Kāvyaprakāśa with Vāmanācārya Rāmabhaṭṭa Jhalakikar's Bālabodhinī commentary (with commentary) · Chapter 4
tatheti vyañjakaḥ //
iti kāvyaprakāśe śabdārthasvarūpanirṇayo nāma dvitīya ullāsaḥ
// atha tṛtīya ullāsaḥ //
(sū- 35)
arthāḥ proktāḥ purā teṣām
arthāḥ, vācyalakṣyavyaṅgyāḥ /
teṣāṃ vājakalākṣaṇikavyañjakānām //
(sū- 36)
arthavyañjakatocyate /
kīdṛśītyāha (sū- 37)
vaktṛboddhavyakākūnāṃ vākyavācyānyasaṃnidheḥ
prastāvadeśakālādervaiśiṣṭyāt pratibhājuṣām /
yo 'rtasyānyārthadhīheturvyāpāro vyaktitareva sā
boddhavyaḥ pratipādyaḥ /
kākurdhvanervikāraḥ /
prastāvaḥ prakaraṇam /
arthasya vācyalakṣyavyaṅgyātmanaḥ /
krameṇodāharaṇāni /
aipihulaṃ jalakuṃbhaṃ ghettūṇa samāgadahni sahi turiam /
samaseasalilaṇīsāsaṇīsahā vīsamāmi khaṇam
atra cauryaratagopanaṃ gabyate /
oṇṇiddaṃ dobballaṃ ciṃtā alasattaṇaṃ saṇīsasiam /
maha maṃdabhāiṇīe keraṃ sahi tuha vi ahaha parihavai
atra dūtyāstatkāmukopabhogo vyajyate /
tathābhūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñjālatanayāṃ vane vyādhaiḥ sārdhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ /
virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ guruḥ khedaṃ khinne mayi bhajati nādyāpi kuruṣu
atra mayi na yogyaḥ khedaḥ kuruṣu tu yogya iti kākvā prakāśyate /
na ca vācyasiddhayaṅgamatra kākuriti guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ śaṅkyam /
praśrnamātreṇāpi kākorviśrānteḥ /
taiā maha gaṃḍatthalaṇimiaṃ diṭhṭhiṃ ṇa ṇesi aṇṇatto /
eṇhiṃ saccea ahaṃ te a kavālā ṇa sā diṭhṭhī
atra matsakhīṃ kapolapratibimbitāṃ paśyataste dṛṣṭiranyaivābhūt calitāyāṃ tu tasyāmanyaiva jātetyaho pracchannakāmukatvaṃ te, iti vyajyate /
uddeśo 'yaṃ sarasakadalīśreṇiśobhātiśāyī kuñjotkarṣāṅkuritaramaṇīvibhramo narmadāyāḥ /
kiṃ caitasmin suratasudṛdastanvi de vānti vātā yeṣāmagre sarati kalitākāṇjakopo manobhūḥ
atra ratārthaṃ praviśeti vyaṅgyam /
ṇollei aṇollamaṇā attā maṃ gharabharammi /
khaṇamettaṃ jai saṃjhāi hoi ṇa va hoi vīsāmo
atra saṃdhyā saṃketakāra iti taṭasthaṃ prati kayāciddayotyate /
suvvaha samāgamissadi tujjha pio ajja paharametteṇa /
eme a kitti ciṭhṭhasi tā sahi sajjesu karaṇijjam
atropapatiṃ pratyabhisartuṃ prastutā na yuktamiti kayācinnivāryate /
anyatra yūyaṃ kusumāvacāyaṃ kurudhvamatrāsmi karomi sakhyaḥ /
nāhaṃ hi dūraṃ bhramituṃ samarthā prasīdatāyaṃ racito 'ñjalirvaḥ
atra vivikto 'yaṃ deśa iti pracchannakāmukastvayābhisāryatāmiti, āśvastāṃ prati kayācinnivedyate /
guruaṇaparavasa pia kiṃ bhaṇāmi tui maṃdabhāiṇī ahakam /
ajja pavāsaṃ vaccasi vacca saaṃ jevva suṇasi karaṇijjam
atrādya madhusamaye yadi vrajasi tadāhaṃ tāvat na bavāmi tava tu na jānāmi gatimiti vyajyate /
ādigrahaṇācceṣṭādeḥ /
tatra ceṣṭāyā yathā dvāropāntanirantare mayi tayā saundaryasāraśriyā prollāsyoruyugaṃ parasparasamāsaktaṃ samāsāditam /
ānītaṃ purataḥ śiroṃ'śukamadhaḥ kṣipte cale locane vācastatra nivāritaṃ prasaraṇaṃ saṃkocite dorlate
atra ceṣṭayā pracchannakāntaviṣya ākūtaviśeṣo dhvanyate /
nirākāhkṣapratipattaye prāptāvasaratayā ca punaḥ punarudāhriyate /
vattkādīnāṃ mithaḥsaṃyoge dvikādibhedena /
anena krameṇa lakṣyavyaṅgyapośva vyañjakatvamudāhāryam //
(sū- 38)
śabdapramāṇavedyo 'rtho vyanaktyarthāntaraṃ yataḥ /
arthasya vyañjakatve tat śabdasya sahakāritā
śabdeti /
nahi pramāṇāntaravedyo 'rtho vyañjakaḥ //
iti śrīkāvyaprakāśe 'rthavyañjakatānirṇayo nāma tṛtīya ullāsaḥ
// atha caturtha ullāsaḥ //
yadyapi śabdārthayornirṇaye kṛte doṣaguṇālaṃkārāṇāṃ svarūpamabhidhānīyam tathāpi dharmiṇi pradarśite dharmāṇāṃ hermāṇāṃ heyopādeyatā jñāyata iti prathamaṃ kāvyabhedān āha /
(sū- 39)
avivakṣitavācyo yastatra vācyaṃ bhaveddhvanau /
arthāntare saṃkramitamatyantaṃ vā tiraskṛtam
lakṣaṇāmūlagūḍhavyaṅgyaprādhānye satyeva, avivakṣitaṃ vācyaṃ yatra sa "dhvanau'; ityanuvādāt dhvaniriti jñeyaḥ /
tatra ca vācyaṃ kvacidanupayujyamānatvādarthāntare pariṇamitam /
yathā tvāmasmi vacmi viduṣāṃ samavāyo 'tra tiṣṭhati /
ātmīyāṃ matimāsthāya sthitimatra vidhehi tat
atra vacanādi, upadeśādirūpatayā pariṇamati /
kvacidanupapadyamānatayā, atyantaṃ tiraskṛtam /
yathā upakṛtaṃ bahu tatra kimucyate sujanatā prathitā bhavatā param /
vidadhadīdṛśameva sadā sakhe sukhitamāssva tataḥ śaradāṃ śatam
etad apakāriṇaṃ prati viparītalakṣaṇayā kaśvidvakti //
(sū- 40)
vivakṣitaṃ cānyaparaṃ vacyaṃ yatrāparastu saḥ /
anyaparaṃ vyaṅgyaniṣṭham //
eṣa ca (sū- 41)
ko 'pyalayakramavyaṅga co lakṣyavyaṅgyakramaḥ paraḥ
alakṣyeti /
na khalu vibhāvānubhāvavyabhicāriṇa eba rasaḥ /
api tu rasastaiḥ, ityastikramaḥ /
sa tu lāghavānna lakṣyate //
atra (sū- 42)
rasabhāvatadābhāsabhāvaśāntyādirakramaḥ /
bhinno rasādyalaṃkārādalaṃkāryatayā sthitaḥ
ādighaṇādbhāvodayabhāvasaṃdhibhāvaśabalatvāni /
pradhānatayā yatra sthito rasādistatrālaṃkāryaḥ, yathodāhariṣyate /
anyatra tu pradhāne vākyārthe yatrāṅgabhūto rasādistatra guṇībhūtavyaṅgaye rasavatpreyaūrjasvisamāhitādayo 'laṃkārāḥ /
te ca guṇībhūtavyaṅgyābhidhāne, udāhariṣyante //
tatra rasasvarūpamāha (sū- 43)
kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca /
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭhyakāvyayoḥ
vibhāvā anubhāvāstat kathyante vyabhicāriṇaḥ /
vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ
uktaṃ hi bharatena "vibhāvānubhāvavyamicārisaṃyogād rasaniṣpattiḥ" iti /
etaddvivṛṇvate /
"vibhāvairlalanodyānādi bhirālambanoddīpanakāraṇaiḥ, ratyādiko bhāvo janitaḥ, anubhāvaiḥ kaṭākṣabhujākṣepaprabhṛtibhiḥ kāryaiḥ pratītiyogyaḥ kṛtaḥ, vyabhicārimirnirvedādibhiḥ sahakārimirupacito mukhyayā vṛcyā rāmādāvanukārye tadrūpatasaṃdhānānnartake 'pi pratīyamāno rasaḥ" iti bhaṭṭalollaṭaprabhṛtayaḥ /
rāma evāyam ayameva rāma iti "na rāmo 'yam'; ityauttarakālike bādhe rāmo 'yamiti rāmaḥ syādvā na vāyamiti rāmasadṛśo 'yamiti ca samyaṅbhithyāsaṃśayasādṛśyapratītibhyo vilakṣaṇayā citraturagādinyāyena rāmo 'yamiti pratipacyā grāhye naṭe "seyaṃ mamāṅgeṣu sudhārasacchaṭā supūrakarpūraśalākikā dṛśoḥ /
manorathaśrīrmanasaḥ śarīriṇī prāṇeśvarī locanagocaraṃ gatā
daivādahamadya tayā capalāyatanetrayā viyuktaśva /
aviralavilolajaladaḥ kālaḥ samupāgataśvāyam';
ityādikāvyānusaṃdhānabalācchikṣābhyāsanirvartitasvakāyraprakaṭanena ca naṭenaiva prakāśitaiḥ kāraṇakāryasahakāribhiḥ kṛtrimairapi tathānabhimanyamānairvibhāvādiśabdavyapadeśyaiḥ "saṃyogāt'; gamyagamakabhāvarūpāt anumīyamāno 'pi vastusaundaryabalādrasanīyatvenānyānumīyamānavilakṣaṇaḥ sthāyitvena saṃbhāvyamāno ratyādirbhāvastatrāsannapi sāmājikānāṃ vāsanayā carvyamāṇo rasa iti śrīśaṅkukaḥ /
na tāṭasthyena nātmagatatvena rasaḥ pratīyate notpadyate nāmivyajyate, api tu kāvye nāṭye cābhidhāto dvitīyenana vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamānaḥ sthāyī sacvodrekaprakāśānandamayasaṃvidviśrāntisatacvena bhogena bhujyate, iti bhaṭṭanāyakaḥ /
loke pramadimiḥ sthāyyanumāne 'bhyāsapāṭavavatāṃ kāvye nāṭye ca taireva kāraṇatvādiparihāreṇa vibhāvanādivyāpāravcvādalaukikavibhāvādiśabdavyavahāyairrmamaivaite śatrorevaite taṭasthasyaivaite na mamaivaite na śatrorevaite na taṭasthasyaivaite, iti saṃbandhaviśeṣasvīkāraparihāraniyamānadhyavasāyāt sādhāraṇyena pratītairabhivyaktaḥ sāmājikānāṃ vāsanātmatayā sthitaḥ sthāyī ratyādiko niyatapramātṛgatatvena sthito 'pi sādhāraṇopāyabalāt tatkālavigalitaparimitapramātṛbhāvavaśonmiṣitavedyāntarasaṃparkaśūnyāparimitabhāvena pramātrā sakalasahṛdayasaṃvādabhājā sādhāraṇyena svākāra ivābhinno 'pi gocarīkṛtaśvarvyamāṇataikaprāṇo vibhāvādijīvitāvadhiḥ pānakarasanyāyena carvyamāṇaḥ pura iva parisphuran hṛdayamiva praviśan sarvāṅgīṇamivāliṅgan anyat sarvamiva tirodadhat brahnāsvādamivānubāvayan alaukikacamatkārakārī śṛṅgārādiko rasaḥ /
sa ca na kāryaḥ /
vibhāvādivināśe 'pi tasya saṃbhavaprasaṅgāt /
nāpi jñāpyaḥ siddhasya tasyāsaṃbhavāt /
api tu vibhāvādibhirvyajjitaśvarvaṇīyaḥ /
kārakajñāpakābhyāmanyat kva dṛṣṭamiti cet, na kvaciddṛṣṭamityalaukikasiddherbhūṣaṇametanna dūṣaṇam /
carvaṇāniṣpacyā tasya niṣpattirupacariteti kāryo 'pyucyatām /
laukikapratyakṣādipramāṇatāṭasthyāvabodhaśālimitayogijñānavedyāntarasaṃsparśarahitasvātmamātraparyavasitaparimitetarayogisaṃbedanavilakṣaṇalokottarasvasaṃvedanagocara iti pratye 'pyabhidhīyatām /
tadgrāhakaṃ ca na nirvikalpakaṃ vibhāvādiparāmarśapradhānatvāt /
nāpi savikalpakaṃ carvyamāṇasyālaukikānandamayasya svasaṃvedanasiddhatvāt /
ubhayābhāvasvarūpasya co bhayātmakatvamapi pūrvavallokottaratāmeva gamayati na tu virodhamiti śrīmadācāryābhinavaguptapādāḥ //
vyāghrādayo vibhāvā bhayānakasyeva vīrādbhutaraudrāṇām aśrupātādayo 'nubhāvāḥ śṛṅgārasyeva karuṇabhayānakayoḥ, cintādayo vyabhicāriṇaḥ śṛṅgārasyeva vīrakaruṇabhayānakānāmiti pṛthaganaikāntikatvāt sūtre militā nirdiṣṭāḥ /
viyadalimalināmbugarbhameghaṃ madhukarakokilakūjitairdiśāṃ śrīḥ /
dharaṇirabhinavāṅkurāṅkaṭaṅkā praṇatipare dayite prasīda mugdhe
ityādau parimṛditamṛṇālīmlānamaṅgaṃ pravṛttiḥ kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu /
kalayati ca himāṃśorniṣkalaṅkasya lakṣmī- mabhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ
dūrādutsukamāgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ saṃśliṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kiṃcāñjitabhrūlatam /
māninyāśvaraṇānativyatikare bāṣpāmbupūrṇekṣaṇaṃ cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi
ityādau ca yadyapi vibhāvānāmanubhāvānāmautsukyavrīḍāharṣakopāsūyāprasādānāṃ ca vyabhicāriṇāṃ kevalānāmatra sthitiḥ, tathāpyeteṣāmasādhāraṇatvamityanyatamadvayākṣepakatve sati nānaikantikatvamiti //
tadviśeṣānāha-- (sū- 44)
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ
tatra śṛhgārasya dvau bhedau /
saṃbhogo vipralambhaśva /
tatrādyaḥ parasparāvalokanāliṅganādharapānaparicumbanādyanantatvādaparicchedya eka eva gaṇyate /
yathā śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiṃcicchanai- rnidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmuṃkham /
visrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā
tathā tvaṃ mugdhākṣi vinaiva kañculikayā dhatse manohāriṇīṃ lakṣmīmityabhidhāyini priyatame tadvīṭikāsaṃspṛśi /
śayyopāntaniviṣṭasasmitasakhīnetrotsavānandito niryātaḥ śanakairalīkavacanopanyāsamālījanaḥ
aparastu, abhilāṣaviraherṣyāpravāsaśāpahetuka iti pañcavidhaḥ /
krameṇodāharaṇam-- premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayā- stāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśveṣṭā bhaveyurmayi /
yāsvantaḥkaraṇasya vāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇā- dāśsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ
anyatra vrajatīti kā khalu kathā nāpyasya tādṛk suhad yo māṃ necchati nāgataśva hahahā ko 'yaṃ vidheḥ prakramaḥ /
ityalpetarakalpanākavalitasvāntā niśāntāntare bālā vṛttavivartanavyatikarā nāpnoti nidrāṃ niśi
eṣā virahotkaṇṭhitā /
sā putyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam /
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā bālā kevalameva roditi luṭhallolālakairaśrubhiḥ
prasthānaṃ valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ /
yātuṃ niśvitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā gantavye sati jīvita priyasuhṛtsārthaḥ kimu tyajyate
tvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyā- mātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum /
asraistāvanmuhurupacitairdṛṣṭirālupyate me krūrastasminnapi na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ
hāsyādīnāṃ krameṇodārahaṇam-- ākuñvya pāṇimaśuciṃ mama mūrdhni veśyā mantrāmbhasāṃ pratipadaṃ pṛṣataiḥ pavitre /
tārasvanaṃ prathitathūtkamadātprahāraṃ hāhā hato 'hamiti roditi viṣṇuśarmā
hā mātastvaritāsi kutra kimidaṃ hā devatāḥ kvāśiṣaḥ dhik prāṇān patito 'śanirhutavahaste 'ṅgeṣu dagdhe dṛśau /
itthaṃ ghargharamadhyaruddhakaruṇāḥ paurāṅganānāṃ gira- śvitrasthānapi rodayanti śatadhā kurvanti bhittīrapi
kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ manujapaśubhirnirmaryādairbhavadbhirudāyudhaiḥ /
narakaripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīmakirīṭinā- mayamahamasṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim
kṣudrāḥ saṃtrāsamete vijahata harayaḥ kṣuṇṇaśakrebhakumbhā yuṣmaddeheṣu lajjāṃ dadhati paramamī sāyakā niṣpatantaḥ //
saumitre tiṣṭha pātraṃ tvamasi na hi ruṣāṃ nanvahaṃ meghanādaḥ kiṃcidbhrūbhahgalīlāniyamitajaladhiṃ rāmamanveṣayāmi // 4.0 //
grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane baddhadṛṣṭiḥ paśvārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayādbhūyasā pūrvakāyam /
dabhaiṃrardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśimiḥ kīrṇavartmā paśyodagraplutatvādviyati bahutaraṃ stokamurvyā prayāti // 4.1 //
utkṛtyotkṛtya kṛttiṃ prathamamatha pṛthūtsedhabhūyāṃsi māṃsā- nyaṃsasphikpṛṣṭhapiṇḍyādyavayavasulabhānyugrapūtīni jagdhvā /
ārttaḥ paryastanetraḥ prakaṭitadaśanaḥ pretaraṅkaḥ karaṅkā- dahkasthādasthisaṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyamavyagramatti // 4.2 //
citraṃ mahāneṣa batāvatāraḥ kva kāntireṣābhinavaiva bhaṅgiḥ /
lokottaraṃ dhairyamaho prabāvaḥ kāpyākṛtirnūtana eṣa sargaḥ // 4.3 //
eṣāṃ sthāyibhāvānāha-- (sū- 33)
ratirhāsaśva sokaśva krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaśveti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ
spaṣṭam /
vyabhicāriṇo brūte-- (sū- 46)
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyāmadaśramāḥ /
ālasyaṃ caiva dainya ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
suptaṃ prabodho 'marṣaśvāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca
trāsaśvaiva vitarkaśva vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
yastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ
nirvedasyāmaṅgalaprāyasya prathamamanupādeyatve 'pyupādānaṃ vyamicāritve 'pi sthāyitābhi dhānārtham /
tena (sū- 47)
nirvedasthāyibhaṅāvo 'sti śānto 'pi navamo rasaḥ /
yathā ahau vā hāre vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā maṇau vā loṣṭe vā balavati ripau vā sudṛdi vā /
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yānti divasāḥ kvacitpuṇyāraṇye śiva śiva śiveti pralapataḥ // 4.4 //
(sū- 48)
ratirdevādiviṣayā vyabhicārī tathāñjitaḥ
bhāvaḥ proktaḥ
ādiśabdānmunigurunṛpaputrādiviṣayā /
kāntāviṣayā tu vyaktā śṛṅgāraḥ /
udāharaṇam kaṇṭhakoṇaviniviṣṭamīśa te kālakūṭamapi me mahāmṛtam /
apyupāttamamṛtaṃ bhavadvapurbhedavṛtti yadi me na rocate // 4.5 //
haratyaghaṃ saṃprati hetureṣyataḥ śubhasya pūrvācaritaiḥ kṛtaṃ śubhaiḥ /
śarīrabhājāṃ bhavadīyadarśanaṃ vyanakti kālatritaye 'pi yogyatām // 4.6 //
evamanyadapyudāhāryam /
añjitavyabhicārī yathā jāne kopaparāhbhukhī priyatamā svapne 'dya dṛṣṭā mayā mā māṃ saṃspṛsa pāṇineti rudatī gantuṃ pravṛttā puraḥ /
no yāvatparirabhya cāṭuśatakairāśvāsayāmi priyāṃ bhrātastāvadahaṃ śaṭhena vidhinā nidrādaridrīkṛtaḥ // 4.7 //
atra vidhiṃ pratyasūyā /
(sū- 49)
tadābhāsā anaucityapravartitāḥ /
tadābhāsā rasābhāsā bhāvābhāsāśva /
tatra rasābhāso yathā stumaḥ kaṃ vāmākṣi kṣaṇamapi vinā yaṃ na ramase vilebhe kaḥ prāṇān raṇamakhamukhe yaṃ mṛgayase /
sulagne ko jātaḥ śaśimukhi yamālihgasi balāt tapaḥśrīḥ kasyaiṣā madananagari dhyāyasi tu yam // 4.8 /
atrānekakāmukaviṣayamabhilāṣaṃ tasyāḥ stuma ityādyanugataṃ bahuvyāpāropādānaṃ vyanakti /
bhāvābhāso yathā rākāsudhākaramukhī taralāyatākṣī sā smerayauvanataraṅgivibhramāṅgī /
tat kiṃ karomi vidadhe kathamatra maitrīṃ tatsvīkṛtivyatikare ka ivābhyupāyaḥ // 4.9 //
atra cintā, anaucityapravartitā /
evamanye 'pyudāhāryāḥ //
(sū- 50)
bhāvasya śāntirudayaḥ saṃdhiḥ śabalatā tathā
krameṇodāharaṇam tasyāḥ sāndravilepanastanataṭapra śleṣamudrāṅkitaṃ kiṃ vakṣaśvaraṇānativyatikaravyājena gopāyyate /
ityukte kva tadityudīrya sahasā tat saṃpramārṣṭuṃ mayā sāśliṣṭā rabhasena tatsukhavaśāttanvyā ca tadvismṛtam
atra kopasya /
ekasmiñ śayane vipakṣaramaṇīnāmagrahe mugdhayā sadyo mānaparigrahaglapitayā cāṭūni kurvannapi /
āvegādavadhīritaḥ priyatamastūṣṇīṃ sthitastatkṣaṇaṃ mābhūtsupta ivetyamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitaḥ
atrautsukyasya /
utsiktasya tapaḥparākramanidherabyāgamādekataḥ satsaṃgapriyatā ca vīrarabhasotphālaśva māṃ karṣataḥ /
vaidaihīparirambha eṣa ca muhuśvaitanyamāmīlayan ānandī haricandanenduśiśirasnigdho ruṇaddhyanyataḥ
atrāvegaharṣayoḥ /
kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā doṣāṇāṃ praśamāya naḥśrutamaho kope 'pi kāntaṃ mukham /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā cetaḥ svāsthayamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ dhāsyati
atra vitakāraitsukyamatismaraṇaśahkādainyadhṛticintānāṃ śabalatā /
bhāvasthitistūktā udāhṛtā ca //
(sū- 51)
mukhye rase 'pi te 'ṅgitvaṃ prāpnuvanti kadācana /
te bhāvaśāntyādayaḥ /
aṅgitvaṃ rājānugatavivāhapravṛttabhṛtyavat //
(sū- 52)
anusvānābhasaṃlakṣyakramavyaṅgyasthitistu yaḥ
śabdārthobhayaśaktyutthastridhā sa kathito dhvaniḥ /
śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaḥṣa arthaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgayaḥ ubhayaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaśveti trividhaḥ //
tatra
alaṃkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate
(sū- 53)
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbha vo dvidhā /
vastveveti, analaṃkāraṃ vastumātram /
ādyo yathā ullāsya kālakaravālamahāmbuvāhaṃ devena yena jaraṭhorjitagarjitena /
nirvāpitaḥ sakala eva raṇe ripūṇāṃ dhārājalaistrijagati jvalitaḥ pratāpaḥ
atra vākyasyāsaṃbaddhārthābidhāyakatvaṃ mā prasāṅkṣīditi prākaraṇikāprākaraṇikayorupamānopameyabhāvaḥ kalpanīya ityatropamālaṃkāro vyaṅgyaḥ /
tiramarucirapratāpo vidhuraniśākṛdvibho madhuralīlaḥ /
matimānatacvavṛttiḥ pratipadapakṣāgraṇīrvibhāti bhavān
atraikaikasya padasya dvipadatve virodhābhāsaḥ /
amitaḥ samitaḥ prāptairutkarṣairharṣada prabho /
ahitaḥ sahitaḥ sādhuyaśobhirasatāmasi
atrāpi virodhābhāsaḥ /
nirupādānasaṃbhāramabhittāveva tanvate /
jagaccitraṃ namastasmai kalāślāghyāya śūline
atra vyatirekaḥ /
alaṃkāryasyāpi brāhnaṇaśraṇaṇanyāyenālaṃkāratā /
vastumātraṃ yathā paṃthia ṇa ettha sattharamatthi maṇaṃ pattharatthale gāme /
uṇṇaapaoharaṃ pekhkhiūṇa jai vasasi tā vasasu
atra yadyupabhogakṣamo 'si tadā, āssveti vyajyate /
śaniraśaniśva tamuccairnihanti kupyasi narendra yasmai tvam /
yatra prasīdasi punaḥ sa bhātyudāro 'nudāraśva
tra aviruddhāvapi tvadanuvartanārthamekaṃ kāryaṃ kuruta iti dhvanyate /
(sū- 54)
arthaśaktyudbhavo 'pyartho vyañjakaḥ saṃbhavī svataḥ
prauḍhoktimātrātsiddho vā kavestenombhitasya vā /
vastu vālaṃkṛtirveti ṣaḍbhedo 'sau vyanakti yat
vastvalaṃkāramatha vā tenāyaṃ dvādaśātmakaḥ /
svataḥsaṃbhavī na kevalaṃ bhaṇitimātraniṣpanno yāvabdahirapyaucityena saṃbhāvyamānaḥ /
kavinā pratibhāṇamātreṇa bahirasannapi nirmitaḥ kavinibaddhena vaktreti vā dvividho 'para iti trividhaḥ /
vastu vālaṃkāro vāsāviti ṣoḍhā vyañjakaḥ /
tasya vastu vālaṃkāro vā byaṅgya iti dvādaśabhaṅedor /
āthaśaktyudbhavo dhvaniḥ /
krameṇodāharaṇam-- alasaśiropaṇi dhuttāṇaṃ aggimo putti dhaṇasamiddhimao /
ia bhaṇieṇa ṇaaṅgī papphullaviloaṇā jāā
atra mamaivopabhogya iti vastunā vastu vyajyate /
dhanyāsi yā kathayasi priyasaṃgame 'ri visrabdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu /
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa sakhyaḥ śapāmi yadi kiṃcidapi smarāmi
atra tvamadhanyā, ahaṃ tu dhanyeti vyatirekālaṃkāraḥ /
darpāndhagandhagajakumbhakapāṭakūṭasaṃkrāntinighnaghanaśoṇitaśoṇaśociḥ /
vīrairvyaloki yudhi kopakaṣāyakāntiḥ kālīkaṭākṣa iva yasya kare kṛpāṇaḥ
atropamālaṃkāreṇa sakalaripubalakṣayaḥ kṣaṇāt kariṣyate, iti vastu /
gāḍhakāntadaśanakṣatavyathāsaṃkaṭādarivadhūjanasya yaḥ /
oṣṭhavidrumadalānyamocayannirdaśan yudhi ruṣā nijādharam
atra virodhālaṃkāreṇādharanirdaśanasamakālameva śatravo vyāpāditā iti tulyayogitā mama kṣatyāpyanyasya kṣatirnivartatāmiti tadbuddhirutprekṣyate, ityutprekṣā ca /
eṣūdāharaṇeṣu svataṛsaṃbhavī vyañjakaḥ /
kailāsasya prathamaśikhare veṇusaṃmūrchanābhiḥ śrutvā kīrtiṃ vibudharamaṇīgīyamānāṃ yadīyām /
srastāpāṅgāḥ sarasabisinīkāṇḍasaṃjātaśaṅkā diṅmātaṅgāḥ śravaṇapuline hastamāvartayanti
atra vastunā yeṣāmapyarthādhigamo nāsti teṣāmapyevamādibuddhijananena camatkāraṃ karoti tvatkīrtiriti vastu dhvanyate /
kesesu balāmoḍia teṇa a samarammi jaasirī gahiā /
jaha kandarāhiṃ vihurā tassa daḍhaṃ kaṃṭhaammi saṃṭhaviā
atra keśagrahaṇāvalokanoddīpitamadanā iva kandarāstadvidhurān kaṇṭhe gṛhṇanti, ityutprekṣā /
ekatra saṃgrāme vijayadarśanāttasyārayaḥ palāyya guhāsu tiṣṭhantīti kāvyaheturalaṃkāraḥ /
na parāyya gatāstadvairiṇo 'pi tu tataḥ parābhavaṃ saṃbhāvya tān kandarā na tyajantītyapahnutiśva /
gāḍhāliṅgaṇarahasujjuammi daie lahuṃ samosarai /
māṇaṃsiṇīṇa māṇo pīlaṇabhīa vva hiaāhiṃ
atrotprekṣayā pratyāliṅganādi tatra vijṛmbhate, iti vastu /
jā ṭheraṃ va hasantā kaivaaṇaṃburuhabaddhaviṇivesā /
dāvei bhuaṇamaṃḍalamaṇṇaṃ via jaai sā vāṇī
atrotprekṣayā camatkāraikakāraṇaṃ navaṃ navaṃ jagat ajaḍāsanasthā nirmimīte, iti vyatirekaḥ /
eṣu kavprauḍhoktimātraniṣpanno vyañjakaḥ /
je laṃkāgirimehalāsu khaliā saṃbhogakhiṇṇoraī-- phārupphullaphaṇāvalīkavalaṇe pattā dariddattaṇam /
te eṅṇiṃ malaānilā virahiṇīṇīsāsasaṃpakkiṇo jādā jhatti sisuttaṇe vi bahalā tāruṇṇapuṇṇā via
atra niḥśvāsaiḥ prāptaiśvaryā vāyavaḥ kiṃ kiṃ na kurvantīti vastunā vastu vyajyate /
sahi viraiūṇa māṇassa majjha dhīrattaṇeṇa āsāsam /
piadaṃsaṇavihalaṃkhalakhaṇammi sahasatti teṇa osariam
atra vastunākṛte 'pi prārthane prasanneti vibhāvanā priyadarśanasya saubhāgyabalaṃ dhairyeṇa soḍhuṃ na śakyate, ityutprekṣā vā /
ollollakaraaraakhkhaehi tuha loaṇesu maha diṇṇam /
rattaṃsuaṃ paāo koveṇa puṇo ime ṇa akkamiā
atra kimiti locane kupite vahasi, iti, uttarālaṃkāreṇa na kevalamārdranakhakṣatāni gopāyasi yāvatteṣāmahaṃ prasādapātraṃ jāteti vastu /
mahilāsahassabharie tuha hiae suhaa sā amāantī /
aṇudiṇamaṇaṇṇakammā aṅgaṃ taṇuaṃ vi taṇuei
atra hetvalaṃkāreṇa "tanostanūkaraṇe 'pi tava hṛdaye na vartate'; iti viśeṣoktiḥ /
eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīro vyañjakaḥ /
evaṃ dvādaśa bhedāḥ //
(sū- 55)
śabdārtho bhayabhūrekaḥ
yathā atandracandrābharaṇā samuddīpitamanmathā /
tārakātaralā śyāmā sānandaṃ na karoti kam
atropamā vyaṅgyā //
(sū- 56)
bhedā aṣṭādaśāsya tat
asyeti dhvaneḥ //
nanu rasādīnāṃ bahubhedatvena kathamaṣṭādaśetyata āha /
(sū- 57)
rasādīnāmanantatvādbheda eko hi gaṇyate /
anantatvāditi /
tathāhi-nava rasāḥ /
tatra śṛhgārasya dvau bhedau /
saṃbhogo vipralambhaśva /
saṃbhogasyāpi parasparāvalokanāliṅganaparicumbanādikusumoccayajalakelisūryāṃstamayacandrodayaṣaḍṛtuvarṇanādayo bahavo bhedāḥ /
vipralambhasyābhilāṣādaya uktāḥ /
tayorapi vibhāvānubhāvavyabhicārivaicitryam /
tatrāpi nāyakayoruttamamadhyamādhamaprakṛtitvam /
tatrāpi deśakālāvasthādibhedā ityekasyaiva rasasyānantyam /
kā gaṇanā tvanyeṣām /
asaṃlakṣyakramatvaṃ tu sāmānyamāśritya rasādidhvanibheda eka eva gaṇyate //
(sū- 58)
vākye dvacutthaḥ
dvayuttha iti śabdārthobhayaśaktimūlaḥ //
(sū- 59)
pade 'pyanye
apiśabdādvākye 'pi /
ekāvayavasthitena bhūṣaṇena kāminīva padadyotyena vyaṅgyena vākyavyaṅgyāpi bhāratī bhāsate /
tatra padaprakāśyatve krameṇodāharaṇāni-- yasya mitrāṇi mitrāṇi śatravaḥ śatravastathā /
anukampyo 'nukampyaśva sa jātaḥ sa ca jīvati
(1) atra dvitīyamitrādiśabdā āśvastatvaniyantraṇīyatvasnehapātratvādisaṃkramitavācyāḥ /
khalavavahārā dīsanti dāruṇā jahavi tahavi dhīrāṇam /
hiaavaassavahumaā ṇa hu vavasāā vimujjhanti
(2) atra vimuhyantīti /
lāvaṇyaṃ tadasau kāntistudrūpaṃ sa vacaḥkramaḥ /
tadā sudhāspadamabhūdadhunā tu jvaro mahān
atra tadādipadairanubhavaikagaucarā arthāḥ prakāśyante /
yathā vā mugdhe mugdhatayaiva netumakhilaḥ kālaḥ kimārabhyate mānaṃ dhatsva dhṛtiṃ badhāna ṛjutāṃ dūre kuru preyasi /
sakhyaivaṃ śaṃsa hṛdi sthito hi nanu me prāṇeśvaraḥ śroṣyati
(3) atra bhītānaneti /
etena hi nīcaiḥśaṃsanavidhānasya yuktatā gamyate /
bhāvādīnāṃ padaprakāśyatve 'dhikaṃ na vaicitryamiti na tadudāhriyate /
rudhiravisaraprasādhitakaravālakarālarucirabhujaparighaḥ /
jhaṭiti bhrukuṭiviṭaṅkitalalāṭapaṭṭo vibhāsi nṛpa bhīma
(4) atra bhīṣaṇīyasya bhīmasena upamānam /
bhūktimuktikṛdekāntasamādeśanatatparaḥ /
kasya nānandanisyandaṃ vidadhāti sadāgamaḥ
(5) kācit saṃketadāyinamevaṃ mukhyayā vṛcyā śaṃsati /
sāyaṃ snānamupāsitaṃ mahayajenāṅgaṃ samālepitaṃ yāto 'stācalamaulimambaramaṇirvisrabdhamatrāgatiḥ /
āśvaryaṃ tava saukumāryamabhitaḥ klāntāsi yenādhunā netradvandvamamīlanavyatikaraṃ śakroti te nāsitum
(6) atra vastunā kṛtapuruṣaparicayā klāntāsīti vastu, adhunāpadadyotyaṃ vyajyate /
tadaprāptimahāduḥkhavilīnāśeṣapātakā /
taccintāvipulāhlādakṣīṇapuṇyacayā tathā
cintayantī jagatsūtiṃ parabrahnasvarupiṇam /
nirucchvāsatayā muktiṃ gatānyā gopakanyakā
(7) atra janmasahasrairupabhoktavyāni duṣkṛtasukṛtaphalāni viyogaduḥkhacintanāhlādābhyāmanubhūtānītyuktam /
evaṃ cāśeṣacayapadadyotye, atiśayoktī /
kṣaṇadāsāvakṣaṇadā vanamavanaṃ vyasanamavyasanam /
bata vīra tava dviṣatāṃ parāhnukhe tvayi paraṅbhukhaṃ sarvam
(8) atra śabdaśaktimūlavirodhāṅgenārthāntaranyāsena "vidhirapi tvāmanuvartate'; iti sarvapadadyotyaṃ vastu /
tuha vallahassa gosammi āsi aharo milāṇakamaladalo /
ia ṇavavahuā soūṇa kuṇai vaaṇaṃ mahisaṃmuham
(9) atra rūpakeṇa tvayāsya muhurmuhuḥ paricumbanaṃ tathā kṛtam yena mlānatvamiti milāṇādipadadyotyaṃ kāvyaliṅgam /
epu svataḥsaṃbhavī vyañjakaḥ /
rāīsu caṃdadhavalāsu laliamapphāliūṇa jo cāvam /
ekacchattaṃ via kuṇai bhuaṇarajjaṃ vijaṃbhaṃto
(10) atra vastunā yeṣāṃ kāmināmasau rājā smarastebhyo na kaśvidapi tadādeśaparāṅbhukha iti jāgradbhirupabhogaparaireva tairniśātivāhyate, iti bhuaṇarajjapadadyotyaṃ vastu prakāśyate /
niśitaśaradhiyārpayatyanaṅgo dṛśi sudṛśaḥ svabalaṃ vayasyarāle /
diśi nipatati yatra sā ca tatra vyatikarametya samunmiṣantyavasthāḥ
(11) atravastunā yugapadavasthāḥ parasparaviruddhā api prabhavantīti vyatikarapadadyotyo virodhaḥ /
vārijjaṃto vi puṇo saṃdāvakadatthieṇa hiaeṇa /
thaṇaharavaassaeṇa visuddhajāī ṇa calai se hāro
(12) atra viśuddhajātitvalakṣaṇahetvalaṃkāreṇa hāro 'navarataṃ ampamāna evāste, iti ṇa calaipadadyotyaṃ vastu /
so muddhasāmalaṃgo dhammillo kalialaliaṇiadeho /
tīe khaṃdhāhi balaṃ gahia saro suraasaṃgare jaai
(13) atra rūpakeṇa muddurmuhurākarṣaṇena tathā keśapāśaḥ skandhayoḥ prāptaḥ, yathā rativiratāvapyanivṛttābhilāṣaḥ kāmuko 'bhūditi khaṃdhapadadyotyā vibhāvanā /
eṣu kaviprauḍhoktimamātraniṣpannaśarīraḥ /
ṇavapuṇṇimāmiaṃkassa suhaa ko ttaṃ si bhaṇasu maha saccam /
kā sohaggasamagga paosaraaṇi vva tuha ajja
(14) atra vastunā mayīvānyasyāmapi prathamamanuktastvaṃ na tata iti ṇavetyādipaosetyādipadadyotyaṃ vastu vyajyate /
sahiṃ ṇavaṇihuvamasamapammi aṃkavālīsahīe ṇibiḍāe /
hāro ṇivārio via uccheranto tado kahaṃ ramiam
(15) atra vastunā hāracchedānantaramanyadeva ratamavaśyamabhūt tatkathaya kīdṛgiti vyatirekaḥ kahaṃpadagamyaḥ /
pravisaṃtī gharavāraṃ vivaliavaaṇā viloiūṇa paham /
khaṃdhe ghettūṇa ghaḍaṃ hā hā ṇaṭhṭhotti ruasi sahi kiṃ ti
atra hetvalaṃkāreṇa saṃketaniketanaṃ gacchantaṃ dṛṣṭvā yadi tatra gantumicchasi tadā, aparaṃ ghaṭaṃ gṛhītvā gaccheti vastu kiṃtipadadyotyam /
yathā vā vihalaṃkhalaṃ tumaṃ sahi daṭṭhūṇa kuḍheṇa taralataradiṭṭhim /
vārapphaṃsamiseṇa a appā guruotti pāḍia vihiṇṇo
(16) atra nadīkūle latāgahane kṛtasaṃketamaprāptaṃ gṛhapraveśāvasare pasvādāgataṃ dṛṣṭvā punarnadīgamanāya dvāropaghātavyājena buddhipūrvaṃ vyākulatayā tvayā ghaṭaḥ sphoṭita iti mayā cintitam tatkimiti nāśvasiṣi tatsamīhitasiddhaye vraja, ahaṃ te śvaśrūnikaṭe sarvaṃ samarthayiṣye, iti dvārasparśanavyājenetyapahnutyā vastu /
joṅṇāi mahuraseṇa a vivaṇṇatāruṇṇautsuamaṇā sā /
buḍḍhā vi ṇavoḍhavvia paravahuā ahaha harai tuha hiaam
(17) atra kāvyaliṅgena vṛddhāṃ paravadhūṃ tvamasmānujjhitvābhitaṣasīti tvadīyamācaritaṃ vaktuṃ na śakyamityākṣepaḥ paravahūpadaprakāśyaḥ /
eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīraḥ /
vākyaprakāśye tu pūrvamudāhṛtam śabdārthobhayaśaktyudbhavastu padaprakāśyo na bhavatīti pañcatriṃśadbhedāḥ /
(sū- 60)
prabandhe 'pyarthaśaktibhūḥ
yathā gṛdragomāyusaṃvādādau /
alaṃ sthitvā śmasāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule /
kaṅkālabahale ghore sarvaprāṇibhayaṃkare
na ceha jīvitaḥ kaśvit kāladharmamupāgataḥ /
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī
iti divā prabhavato gṛdhrasya puruṣavisarjanaparamidaṃ vacanam /
ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta sāṃpratam /
bahuvighno muhūrto 'yaṃ jīvedapi kadācana
amuṃ kanakavarṇābhaṃ bālamaprāptayauvanam /
gṛdhravākyātkartha mūḍhāstyajadhvamaviśaṅkitāḥ
iti niśi vijṛmbhamāṇasya gomāyorjanavyāvartananiṣṭhaṃ ca vacanamiti prabandha eva prathate /
anye tvekādaśa bhedā grandhavistarabhayānnodāhṛtāḥ svayaṃ tu lakṣaṇato 'nusartavyāḥ /
apiśabdātpadavākyayoḥ //
(sū- 61)
padaikadeśaracanāvarṇeṣvapi rasādayaḥ //
tatra prakṛtyā yathā raikelihiaṇiasaṇakarakisalaaruddhaṇaaṇajualassa /
ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaīparicuṃbiaṃ jaai
atha jayatīti na tu śobhate, ityādi /
samāne 'pi hi sthaganavyāpāre lokottareṇaiva vyāpāreṇāsya pidhānamiti tadevotkṛṣṭam /
yathā vā preyān so 'yamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanādyāvanna yātyunmanāḥ /
tāvatpratyuta pāṇisaṃpuṭagalannīvīnibandhaṃ dhṛto dhāvitveva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ
atra padānīti na tu dvārāṇīti /
tiṅsuporyathā pathi pathi śukacañcūcārupābhāṅkurāṇāṃ diśi diśi pavamāno vīrudhāṃ lāsakaśva /
nari nari kirati drāk sāyakān puṣpadhanbā puri puri vinivṛttā māninīmānacarcā
atra kiratīti kiraṇasya sādhyamānatvam nivṛtteti nivartanasya siddhatvaṃ tiṅā supā ca tatrāpi ktapratyayenātītatvaṃ dyotyate /
yathā vā likhannāste bhūmiṃ bahiravanataḥ prāṇadayitaḥ nirāhārāḥ sakhyaḥ satataruditocchūnanayanāḥ /
parityaktaṃ sarvaṃ hasitapaṭhitaṃ pañjaraśukaiḥ tavāvasthā ceyaṃ visṛja kaṭhine mānamadhunā
atra likhanniti na tu likhatīti tathā, āste, iti na tu, āsita iti, api tu prasādaparyantamāste, iti, bhūmimiti na tu bhūmāviti na hi buddhipūrvakamaparaṃ kiṃcillikhatīti tiṅsubvibhaktīnāṃ vyaṅgyam /
saṃbandhasya yathā gāmāruhammi gāme vasāmi ṇaaraṭhṭhiiṃ ṇa jāṇāmi /
ṇāariāṇaṃ paiṇo haremi jā homi sā homi
atra nāgarikāṇāmiti ṣaṣṭhyāḥ /
"ramaṇīyaḥ kṣatriyakumāra āsīt'; iti kālasya /
eṣā hi bhagnamaheśvarakārmukaṃ dāśarathiṃ prati kupitasya bhārgavasyoktiḥ /
vacanasya yathā tāṇaṃ guṇaggahaṇāṇaṃ tāṇukkaṃṭhāṇaṃ tassa pemmassa /
tāṇaṃ bhaṇiāṇaṃ suṃdara erisiaṃ jāamavasāṇam
atra guṇagrahaṇādīnāṃ bahutvam premṇaśvaikatvaṃ dyotyate. /
puruṣavyatyayasya yathā re re cañcalalocanāñcitaruce cetaḥ pramucya sthira- premāṇaṃ mahimānameṇanayamānālokya kiṃ nṛtyasi /
kiṃ manye vihariṣyase bata hatāṃ muñcāntarāśāmimām eṣā kaṇṭhataṭe kṛtā khalu śilā saṃsāravārāṃnidhau
atra prahāsaḥ /
pūrvanipātasya yathā yeṣāṃ dorbalameva durbalatayā te saṃmatāstairapi prāyaḥ kevalanītirītiśaraṇaiḥ kāryaṃ kimurvīśvaraiḥ /
ye kṣyāśakra punaḥ parākramanayasvīkārakāntakramā- ste syurnaiva bhavādṛśāstrijagati dvitrāḥ pavitrāḥ param
atra parākramasya prādhānyamavagamyate /
vibhaktiviśeṣasya yathā pradhanādhvani dhīradhanurdhvanibhṛti vidhuraraiyodhi tava divasam /
divasena tu narapa bhavānayuddha vidhisiddhasādhuvādapadam
atra divasenetyapavargatṛtīyā phalaprāptiṃ dyotayati /
bhūyo bhūyaḥ savidhanagarīrathyayā paryaṭantaṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā bhavanavalabhītuṅgavātāyanasthā /
sākṣātkāmaṃ navamiva ratirmālatī mādhavaṃ yat gāḍhotkaṇṭhālulitalulitairaṅgakaistāmyatīti
atrānukampāvṛtteḥ karūpataddhitasya /
paricchedātītaḥ sakalavacanānāmaviṣayaḥ punarjanmanyasminnanubhavapathaṃ yo na gatavān /
nivekapradhvaṃsādupacitamahāmohagahano vikāraḥ ko 'pyantarjaḍayati ca tāpaṃ ca kurute
atra praśabdasyosargasya /
kṛtaṃ ca garvābhimukhaṃ manastvayā kimanyadevaṃ nihatāśva no dviṣaḥ /
tamāṃsi tiṣṭhanti hi tāvadaṃśumān na yāvadāyātyudayādrimaulitām
atra tulyayogitādyotakasya "ca'; iti nipātasya /
rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parā- masmadbhāgyaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam /
bandīvaiṣa yaśāṃsi gāyati sarudyasyaikabāṇāhati- śreṇībhūtaviśālatālavivarodgīrṇaiḥ svaraiḥ saptabhiḥ
atrāsāviti bhuvaneṣviti guṇairiti sarvanāmaprātipadikavacanānāṃ na tvaditi na maditi, api, asmadityasya sarvākṣepiṇaḥ, bhāgyaviparyayādityanyathāsaṃpattimukhena na tvabhāvamukhenābhidhānasya /
taruṇimani kalayati kalāmanumadanadhanurbhruvoḥ paṭhatyagre /
adhivasati sakalalalanāmaulimiyaṃ cakitahariṇacalanayanā
atra, imanijavyayībhāvakarmabhūtādhārāṇāṃ svarūpasya taruṇatve, iti dhanuṣaḥ samīpe, iti maulau basatīti tvādibhistulye, eṣāṃ vācakatve, asti kaśvit svarūpasya viśeṣī yaśvamatkārakārī sa eva vyañjakatvaṃ prāpnoti /
evamanyeṣāmapi boddhavyam /
varṇaracanānāṃ vyañjakatvaṃ guṇasvarūpanirūpaṇe udāhariṣyate /
apiśabdāt prabandheṣu vājakādiṣu /
evaṃ rasādīnāṃ pūrvagaṇitabhedābhyāṃ saha ṣaḍbhedāḥ /
(sū- 62)
bhedāstadekapañcāśat
vyākhyātāḥ //
(sū- 63)
teṣāṃ cānyonyayojane
saṃkareṇa trirūpeṇa saṃsṛṣṭhyā caikarūpayā /
na kevalaṃ śuddhā evaikapañcāśadbhedā bhavanti yāvatteṣāṃ svaprabhedairekapañcāśatā saṃśayāspadatvenānugrāhyānugrāhakatayaikavyañjakānupraveśena ceti trividhena saṃkareṇa parasparanirapekṣarūpayaikaprakārayā saṃsṛṣṭyā ceti caturbhirguṇane /
(sū- 64)
vedakhābdhiviyaccandrāḥ
(10404) śuddhabedaiḥ saha (sū- 65)
śareṣuyugakhendavaḥ (10455)
tatra diṅbhātramudāhriyate /
khaṇapāhuṇiā deara jāāe suhaa kiṃpi de bhaṇiā /
ruai paḍoharavalahīgharammi aṇuṇijjau varāī
atrānunayaḥ kimupabhogalakṣaṇe 'rthāntare saṃkramitaḥ kimanuraṇananyāyenopabhege, eva vyaṅgaye vyañjakaḥ, iti saṃdehaḥ /
snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladbalākā ghanāḥ vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati ha hā hā devi dhīrā bhava
atra lipteti payodasuhṛdāmiti ca, atyantatiraskṛtavācyayoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
tābhyāṃ saha rāmo 'smītyarthāntarasaṃkramitavācyasyānugrāhyānugrāhakabhāvena rāmapadalakṣaṇaikavyañjakānupraveśena cārthāntarasaṃkramitavācyarasadhvanyoḥ saṃkaraḥ /
evamanyadapyudāhāryam //
iti kāvyaprakāśe dhvaninirṇayo nāma caturtha ullāsaḥ
//
// atha pañcama ullāsaḥ //
evaṃ dhvanau nirṇīte guṇībhūtavyaṅgyaprabhedānāha /
(sū- 66)
agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddha yaṅgamasphuṭam /
saṃdigdhatulyaprādhānye kākvākṣiptaṃmasundaram
vyaṅgyamevaṃ guṇībhūtavyaṅgyasyāṣṭau bhidāḥ smṛtāḥ /
kāminīkucakalaśavat gūḍhaṃ camatkaroti, agūḍhaṃ tu sphuṭatayā vācyāyamānamiti guṇībhūtameva /
agūḍhaṃ yathā yasyāsuhṛtkṛtatiraskṛtiretya tapta- sūcīvyadhavyatikareṇa yunakti karṇau /
kāñcīguṇagrathanabājanameṣa so 'smi jīvanna saṃprati bhavāmi kimāvahāmi
atra jīvannityarthāntarasaṃkramitavācyasya /
unnidrakokanadareṇupiśaṅgitāṅgā gāyānti mañju madhupā gṛhadīrdhikāsu /
etaccakāsti ca ravernavabandhujīvapuṣpacchadābhamudayācalacumbi bimbam
atra cumbanasyātyantatiraskṛtavācyasya /
atrāsīt phaṇipāśabandhanavidhiḥ śaktyā bhavaddevare gāḍhaṃ vakṣasi tīḍite hanumatā droṇādriratrāhṛtaḥ /
divyairindrajidatra lakṣmaṇaśarairlokāntaraṃ prāpitaḥ kenāpyatra mṛgākṣi rākṣasapateḥ kṛttā ca kaṇṭhāṭavī
(1) atra kenāpyatretyarthaśaktimūlānuraṇanarūpasya /
"tasyāpyatra'; iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
aparasya rasādervācyasya vā (vākyārthībhūtasya) aṅgaṃ rasādi, anuraṇanarūpaṃ vā /
yathā ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūrujaghanaruparśī nīvīnisraṃsanaḥ karaḥ
atra śṛhgāraḥ karuṇasya /
kailāsālayabhālalocanarucā nirvartitālaktaka- vyaktiḥ pādanakhadyutirgiribhuvaḥ sā vaḥ sadā trāyatām /
spardhābandhasamṛddhayeva sudṛḍhaṃ rūḍhā yayā netrayoḥ kāntiḥ kokanadānukārasarasā sadyaḥ samutsāryate
atra bhāvasya rasaḥ /
atyuccāḥ paritaḥ sphuranti girayaḥ sphārāstathāmbhodhaya- stānetānapi bibhratī kimapi na klāntāsi tubhyaṃ namaḥ /
āśvaryeṇa muhurmuhuḥ stutimiti prastaumi yāvadbhuva- stāvadbibhradimāṃ smṛtastava bhujo vācastato mudritāḥ
atra bhūviṣayo ratyākhyo bhāvo rājaviṣayasya ratibhāvasya /
bandīkṛtya nṛpa dviṣāṃ mṛgadṛśastāḥ paśyatāṃ preyasāṃ śliṣyanti praṇamanti lānti paritaścumbanti tesainikāḥ /
asmākaṃ sukṛtairdṛśornipatito 'syaucityavārāṃnidhe vidhvastā vipado 'khilāstaditi taiḥ pratyarthibhiḥ stūyase
atra bhāvasya rasābhāsabhāvābhāsau prathamārdhadvitīyārdhadyotyau /
aviralakakavālakampanairbhrukuṭītarjanagarjanairmuhuḥ /
dadṛśe tava vairiṇāṃ madaḥ sa gataḥ kvāpi tavekṣaṇe kṣaṇāt
atra bhāvasya bāvapraśamaḥ /
sākaṃ kuraṅgakadṛśā madhupānalīlāṃ kartuṃ suhṛdbhirapi vairiṇi te pravṛtte anyābhidhāyi tava nāma vibho gṛhītaṃ kenāpi tatra viṣamāmakarodavasthām
atra trāsodayaḥ /
asoḍhā tatkālollasadasahabhāvasya tapasaḥ kathānāṃ viśrambeṣvatha ca rasikaḥ śailaduhituḥ /
pramodaṃ vo diśyāt kapaṭabaṭuveṣāpanayane tvarāśaithilyābhyāṃ yugapadabhiyuktaḥ smaraharaḥ
atrāvegadhairyayoḥ saṃdhiḥ //
paśyetkaśviccala capala re kā tvarāhaṃ kumārī hastālambaṃ vitara ha ha hā vyutkramaḥ kvāsi yāsi /
itthaṃ pṛthvīparivṛḍha bhavadviṣo 'raṇyavṛtteḥ kanyā kaṃcit phalakisalayānyādadānābhidhatte
atra śaṅkāsūyādhṛtismṛtiśramadainyavibodhautsukyānāṃ śabalatā /
ete ca rasavadādyalaṃkārāḥ /
yadyapi bhāvodayabhāvasaṃdhibāvaśabalatvāni nālaṃkāratayā, uktāni tathāpi kaśvit brūyādityevamuktam /
yadyapi sa nāsti kaśvidviṣayaḥ, yatra dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoḥ svaprabhedādibhiḥ saha saṃkaraḥ saṃsṛṣṭirvā nāsti tathāpi pradhānyena vyapadeśā bhavantīti kvacitkenacidvacavahāraḥ /
janasthāne bhrāntaṃ kanakamṛgatṛṣṇāndhitadhiyā vaco vaidehīti pratipadamudaśru pralapitam /
kṛtālaṃkābharturvadanaparipāṭīṣu ghaṭanā mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na tvadhigatā
atra śabdaśaktimūlānuraṇanarūpo rāmeṇa sahopamānopameyabhāvo vācyāṅgatāṃ nītaḥ /
āgatya saṃprati viyogavisaṃṣṭhulāṅgīmambhojinīṃ vsacidapi kṣapitatriyāmaḥ /
etāṃ prasādayati pasya śanaiḥ prabhāte tanvaṅgi pādapatanena sahasraraśmiḥ
(2) atra nāyakavṛttānto 'rthaśaktimūlo vasturūpo nirapekṣaravikamalinīvṛttāntādhyāropeṇaiva sthitaḥ //
vācyasiddhyaṅgaṃ yathā bhramimaratimalasahṛdayatāṃ pralayaṃ mūrchāṃ tamaḥ śarīrasādam /
maraṇaṃ ca jaladabhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām
atra hālāhalaṃ vyaṅgyaṃ bhujagarūpasya vācyasya siddhikṛt /
yathā vā gacchāmyacyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptirutpadyate kiṃ tvevaṃ vijanasthayorhatajanaḥ saṃbhāvayatyanyathā /
ityāmantraṇabhahgisūcitavṛthāvasthānakhedālasām āśliṣyan pulakotkarāñcitatanurgopīṃ hariḥ pātu vaḥ
(3) atrācyutādipadavyaṅgyamāmantraṇetyādivācyasya /
etaccaikatra, ekavaktṛgatatvena, aparatra bhinnavaktṛgatatvenetyanayorbhedaḥ /
asphuṭaṃ yathā adṛṣṭe darsanotkaṇṭhā dṛṣṭe vicchedabhīrutā /
nādṛṣṭena na dṛṣṭena bhavatā labhyate sukham
(4) atrādṛṣṭo yatā na bhavasi viyogabhayaṃ ca yathā notpadyate tathā kuryā iti kliṣṭam /
saṃdigdhaprādhānyaṃ yathā harastu kiṃcitparivṛttadhairyaśvandrodayārambha ivāmburāśiḥ /
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni
(5) atra paricumbitumaicchaditi kiṃ pratīyamānam kiṃ vā vilocanavyāpāraṇaṃ vācyaṃ pradhānamiti saṃdehaḥ /
tulyaprādhānyaṃ yathā brāhnaṇātikramatyāgo bhavatāmeva bhūtaye /
jāmadagnyastathā mitram anyathā durmanāyate
(6) atra jāmadagnyaḥ sarveṣāṃ kṣatriyāṇāmiva rakṣasāṃ kṣaṇāt kṣayaṃ kariṣyatīni vyaṅgyasya vācyasya ca samaṃ prādhānyam /
kākvākṣiptaṃ yathā mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopāta duḥśāsanasya rudhiraṃ na pibāmyurastaḥ //
saṃcūrṇayāmi gadayā na suyodhanorū saṃdhiṃ karotu bhavatāṃ nṛpatiḥ paṇena
(7) atra mathnāmyevetyādi vyaṅgyaṃ vācyaniṣedhasahabhāvena sthitam /
asundaraṃ yathā vāṇīrakuḍaṃguḍḍīṇasauṇikolāhalaṃ suṇaṃtīe /
gharakammavāvaḍāe bahue sīanti aṃgāiṃ
(8) atra dattasaṃketaḥ kaśvillatāgahanaṃ praviṣṭa iti vyaṅgyāt sīdantyahgānīti vācyaṃ sacamatkāram //
(sū- 67)
eṣāṃ bhedā yathāyogaṃ veditavyāśva pūrvavat
yathāyogamiti "vyajyante vastumātreṇa yadālaṃkṛtayastadā /
dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ kāvyavṛttestadāśrayāt" iti dhvanikāroktadiśā vastumātreṇa yatrālaṃkāro vyajyate na tatra guṇībhūtavyaṅgyatvam /
(sū- 68)
sālaṃkārairdhvanestaiśva yogaḥ saṃsṛṣṭisaṃkaraiḥ /
sālaṃkārairiti tairevālaṃkāraiḥ, alaṃkārayuktaiśva taiḥ /
taduktaṃ dhvanikṛtā "sa guṇībhūtavyaṅgayaiḥ sālaṃkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ /
saṃkarasaṃsṛṣṭibhyāṃ punarapyuddyotate bahudhā" //
iti /
(sū- 69)
anyonyayogādevaṃ syādbhedasaṃkhyātibhūyasī
Original text: Kāvyaprakāśa with Vāmanācārya Rāmabhaṭṭa Jhalakikar's Bālabodhinī commentary · Edition: Raghunath Damodar Karmarkar: The Kāvyaprakāśa of Mammaṭa, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute, 7th ed. [c. 1920] · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0