃત્તેરિષ્ટા તુ ગૌણતાં} ઇતિ ।
([કુમારિલ, તન્ત્રવાર્તિક 3,4.12])
અવિનાભાવો ઽત્ર સંબન્ધમાત્રં ન તુ નાન્તરીયકત્વમ્ । તત્ત્વે હિ {મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ} ઇત્યાદૌ ન લક્ષણા સ્યાત્ ।
અવિનાભાવે ચાક્ષેપેણૈવ સિદ્ધેર્લક્ષણાયા નોપયોગ ઇત્યુક્તમ્ ।
{આયુર્ધૃતમ્} {આયુરેવેદમ્} ઇત્યાદૌ ચ સાદૃશ્યાદન્યત્ કાર્યકારણભાવાદિ સંબન્ધાન્તરમ્ । એવમાદૌ ચ કાર્યકારણભાવાદિલક્ષણપૂર્વે આરોપાધ્યવસાને ।
અત્ર ગૌણભેદયોર્ભેદે ઽપિ તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિઃ સર્વથૈવાભેદાવગમશ્ચ પ્રયોજનમ્ । શુદ્ધભેદયોસ્ત્વન્યવૈલક્ષણ્યેનાવ્યભિચારેણ ચ કાર્યકારિત્વાદિ ।
ક્વચિત્ તાદર્થ્યાદુપચારઃ । યથા ઇન્દ્રાર્થા સ્થૂણા ઇન્દ્રઃ । ક્વચિત્ સ્વસ્વામિભાવાત્ । યથા રાજકીયઃ પુરુષો રાજા । ક્વચિત્ અવયવાવયવિભાવાત્ । યથા અગ્રહસ્ત ઇત્યત્રાગ્રમાત્રે ઽવયવે હસ્તઃ । ક્વચિત્ તાત્કર્મ્યાત્ । યથા અતક્ષા તક્ષા ॥
... લક્ષણા તેન ષડ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
આદ્યભેદાભ્યાં સહ

સા ચ
વ્યઙ્ગ્યેન રહિતા રૂઢૌ સહિતા તુ પ્રયોજને ।
પ્રયોજનં હિ વ્યઞ્જનવ્યાપારગમ્યમેવ ॥
તચ્ચ ગૂઢમગૂઢં વા ...
તચ્ચેતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ । ગૂઢં યથા
{મુખં વિકસિતસ્મિતં વશિતવક્રિમ પ્રેક્ષિતં
સમુચ્છલિતવિભ્રમા ગતિરપાસ્તસંસ્થા મતિઃ ।
ઉરો મુકુલિતસ્તનં જઘનમંસવન્ધોદ્ધુરં
બતેન્દુવદનાતનૌ તરુણિમોદ્ગમો મોદતે

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
અગૂઢં યથા
{શ્રીપરિચયાજ્જડા અપિ ભવન્ત્યભિજ્ઞા વિદગ્ધચરિતાનામ્ ।
ઉપદિશતિ કામિનીનાં યૌવનમદ એવ લલિતાનિ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ)
અત્રોપદિશતીતિ ॥
... તદેષા કથિતા ત્રિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અવ્યઙ્ગ્યા ગૂઢવ્યઙ્ગ્યા અગૂઢવ્યઙ્ગ્યા ચ

તદ્ભૂર્લાક્ષિણિકસ્ ...
શબ્દ ઇતિ સંબધ્યતે । તદ્ભૂસ્તદાશ્રયઃ ॥
... તત્ર વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ।
કુત ઇત્યાહ
યસ્ય પ્રતીતિમાધાતું લક્ષણા સમુપાસ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ફલે શબ્દૈકગમ્યે ઽત્ર વ્યઞ્જનાન્નાપરા ક્રિયા ।
પ્રયોજનપ્રતિપિપાદયિષયા યત્ર લક્ષણયા શબ્દપ્રયોગસ્તત્ર નાન્યતસ્તત્પ્રતીતિરપિ તુ તસ્માદેવ શબ્દાત્ ।
ન ચાત્ર વ્યઞ્જનાદૃતે ઽન્યો વ્યાપારઃ ॥
તથાહિ
નાભિધા સમયાભાવાત્ ...
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ યે પાવનત્વાદયો ધર્માસ્તટાદૌ પ્રતીયન્તે ન તત્ર ગઙ્ગાદિશબ્દાઃ સંકેતિતાઃ ॥
હેત્વભાવાન્ન લક્ષણા ॥ મ્ક્પ્ર્-
મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયં હેતુઃ

તથા ચ
લક્ષ્યં ન મુખ્યં નાપ્યત્ર બાધો યોગઃ ફલેન નો ।
ન પ્રયોજનમેતસ્મિન્ ન ચ શબ્દઃ સ્ખલદ્ગતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથા ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્રોતસિ સબાધ ઇતિ તટં લક્ષયતિ તદ્વત્ યદિ તટે ઽપિ સબાધઃ સ્યાત્ તત્ પ્રયોજનં લક્ષયેત્ ।
ન ચ તટં મુખ્યો ઽર્થઃ । નાપ્યત્ર બાધઃ । ન ચ ગઙ્ગાશબ્દાર્થસ્ય તટસ્ય પાવનત્વાદ્યૈર્લક્ષણીયૈઃ સંબન્ધઃ । નાપિ પ્રયોજને લક્ષ્યે કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ । નાપિ ગઙ્ગાશબ્દસ્તટમિવ પ્રયોજનં પ્રતિપાદયિતુમસમર્થઃ

એવમપ્યનવસ્થા સ્યાદ્ યા મૂલક્ષયકારિણી ।
એવમપિ પ્રયોજનં ચેલ્લક્ષ્યતે તત્ પ્રયોજનાન્તરેણેતિ તદપિ પ્રયોજનાન્તરેણેતિ પ્રકૃતાપ્રતીતિકૃત્ અનવસ્થા ભવેત્ ॥
નનુ પાવનત્વાદિધર્મયુક્તમેવ તટં લક્ષ્યતે । {ગઙ્ગાયાસ્તટે ઘોષઃ} ઇત્યતો ઽધિકસ્યાર્થસ્ય પ્રતીતિશ્ચ પ્રયોજનમિતિ વિશિષ્ટે લક્ષણા તત્કિં વ્યઞ્જનયેત્યાહ
પ્રયોજનેન સહિતં લક્ષણીયં ન યુજ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
કુત ઇત્યાહ
જ્ઞાનસ્ય વિષયો હ્યન્યઃ ફલમન્યદુદાહૃતમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદેર્નીલાદિર્વિષયઃ ફલં તુ પ્રક્ટતા સંવિત્તિર્વા ॥
વિશિષ્ટે લક્ષણા નૈવં ...
વ્યાખ્યાતમ્ ॥
... વિશેષાઃ સ્યુસ્તુ લક્ષિતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
તટાદૌ વિશેષાઃ પાવનત્વાદયસ્તે ચાભિધાતાત્પર્યલક્ષણાભ્યો વ્યાપારાન્તરેણ ગમ્યાઃ । તચ્ચ વ્યઞ્જનધ્વનનદ્યોતનાદિશબ્દવાચ્યમવશ્યમેષિતવ્યમ્

એવં લક્ષણામૂલં વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ ॥ અભિધામૂલં ત્વાહ ----
અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય વાચકત્વે નિયન્ત્રિતે ।
સંયોગાદ્યૈરવાચ્યાર્થધીકૃદ્વ્યાપૃતિરઞ્જનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
{સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ સાહચર્યં વિરોધિતા ।
અર્થઃ પ્રકરણં લિઙ્ગં શબ્દસ્યાન્યસ્ય સંનિધિઃ ॥
સામર્થ્યમૌચિતી દેશઃ કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરાદયઃ ।
શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ ॥}
([ભર્તૃહરિ, વાક્યપદીય 2.315-316])
ઇત્યુક્તદિશા
સશઙ્ખચક્રો હરિઃ અશઙ્ખચક્રો હરિરિત્યુચ્યતે । રામલક્ષ્મણાવિતિ દાશરથૌ । રામાર્જુનગતિસ્તયોરિતિ ભાર્ગવકાર્તવીર્યયોઃ । સ્થાણું ભજ ભવચ્છિદે, ઇતિ હરે । સર્વં જાનાતિ દેવ ઇતિ યુષ્મદર્થે ।
કુપિતો મકરધ્વજ ઇતિ કામે । દેવસ્ય પુરારાતેરિતિ શંભૌ । મધુના મત્તઃ કોકિલ ઇતિ વસન્તે । પાતુ વો દયિતામુખમિતિ સાંમુખ્યે । ભાત્યત્ર પરમેશ્વર ઇતિ રાજધાનીરૂપાત્ દેશાદ્રાજનિ । ચિત્રભાનુર્વિભાતીતિ દિને રવૌ રાત્રૌ વહ્નૌ ।
મિત્રં ભાતીતિ સુહૃદિ મિત્રો ભાતીતિ રવૌ । ઇન્દ્રશત્રુરિત્યાદૌ વેદે એવ ન કાવ્યે સ્વરો વિષેષપ્રતીતિકૃત્ ।
આદિગ્રહણાત્
{એદ્દહમેત્તત્થણિઆ એદ્દહમેત્તેહિ અચ્છિવત્તેહિં ।
એદ્દહમેત્તાવત્થા એદ્દહમેત્તેહિં દિઅએહિં

}
[એતાવન્માત્રસ્તન્કા એતાવન્માત્રાભ્યામક્ષિપત્રાભ્યામ્ ।
એતાવન્માત્રાવસ્થા એતાવન્માત્રૈર્દિવસૈઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 973)
ઇત્યાદાવભિનયાદયઃ ।
ઇત્થં સંયોગાદિભિરર્થાન્તરાભિધાયકત્વે નિવારિતે ઽપ્યનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય યત્ ક્વચિદર્થાન્તરપ્રતિપાદનં તત્ર નાભિધા નિયમનાત્તસ્યાઃ । ન ચ લક્ષણા મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવાત્ । અપિ ત્વઞ્જનં વ્યઞ્જનમેવ વ્યાપારઃ । યથા
{ભદ્રાત્મનો દુરધિરોહતનોર્વિશાલ
વંશોન્નતેઃકૃતશિલીમુખવિગ્રહસ્ય ।
યસ્યાનુપપ્લુતગતેઃ પરવારણસ્ય
દાનામ્બુસેકસુભગઃ સતતં કરોભૂત્

}
(શિવસ્વામિન્ઽસ્ કપ્ફિનાભ્યુદય 1.38)

તદ્યુક્તો વ્યઞ્જકઃ શબ્દો ...
તદ્યુક્તો વ્યઞ્જનયુક્તઃ
... યત્સો ઽર્થાન્તરયુક્ તથા ।
અર્થો ઽપિ વ્યઞ્જકસ્તત્ર સહકારિતયા મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તથેતિ વ્યઞ્જકઃ