કાવ્યપ્રકાશ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

તથેતિ વ્યઞ્જકઃ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાર્થસ્વરૂપનિર્ણયો નામ દ્વિતીય ઉલ્લાસઃ

॥ અથ તૃતીય ઉલ્લાસઃ ॥
(સૂ- 35)
અર્થાઃ પ્રોક્તાઃ પુરા તેષામ્
અર્થાઃ, વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાઃ ।
તેષાં વાજકલાક્ષણિકવ્યઞ્જકાનામ્ ॥
(સૂ- 36)
અર્થવ્યઞ્જકતોચ્યતે ।
કીદૃશીત્યાહ (સૂ- 37)
વક્તૃબોદ્ધવ્યકાકૂનાં વાક્યવાચ્યાન્યસંનિધેઃ

પ્રસ્તાવદેશકાલાદેર્વૈશિષ્ટ્યાત્ પ્રતિભાજુષામ્ ।
યો ઽર્તસ્યાન્યાર્થધીહેતુર્વ્યાપારો વ્યક્તિતરેવ સા

બોદ્ધવ્યઃ પ્રતિપાદ્યઃ ।
કાકુર્ધ્વનેર્વિકારઃ ।
પ્રસ્તાવઃ પ્રકરણમ્ ।
અર્થસ્ય વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાત્મનઃ ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ ।
ઐપિહુલં જલકુંભં ઘેત્તૂણ સમાગદહ્નિ સહિ તુરિઅમ્ ।
સમસેઅસલિલણીસાસણીસહા વીસમામિ ખણમ્

અત્ર ચૌર્યરતગોપનં ગબ્યતે ।
ઓણ્ણિદ્દં દોબ્બલ્લં ચિંતા અલસત્તણં સણીસસિઅમ્ ।
મહ મંદભાઇણીએ કેરં સહિ તુહ વિ અહહ પરિહવૈ

અત્ર દૂત્યાસ્તત્કામુકોપભોગો વ્યજ્યતે ।
તથાભૂતાં દૃષ્ટ્વા નૃપસદસિ પાઞ્જાલતનયાં વને વ્યાધૈઃ સાર્ધં સુચિરમુષિતં વલ્કલધરૈઃ ।
વિરાટસ્યાવાસે સ્થિતમનુચિતારમ્ભનિભૃતં ગુરુઃ ખેદં ખિન્ને મયિ ભજતિ નાદ્યાપિ કુરુષુ

અત્ર મયિ ન યોગ્યઃ ખેદઃ કુરુષુ તુ યોગ્ય ઇતિ કાક્વા પ્રકાશ્યતે ।
ન ચ વાચ્યસિદ્ધયઙ્ગમત્ર કાકુરિતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં શઙ્ક્યમ્ ।
પ્રશ્ર્નમાત્રેણાપિ કાકોર્વિશ્રાન્તેઃ ।
તૈઆ મહ ગંડત્થલણિમિઅં દિઠ્ઠિં ણ ણેસિ અણ્ણત્તો ।
એણ્હિં સચ્ચેઅ અહં તે અ કવાલા ણ સા દિઠ્ઠી

અત્ર મત્સખીં કપોલપ્રતિબિમ્બિતાં પશ્યતસ્તે દૃષ્ટિરન્યૈવાભૂત્ ચલિતાયાં તુ તસ્યામન્યૈવ જાતેત્યહો પ્રચ્છન્નકામુકત્વં તે, ઇતિ વ્યજ્યતે ।
ઉદ્દેશો ઽયં સરસકદલીશ્રેણિશોભાતિશાયી કુઞ્જોત્કર્ષાઙ્કુરિતરમણીવિભ્રમો નર્મદાયાઃ ।
કિં ચૈતસ્મિન્ સુરતસુદૃદસ્તન્વિ દે વાન્તિ વાતા યેષામગ્રે સરતિ કલિતાકાણ્જકોપો મનોભૂઃ

અત્ર રતાર્થં પ્રવિશેતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ણોલ્લેઇ અણોલ્લમણા અત્તા મં ઘરભરમ્મિ ।
ખણમેત્તં જૈ સંઝાઇ હોઇ ણ વ હોઇ વીસામો

અત્ર સંધ્યા સંકેતકાર ઇતિ તટસ્થં પ્રતિ કયાચિદ્દયોત્યતે ।
સુવ્વહ સમાગમિસ્સદિ તુજ્ઝ પિઓ અજ્જ પહરમેત્તેણ ।
એમે અ કિત્તિ ચિઠ્ઠસિ તા સહિ સજ્જેસુ કરણિજ્જમ્

અત્રોપપતિં પ્રત્યભિસર્તું પ્રસ્તુતા ન યુક્તમિતિ કયાચિન્નિવાર્યતે ।
અન્યત્ર યૂયં કુસુમાવચાયં કુરુધ્વમત્રાસ્મિ કરોમિ સખ્યઃ ।
નાહં હિ દૂરં ભ્રમિતું સમર્થા પ્રસીદતાયં રચિતો ઽઞ્જલિર્વઃ

અત્ર વિવિક્તો ઽયં દેશ ઇતિ પ્રચ્છન્નકામુકસ્ત્વયાભિસાર્યતામિતિ, આશ્વસ્તાં પ્રતિ કયાચિન્નિવેદ્યતે ।
ગુરુઅણપરવસ પિઅ કિં ભણામિ તુઇ મંદભાઇણી અહકમ્ ।
અજ્જ પવાસં વચ્ચસિ વચ્ચ સઅં જેવ્વ સુણસિ કરણિજ્જમ્

અત્રાદ્ય મધુસમયે યદિ વ્રજસિ તદાહં તાવત્ ન બવામિ તવ તુ ન જાનામિ ગતિમિતિ વ્યજ્યતે ।
આદિગ્રહણાચ્ચેષ્ટાદેઃ ।
તત્ર ચેષ્ટાયા યથા દ્વારોપાન્તનિરન્તરે મયિ તયા સૌન્દર્યસારશ્રિયા પ્રોલ્લાસ્યોરુયુગં પરસ્પરસમાસક્તં સમાસાદિતમ્ ।
આનીતં પુરતઃ શિરોંઽશુકમધઃ ક્ષિપ્તે ચલે લોચને વાચસ્તત્ર નિવારિતં પ્રસરણં સંકોચિતે દોર્લતે

અત્ર ચેષ્ટયા પ્રચ્છન્નકાન્તવિષ્ય આકૂતવિશેષો ધ્વન્યતે ।
નિરાકાહ્ક્ષપ્રતિપત્તયે પ્રાપ્તાવસરતયા ચ પુનઃ પુનરુદાહ્રિયતે ।
વત્ત્કાદીનાં મિથઃસંયોગે દ્વિકાદિભેદેન ।
અનેન ક્રમેણ લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યપોશ્વ વ્યઞ્જકત્વમુદાહાર્યમ્ ॥
(સૂ- 38)
શબ્દપ્રમાણવેદ્યો ઽર્થો વ્યનક્ત્યર્થાન્તરં યતઃ ।
અર્થસ્ય વ્યઞ્જકત્વે તત્ શબ્દસ્ય સહકારિતા

શબ્દેતિ ।
નહિ પ્રમાણાન્તરવેદ્યો ઽર્થો વ્યઞ્જકઃ ॥
ઇતિ શ્રીકાવ્યપ્રકાશે ઽર્થવ્યઞ્જકતાનિર્ણયો નામ તૃતીય ઉલ્લાસઃ

॥ અથ ચતુર્થ ઉલ્લાસઃ ॥
યદ્યપિ શબ્દાર્થયોર્નિર્ણયે કૃતે દોષગુણાલંકારાણાં સ્વરૂપમભિધાનીયમ્ તથાપિ ધર્મિણિ પ્રદર્શિતે ધર્માણાં હેર્માણાં હેયોપાદેયતા જ્ઞાયત ઇતિ પ્રથમં કાવ્યભેદાન્ આહ ।
(સૂ- 39)
અવિવક્ષિતવાચ્યો યસ્તત્ર વાચ્યં ભવેદ્ધ્વનૌ ।
અર્થાન્તરે સંક્રમિતમત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્

લક્ષણામૂલગૂઢવ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે સત્યેવ, અવિવક્ષિતં વાચ્યં યત્ર સ "ધ્વનૌઽ; ઇત્યનુવાદાત્ ધ્વનિરિતિ જ્ઞેયઃ ।
તત્ર ચ વાચ્યં ક્વચિદનુપયુજ્યમાનત્વાદર્થાન્તરે પરિણમિતમ્ ।
યથા ત્વામસ્મિ વચ્મિ વિદુષાં સમવાયો ઽત્ર તિષ્ઠતિ ।
આત્મીયાં મતિમાસ્થાય સ્થિતિમત્ર વિધેહિ તત્

અત્ર વચનાદિ, ઉપદેશાદિરૂપતયા પરિણમતિ ।
ક્વચિદનુપપદ્યમાનતયા, અત્યન્તં તિરસ્કૃતમ્ ।
યથા ઉપકૃતં બહુ તત્ર કિમુચ્યતે સુજનતા પ્રથિતા ભવતા પરમ્ ।
વિદધદીદૃશમેવ સદા સખે સુખિતમાસ્સ્વ તતઃ શરદાં શતમ્

એતદ્ અપકારિણં પ્રતિ વિપરીતલક્ષણયા કશ્વિદ્વક્તિ ॥
(સૂ- 40)
વિવક્ષિતં ચાન્યપરં વચ્યં યત્રાપરસ્તુ સઃ ।
અન્યપરં વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠમ્ ॥
એષ ચ (સૂ- 41)
કો ઽપ્યલયક્રમવ્યઙ્ગ ચો લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યક્રમઃ પરઃ

અલક્ષ્યેતિ ।
ન ખલુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણ એબ રસઃ ।
અપિ તુ રસસ્તૈઃ, ઇત્યસ્તિક્રમઃ ।
સ તુ લાઘવાન્ન લક્ષ્યતે ॥
અત્ર (સૂ- 42)
રસભાવતદાભાસભાવશાન્ત્યાદિરક્રમઃ ।
ભિન્નો રસાદ્યલંકારાદલંકાર્યતયા સ્થિતઃ

આદિઘણાદ્ભાવોદયભાવસંધિભાવશબલત્વાનિ ।
પ્રધાનતયા યત્ર સ્થિતો રસાદિસ્તત્રાલંકાર્યઃ, યથોદાહરિષ્યતે ।
અન્યત્ર તુ પ્રધાને વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગભૂતો રસાદિસ્તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગયે રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિસમાહિતાદયો ઽલંકારાઃ ।
તે ચ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાભિધાને, ઉદાહરિષ્યન્તે ॥
તત્ર રસસ્વરૂપમાહ (સૂ- 43)
કારણાન્યથ કાર્યાણિ સહકારીણિ યાનિ ચ ।
રત્યાદેઃ સ્થાયિનો લોકે તાનિ ચેન્નાઠ્યકાવ્યયોઃ

વિભાવા અનુભાવાસ્તત્ કથ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ ।
વ્યક્તઃ સ તૈર્વિભાવાદ્યૈઃ સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ

ઉક્તં હિ ભરતેન "વિભાવાનુભાવવ્યમિચારિસંયોગાદ્ રસનિષ્પત્તિઃ" ઇતિ ।
એતદ્દ્વિવૃણ્વતે ।
"વિભાવૈર્લલનોદ્યાનાદિ ભિરાલમ્બનોદ્દીપનકારણૈઃ, રત્યાદિકો ભાવો જનિતઃ, અનુભાવૈઃ કટાક્ષભુજાક્ષેપપ્રભૃતિભિઃ કાર્યૈઃ પ્રતીતિયોગ્યઃ કૃતઃ, વ્યભિચારિમિર્નિર્વેદાદિભિઃ સહકારિમિરુપચિતો મુખ્યયા વૃચ્યા રામાદાવનુકાર્યે તદ્રૂપતસંધાનાન્નર્તકે ઽપિ પ્રતીયમાનો રસઃ" ઇતિ ભટ્ટલોલ્લટપ્રભૃતયઃ ।
રામ એવાયમ્ અયમેવ રામ ઇતિ "ન રામો ઽયમ્ઽ; ઇત્યૌત્તરકાલિકે બાધે રામો ઽયમિતિ રામઃ સ્યાદ્વા ન વાયમિતિ રામસદૃશો ઽયમિતિ ચ સમ્યઙ્ભિથ્યાસંશયસાદૃશ્યપ્રતીતિભ્યો વિલક્ષણયા ચિત્રતુરગાદિન્યાયેન રામો ઽયમિતિ પ્રતિપચ્યા ગ્રાહ્યે નટે "સેયં મમાઙ્ગેષુ સુધારસચ્છટા સુપૂરકર્પૂરશલાકિકા દૃશોઃ ।
મનોરથશ્રીર્મનસઃ શરીરિણી પ્રાણેશ્વરી લોચનગોચરં ગતા

દૈવાદહમદ્ય તયા ચપલાયતનેત્રયા વિયુક્તશ્વ ।
અવિરલવિલોલજલદઃ કાલઃ સમુપાગતશ્વાયમ્ઽ;

ઇત્યાદિકાવ્યાનુસંધાનબલાચ્છિક્ષાભ્યાસનિર્વર્તિતસ્વકાય્રપ્રકટનેન ચ નટેનૈવ પ્રકાશિતૈઃ કારણકાર્યસહકારિભિઃ કૃત્રિમૈરપિ તથાનભિમન્યમાનૈર્વિભાવાદિશબ્દવ્યપદેશ્યૈઃ "સંયોગાત્ઽ; ગમ્યગમકભાવરૂપાત્ અનુમીયમાનો ઽપિ વસ્તુસૌન્દર્યબલાદ્રસનીયત્વેનાન્યાનુમીયમાનવિલક્ષણઃ સ્થાયિત્વેન સંભાવ્યમાનો રત્યાદિર્ભાવસ્તત્રાસન્નપિ સામાજિકાનાં વાસનયા ચર્વ્યમાણો રસ ઇતિ શ્રીશઙ્કુકઃ ।
ન તાટસ્થ્યેન નાત્મગતત્વેન રસઃ પ્રતીયતે નોત્પદ્યતે નામિવ્યજ્યતે, અપિ તુ કાવ્યે નાટ્યે ચાભિધાતો દ્વિતીયેનન વિભાવાદિસાધારણીકરણાત્મના ભાવકત્વવ્યાપારેણ ભાવ્યમાનઃ સ્થાયી સચ્વોદ્રેકપ્રકાશાનન્દમયસંવિદ્વિશ્રાન્તિસતચ્વેન ભોગેન ભુજ્યતે, ઇતિ ભટ્ટનાયકઃ ।
લોકે પ્રમદિમિઃ સ્થાય્યનુમાને ઽભ્યાસપાટવવતાં કાવ્યે નાટ્યે ચ તૈરેવ કારણત્વાદિપરિહારેણ વિભાવનાદિવ્યાપારવ્ચ્વાદલૌકિકવિભાવાદિશબ્દવ્યવહાયૈર્ર્મમૈવૈતે શત્રોરેવૈતે તટસ્થસ્યૈવૈતે ન મમૈવૈતે ન શત્રોરેવૈતે ન તટસ્થસ્યૈવૈતે, ઇતિ સંબન્ધવિશેષસ્વીકારપરિહારનિયમાનધ્યવસાયાત્ સાધારણ્યેન પ્રતીતૈરભિવ્યક્તઃ સામાજિકાનાં વાસનાત્મતયા સ્થિતઃ સ્થાયી રત્યાદિકો નિયતપ્રમાતૃગતત્વેન સ્થિતો ઽપિ સાધારણોપાયબલાત્ તત્કાલવિગલિતપરિમિતપ્રમાતૃભાવવશોન્મિષિતવેદ્યાન્તરસંપર્કશૂન્યાપરિમિતભાવેન પ્રમાત્રા સકલસહૃદયસંવાદભાજા સાધારણ્યેન સ્વાકાર ઇવાભિન્નો ઽપિ ગોચરીકૃતશ્વર્વ્યમાણતૈકપ્રાણો વિભાવાદિજીવિતાવધિઃ પાનકરસન્યાયેન ચર્વ્યમાણઃ પુર ઇવ પરિસ્ફુરન્ હૃદયમિવ પ્રવિશન્ સર્વાઙ્ગીણમિવાલિઙ્ગન્ અન્યત્ સર્વમિવ તિરોદધત્ બ્રહ્નાસ્વાદમિવાનુબાવયન્ અલૌકિકચમત્કારકારી શૃઙ્ગારાદિકો રસઃ ।
સ ચ ન કાર્યઃ ।
વિભાવાદિવિનાશે ઽપિ તસ્ય સંભવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ જ્ઞાપ્યઃ સિદ્ધસ્ય તસ્યાસંભવાત્ ।
અપિ તુ વિભાવાદિભિર્વ્યજ્જિતશ્વર્વણીયઃ ।
કારકજ્ઞાપકાભ્યામન્યત્ ક્વ દૃષ્ટમિતિ ચેત્, ન ક્વચિદ્દૃષ્ટમિત્યલૌકિકસિદ્ધેર્ભૂષણમેતન્ન દૂષણમ્ ।
ચર્વણાનિષ્પચ્યા તસ્ય નિષ્પત્તિરુપચરિતેતિ કાર્યો ઽપ્યુચ્યતામ્ ।
લૌકિકપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતાટસ્થ્યાવબોધશાલિમિતયોગિજ્ઞાનવેદ્યાન્તરસંસ્પર્શરહિતસ્વાત્મમાત્રપર્યવસિતપરિમિતેતરયોગિસંબેદનવિલક્ષણલોકોત્તરસ્વસંવેદનગોચર ઇતિ પ્રત્યે ઽપ્યભિધીયતામ્ ।
તદ્ગ્રાહકં ચ ન નિર્વિકલ્પકં વિભાવાદિપરામર્શપ્રધાનત્વાત્ ।
નાપિ સવિકલ્પકં ચર્વ્યમાણસ્યાલૌકિકાનન્દમયસ્ય સ્વસંવેદનસિદ્ધત્વાત્ ।
ઉભયાભાવસ્વરૂપસ્ય ચો ભયાત્મકત્વમપિ પૂર્વવલ્લોકોત્તરતામેવ ગમયતિ ન તુ વિરોધમિતિ શ્રીમદાચાર્યાભિનવગુપ્તપાદાઃ ॥
વ્યાઘ્રાદયો વિભાવા ભયાનકસ્યેવ વીરાદ્ભુતરૌદ્રાણામ્ અશ્રુપાતાદયો ઽનુભાવાઃ શૃઙ્ગારસ્યેવ કરુણભયાનકયોઃ, ચિન્તાદયો વ્યભિચારિણઃ શૃઙ્ગારસ્યેવ વીરકરુણભયાનકાનામિતિ પૃથગનૈકાન્તિકત્વાત્ સૂત્રે મિલિતા નિર્દિષ્ટાઃ ।
વિયદલિમલિનામ્બુગર્ભમેઘં મધુકરકોકિલકૂજિતૈર્દિશાં શ્રીઃ ।
ધરણિરભિનવાઙ્કુરાઙ્કટઙ્કા પ્રણતિપરે દયિતે પ્રસીદ મુગ્ધે

ઇત્યાદૌ પરિમૃદિતમૃણાલીમ્લાનમઙ્ગં પ્રવૃત્તિઃ કથમપિ પરિવારપ્રાર્થનાભિઃ ક્રિયાસુ ।
કલયતિ ચ હિમાંશોર્નિષ્કલઙ્કસ્ય લક્ષ્મી- મભિનવકરિદન્તચ્છેદકાન્તઃ કપોલઃ

દૂરાદુત્સુકમાગતે વિવલિતં સંભાષિણિ સ્ફારિતં સંશ્લિષ્યત્યરુણં ગૃહીતવસને કિંચાઞ્જિતભ્રૂલતમ્ ।
માનિન્યાશ્વરણાનતિવ્યતિકરે બાષ્પામ્બુપૂર્ણેક્ષણં ચક્ષુર્જાતમહો પ્રપઞ્ચચતુરં જાતાગસિ પ્રેયસિ

ઇત્યાદૌ ચ યદ્યપિ વિભાવાનામનુભાવાનામૌત્સુક્યવ્રીડાહર્ષકોપાસૂયાપ્રસાદાનાં ચ વ્યભિચારિણાં કેવલાનામત્ર સ્થિતિઃ, તથાપ્યેતેષામસાધારણત્વમિત્યન્યતમદ્વયાક્ષેપકત્વે સતિ નાનૈકન્તિકત્વમિતિ ॥
તદ્વિશેષાનાહ-- (સૂ- 44)
શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતસંજ્ઞૌ ચેત્યષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર શૃહ્ગારસ્ય દ્વૌ ભેદૌ ।
સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્વ ।
તત્રાદ્યઃ પરસ્પરાવલોકનાલિઙ્ગનાધરપાનપરિચુમ્બનાદ્યનન્તત્વાદપરિચ્છેદ્ય એક એવ ગણ્યતે ।
યથા શૂન્યં વાસગૃહં વિલોક્ય શયનાદુત્થાય કિંચિચ્છનૈ- ર્નિદ્રાવ્યાજમુપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્મુંખમ્ ।
વિસ્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુલકામાલોક્ય ગણ્ડસ્થલીં લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા

તથા ત્વં મુગ્ધાક્ષિ વિનૈવ કઞ્ચુલિકયા ધત્સે મનોહારિણીં લક્ષ્મીમિત્યભિધાયિનિ પ્રિયતમે તદ્વીટિકાસંસ્પૃશિ ।
શય્યોપાન્તનિવિષ્ટસસ્મિતસખીનેત્રોત્સવાનન્દિતો નિર્યાતઃ શનકૈરલીકવચનોપન્યાસમાલીજનઃ

અપરસ્તુ, અભિલાષવિરહેર્ષ્યાપ્રવાસશાપહેતુક ઇતિ પઞ્ચવિધઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- પ્રેમાર્દ્રાઃ પ્રણયસ્પૃશઃ પરિચયાદુદ્ગાઢરાગોદયા- સ્તાસ્તા મુગ્ધદૃશો નિસર્ગમધુરાશ્વેષ્ટા ભવેયુર્મયિ ।
યાસ્વન્તઃકરણસ્ય વાહ્યકરણવ્યાપારરોધી ક્ષણા- દાશ્સાપરિકલ્પિતાસ્વપિ ભવત્યાનન્દસાન્દ્રો લયઃ

અન્યત્ર વ્રજતીતિ કા ખલુ કથા નાપ્યસ્ય તાદૃક્ સુહદ્ યો માં નેચ્છતિ નાગતશ્વ હહહા કો ઽયં વિધેઃ પ્રક્રમઃ ।
ઇત્યલ્પેતરકલ્પનાકવલિતસ્વાન્તા નિશાન્તાન્તરે બાલા વૃત્તવિવર્તનવ્યતિકરા નાપ્નોતિ નિદ્રાં નિશિ

એષા વિરહોત્કણ્ઠિતા ।
સા પુત્યુઃ પ્રથમાપરાધસમયે સખ્યોપદેશં વિના નો જાનાતિ સવિભ્રમાઙ્ગવલનાવક્રોક્તિસંસૂચનમ્ ।
સ્વચ્છૈરચ્છકપોલમૂલગલિતૈઃ પર્યસ્તનેત્રોત્પલા બાલા કેવલમેવ રોદિતિ લુઠલ્લોલાલકૈરશ્રુભિઃ

પ્રસ્થાનં વલયૈઃ કૃતં પ્રિયસખૈરસ્રૈરજસ્રં ગતં ધૃત્યા ન ક્ષણમાસિતં વ્યવસિતં ચિત્તેન ગન્તું પુરઃ ।
યાતું નિશ્વિતચેતસિ પ્રિયતમે સર્વે સમં પ્રસ્થિતા ગન્તવ્યે સતિ જીવિત પ્રિયસુહૃત્સાર્થઃ કિમુ ત્યજ્યતે

ત્વામાલિખ્ય પ્રણયકુપિતાં ધાતુરાગૈઃ શિલાયા- માત્માનં તે ચરણપતિતં યાવદિચ્છામિ કર્તુમ્ ।
અસ્રૈસ્તાવન્મુહુરુપચિતૈર્દૃષ્ટિરાલુપ્યતે મે ક્રૂરસ્તસ્મિન્નપિ ન સહતે સંગમં નૌ કૃતાન્તઃ

હાસ્યાદીનાં ક્રમેણોદારહણમ્-- આકુઞ્વ્ય પાણિમશુચિં મમ મૂર્ધ્નિ વેશ્યા મન્ત્રામ્ભસાં પ્રતિપદં પૃષતૈઃ પવિત્રે ।
તારસ્વનં પ્રથિતથૂત્કમદાત્પ્રહારં હાહા હતો ઽહમિતિ રોદિતિ વિષ્ણુશર્મા

હા માતસ્ત્વરિતાસિ કુત્ર કિમિદં હા દેવતાઃ ક્વાશિષઃ ધિક્ પ્રાણાન્ પતિતો ઽશનિર્હુતવહસ્તે ઽઙ્ગેષુ દગ્ધે દૃશૌ ।
ઇત્થં ઘર્ઘરમધ્યરુદ્ધકરુણાઃ પૌરાઙ્ગનાનાં ગિર- શ્વિત્રસ્થાનપિ રોદયન્તિ શતધા કુર્વન્તિ ભિત્તીરપિ

કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા યૈરિદં ગુરુપાતકં મનુજપશુભિર્નિર્મર્યાદૈર્ભવદ્ભિરુદાયુધૈઃ ।
નરકરિપુણા સાર્ધં તેષાં સભીમકિરીટિના- મયમહમસૃઙ્મેદોમાંસૈઃ કરોમિ દિશાં બલિમ્

ક્ષુદ્રાઃ સંત્રાસમેતે વિજહત હરયઃ ક્ષુણ્ણશક્રેભકુમ્ભા યુષ્મદ્દેહેષુ લજ્જાં દધતિ પરમમી સાયકા નિષ્પતન્તઃ ॥
સૌમિત્રે તિષ્ઠ પાત્રં ત્વમસિ ન હિ રુષાં નન્વહં મેઘનાદઃ કિંચિદ્ભ્રૂભહ્ગલીલાનિયમિતજલધિં રામમન્વેષયામિ ॥ 4.0 ॥
ગ્રીવાભઙ્ગાભિરામં મુહુરનુપતતિ સ્યન્દને બદ્ધદૃષ્ટિઃ પશ્વાર્ધેન પ્રવિષ્ટઃ શરપતનભયાદ્ભૂયસા પૂર્વકાયમ્ ।
દભૈંરર્ધાવલીઢૈઃ શ્રમવિવૃતમુખભ્રંશિમિઃ કીર્ણવર્ત્મા પશ્યોદગ્રપ્લુતત્વાદ્વિયતિ બહુતરં સ્તોકમુર્વ્યા પ્રયાતિ ॥ 4.1 ॥
ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય કૃત્તિં પ્રથમમથ પૃથૂત્સેધભૂયાંસિ માંસા- ન્યંસસ્ફિક્પૃષ્ઠપિણ્ડ્યાદ્યવયવસુલભાન્યુગ્રપૂતીનિ જગ્ધ્વા ।
આર્ત્તઃ પર્યસ્તનેત્રઃ પ્રકટિતદશનઃ પ્રેતરઙ્કઃ કરઙ્કા- દહ્કસ્થાદસ્થિસંસ્થં સ્થપુટગતમપિ ક્રવ્યમવ્યગ્રમત્તિ ॥ 4.2 ॥
ચિત્રં મહાનેષ બતાવતારઃ ક્વ કાન્તિરેષાભિનવૈવ ભઙ્ગિઃ ।
લોકોત્તરં ધૈર્યમહો પ્રબાવઃ કાપ્યાકૃતિર્નૂતન એષ સર્ગઃ ॥ 4.3 ॥
એષાં સ્થાયિભાવાનાહ-- (સૂ- 33)
રતિર્હાસશ્વ સોકશ્વ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્વેતિ સ્થાયિભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

સ્પષ્ટમ્ ।
વ્યભિચારિણો બ્રૂતે-- (સૂ- 46)
નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયામદશ્રમાઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્ય ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ

વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ

સુપ્તં પ્રબોધો ઽમર્ષશ્વાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ચ

ત્રાસશ્વૈવ વિતર્કશ્વ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
યસ્ત્રિંશદમી ભાવાઃ સમાખ્યાતાસ્તુ નામતઃ

નિર્વેદસ્યામઙ્ગલપ્રાયસ્ય પ્રથમમનુપાદેયત્વે ઽપ્યુપાદાનં વ્યમિચારિત્વે ઽપિ સ્થાયિતાભિ ધાનાર્થમ્ ।
તેન (સૂ- 47)
નિર્વેદસ્થાયિભઙાવો ઽસ્તિ શાન્તો ઽપિ નવમો રસઃ ।
યથા અહૌ વા હારે વા કુસુમશયને વા દૃષદિ વા મણૌ વા લોષ્ટે વા બલવતિ રિપૌ વા સુદૃદિ વા ।
તૃણે વા સ્ત્રૈણે વા મમ સમદૃશો યાન્તિ દિવસાઃ ક્વચિત્પુણ્યારણ્યે શિવ શિવ શિવેતિ પ્રલપતઃ ॥ 4.4 ॥
(સૂ- 48)
રતિર્દેવાદિવિષયા વ્યભિચારી તથાઞ્જિતઃ

ભાવઃ પ્રોક્તઃ
આદિશબ્દાન્મુનિગુરુનૃપપુત્રાદિવિષયા ।
કાન્તાવિષયા તુ વ્યક્તા શૃઙ્ગારઃ ।
ઉદાહરણમ્ કણ્ઠકોણવિનિવિષ્ટમીશ તે કાલકૂટમપિ મે મહામૃતમ્ ।
અપ્યુપાત્તમમૃતં ભવદ્વપુર્ભેદવૃત્તિ યદિ મે ન રોચતે ॥ 4.5 ॥
હરત્યઘં સંપ્રતિ હેતુરેષ્યતઃ શુભસ્ય પૂર્વાચરિતૈઃ કૃતં શુભૈઃ ।
શરીરભાજાં ભવદીયદર્શનં વ્યનક્તિ કાલત્રિતયે ઽપિ યોગ્યતામ્ ॥ 4.6 ॥
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ।
અઞ્જિતવ્યભિચારી યથા જાને કોપપરાહ્ભુખી પ્રિયતમા સ્વપ્ને ઽદ્ય દૃષ્ટા મયા મા માં સંસ્પૃસ પાણિનેતિ રુદતી ગન્તું પ્રવૃત્તા પુરઃ ।
નો યાવત્પરિરભ્ય ચાટુશતકૈરાશ્વાસયામિ પ્રિયાં ભ્રાતસ્તાવદહં શઠેન વિધિના નિદ્રાદરિદ્રીકૃતઃ ॥ 4.7 ॥
અત્ર વિધિં પ્રત્યસૂયા ।
(સૂ- 49)
તદાભાસા અનૌચિત્યપ્રવર્તિતાઃ ।
તદાભાસા રસાભાસા ભાવાભાસાશ્વ ।
તત્ર રસાભાસો યથા સ્તુમઃ કં વામાક્ષિ ક્ષણમપિ વિના યં ન રમસે વિલેભે કઃ પ્રાણાન્ રણમખમુખે યં મૃગયસે ।
સુલગ્ને કો જાતઃ શશિમુખિ યમાલિહ્ગસિ બલાત્ તપઃશ્રીઃ કસ્યૈષા મદનનગરિ ધ્યાયસિ તુ યમ્ ॥ 4.8 ।
અત્રાનેકકામુકવિષયમભિલાષં તસ્યાઃ સ્તુમ ઇત્યાદ્યનુગતં બહુવ્યાપારોપાદાનં વ્યનક્તિ ।
ભાવાભાસો યથા રાકાસુધાકરમુખી તરલાયતાક્ષી સા સ્મેરયૌવનતરઙ્ગિવિભ્રમાઙ્ગી ।
તત્ કિં કરોમિ વિદધે કથમત્ર મૈત્રીં તત્સ્વીકૃતિવ્યતિકરે ક ઇવાભ્યુપાયઃ ॥ 4.9 ॥
અત્ર ચિન્તા, અનૌચિત્યપ્રવર્તિતા ।
એવમન્યે ઽપ્યુદાહાર્યાઃ ॥
(સૂ- 50)
ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સંધિઃ શબલતા તથા

ક્રમેણોદાહરણમ્ તસ્યાઃ સાન્દ્રવિલેપનસ્તનતટપ્ર શ્લેષમુદ્રાઙ્કિતં કિં વક્ષશ્વરણાનતિવ્યતિકરવ્યાજેન ગોપાય્યતે ।
ઇત્યુક્તે ક્વ તદિત્યુદીર્ય સહસા તત્ સંપ્રમાર્ષ્ટું મયા સાશ્લિષ્ટા રભસેન તત્સુખવશાત્તન્વ્યા ચ તદ્વિસ્મૃતમ્

અત્ર કોપસ્ય ।
એકસ્મિઞ્ શયને વિપક્ષરમણીનામગ્રહે મુગ્ધયા સદ્યો માનપરિગ્રહગ્લપિતયા ચાટૂનિ કુર્વન્નપિ ।
આવેગાદવધીરિતઃ પ્રિયતમસ્તૂષ્ણીં સ્થિતસ્તત્ક્ષણં માભૂત્સુપ્ત ઇવેત્યમન્દવલિતગ્રીવં પુનર્વીક્ષિતઃ

અત્રૌત્સુક્યસ્ય ।
ઉત્સિક્તસ્ય તપઃપરાક્રમનિધેરબ્યાગમાદેકતઃ સત્સંગપ્રિયતા ચ વીરરભસોત્ફાલશ્વ માં કર્ષતઃ ।
વૈદૈહીપરિરમ્ભ એષ ચ મુહુશ્વૈતન્યમામીલયન્ આનન્દી હરિચન્દનેન્દુશિશિરસ્નિગ્ધો રુણદ્ધ્યન્યતઃ

અત્રાવેગહર્ષયોઃ ।
ક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા દોષાણાં પ્રશમાય નઃશ્રુતમહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષાઃ કૃતધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા ચેતઃ સ્વાસ્થયમુપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં ધાસ્યતિ

અત્ર વિતકારૈત્સુક્યમતિસ્મરણશહ્કાદૈન્યધૃતિચિન્તાનાં શબલતા ।
ભાવસ્થિતિસ્તૂક્તા ઉદાહૃતા ચ ॥
(સૂ- 51)
મુખ્યે રસે ઽપિ તે ઽઙ્ગિત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ કદાચન ।
તે ભાવશાન્ત્યાદયઃ ।
અઙ્ગિત્વં રાજાનુગતવિવાહપ્રવૃત્તભૃત્યવત્ ॥
(સૂ- 52)
અનુસ્વાનાભસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્થિતિસ્તુ યઃ

શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુત્થસ્ત્રિધા સ કથિતો ધ્વનિઃ ।
શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યઃષ અર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગયઃ ઉભયશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યશ્વેતિ ત્રિવિધઃ ॥
તત્ર
અલંકારો ઽથ વસ્ત્વેવ શબ્દાદ્યત્રાવભાસતે

(સૂ- 53)
પ્રધાનત્વેન સ જ્ઞેયઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભ વો દ્વિધા ।
વસ્ત્વેવેતિ, અનલંકારં વસ્તુમાત્રમ્ ।
આદ્યો યથા ઉલ્લાસ્ય કાલકરવાલમહામ્બુવાહં દેવેન યેન જરઠોર્જિતગર્જિતેન ।
નિર્વાપિતઃ સકલ એવ રણે રિપૂણાં ધારાજલૈસ્ત્રિજગતિ જ્વલિતઃ પ્રતાપઃ

અત્ર વાક્યસ્યાસંબદ્ધાર્થાબિધાયકત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોરુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પનીય ઇત્યત્રોપમાલંકારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
તિરમરુચિરપ્રતાપો વિધુરનિશાકૃદ્વિભો મધુરલીલઃ ।
મતિમાનતચ્વવૃત્તિઃ પ્રતિપદપક્ષાગ્રણીર્વિભાતિ ભવાન્

અત્રૈકૈકસ્ય પદસ્ય દ્વિપદત્વે વિરોધાભાસઃ ।
અમિતઃ સમિતઃ પ્રાપ્તૈરુત્કર્ષૈર્હર્ષદ પ્રભો ।
અહિતઃ સહિતઃ સાધુયશોભિરસતામસિ

અત્રાપિ વિરોધાભાસઃ ।
નિરુપાદાનસંભારમભિત્તાવેવ તન્વતે ।
જગચ્ચિત્રં નમસ્તસ્મૈ કલાશ્લાઘ્યાય શૂલિને

અત્ર વ્યતિરેકઃ ।
અલંકાર્યસ્યાપિ બ્રાહ્નણશ્રણણન્યાયેનાલંકારતા ।
વસ્તુમાત્રં યથા પંથિઅ ણ એત્થ સત્થરમત્થિ મણં પત્થરત્થલે ગામે ।
ઉણ્ણઅપઓહરં પેખ્ખિઊણ જૈ વસસિ તા વસસુ

અત્ર યદ્યુપભોગક્ષમો ઽસિ તદા, આસ્સ્વેતિ વ્યજ્યતે ।
શનિરશનિશ્વ તમુચ્ચૈર્નિહન્તિ કુપ્યસિ નરેન્દ્ર યસ્મૈ ત્વમ્ ।
યત્ર પ્રસીદસિ પુનઃ સ ભાત્યુદારો ઽનુદારશ્વ

ત્ર અવિરુદ્ધાવપિ ત્વદનુવર્તનાર્થમેકં કાર્યં કુરુત ઇતિ ધ્વન્યતે ।
(સૂ- 54)
અર્થશક્ત્યુદ્ભવો ઽપ્યર્થો વ્યઞ્જકઃ સંભવી સ્વતઃ

પ્રૌઢોક્તિમાત્રાત્સિદ્ધો વા કવેસ્તેનોમ્ભિતસ્ય વા ।
વસ્તુ વાલંકૃતિર્વેતિ ષડ્ભેદો ઽસૌ વ્યનક્તિ યત્

વસ્ત્વલંકારમથ વા તેનાયં દ્વાદશાત્મકઃ ।
સ્વતઃસંભવી ન કેવલં ભણિતિમાત્રનિષ્પન્નો યાવબ્દહિરપ્યૌચિત્યેન સંભાવ્યમાનઃ ।
કવિના પ્રતિભાણમાત્રેણ બહિરસન્નપિ નિર્મિતઃ કવિનિબદ્ધેન વક્ત્રેતિ વા દ્વિવિધો ઽપર ઇતિ ત્રિવિધઃ ।
વસ્તુ વાલંકારો વાસાવિતિ ષોઢા વ્યઞ્જકઃ ।
તસ્ય વસ્તુ વાલંકારો વા બ્યઙ્ગ્ય ઇતિ દ્વાદશભઙેદોર્ ।
આથશક્ત્યુદ્ભવો ધ્વનિઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અલસશિરોપણિ ધુત્તાણં અગ્ગિમો પુત્તિ ધણસમિદ્ધિમઓ ।
ઇઅ ભણિએણ ણઅઙ્ગી પપ્ફુલ્લવિલોઅણા જાઆ

અત્ર મમૈવોપભોગ્ય ઇતિ વસ્તુના વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
ધન્યાસિ યા કથયસિ પ્રિયસંગમે ઽરિ વિસ્રબ્ધચાટુકશતાનિ રતાન્તરેષુ ।
નીવીં પ્રતિ પ્રણિહિતે તુ કરે પ્રિયેણ સખ્યઃ શપામિ યદિ કિંચિદપિ સ્મરામિ

અત્ર ત્વમધન્યા, અહં તુ ધન્યેતિ વ્યતિરેકાલંકારઃ ।
દર્પાન્ધગન્ધગજકુમ્ભકપાટકૂટસંક્રાન્તિનિઘ્નઘનશોણિતશોણશોચિઃ ।
વીરૈર્વ્યલોકિ યુધિ કોપકષાયકાન્તિઃ કાલીકટાક્ષ ઇવ યસ્ય કરે કૃપાણઃ

અત્રોપમાલંકારેણ સકલરિપુબલક્ષયઃ ક્ષણાત્ કરિષ્યતે, ઇતિ વસ્તુ ।
ગાઢકાન્તદશનક્ષતવ્યથાસંકટાદરિવધૂજનસ્ય યઃ ।
ઓષ્ઠવિદ્રુમદલાન્યમોચયન્નિર્દશન્ યુધિ રુષા નિજાધરમ્

અત્ર વિરોધાલંકારેણાધરનિર્દશનસમકાલમેવ શત્રવો વ્યાપાદિતા ઇતિ તુલ્યયોગિતા મમ ક્ષત્યાપ્યન્યસ્ય ક્ષતિર્નિવર્તતામિતિ તદ્બુદ્ધિરુત્પ્રેક્ષ્યતે, ઇત્યુત્પ્રેક્ષા ચ ।
એષૂદાહરણેષુ સ્વતઋસંભવી વ્યઞ્જકઃ ।
કૈલાસસ્ય પ્રથમશિખરે વેણુસંમૂર્છનાભિઃ શ્રુત્વા કીર્તિં વિબુધરમણીગીયમાનાં યદીયામ્ ।
સ્રસ્તાપાઙ્ગાઃ સરસબિસિનીકાણ્ડસંજાતશઙ્કા દિઙ્માતઙ્ગાઃ શ્રવણપુલિને હસ્તમાવર્તયન્તિ

અત્ર વસ્તુના યેષામપ્યર્થાધિગમો નાસ્તિ તેષામપ્યેવમાદિબુદ્ધિજનનેન ચમત્કારં કરોતિ ત્વત્કીર્તિરિતિ વસ્તુ ધ્વન્યતે ।
કેસેસુ બલામોડિઅ તેણ અ સમરમ્મિ જઅસિરી ગહિઆ ।
જહ કન્દરાહિં વિહુરા તસ્સ દઢં કંઠઅમ્મિ સંઠવિઆ

અત્ર કેશગ્રહણાવલોકનોદ્દીપિતમદના ઇવ કન્દરાસ્તદ્વિધુરાન્ કણ્ઠે ગૃહ્ણન્તિ, ઇત્યુત્પ્રેક્ષા ।
એકત્ર સંગ્રામે વિજયદર્શનાત્તસ્યારયઃ પલાય્ય ગુહાસુ તિષ્ઠન્તીતિ કાવ્યહેતુરલંકારઃ ।
ન પરાય્ય ગતાસ્તદ્વૈરિણો ઽપિ તુ તતઃ પરાભવં સંભાવ્ય તાન્ કન્દરા ન ત્યજન્તીત્યપહ્નુતિશ્વ ।
ગાઢાલિઙ્ગણરહસુજ્જુઅમ્મિ દૈએ લહું સમોસરૈ ।
માણંસિણીણ માણો પીલણભીઅ વ્વ હિઅઆહિં

અત્રોત્પ્રેક્ષયા પ્રત્યાલિઙ્ગનાદિ તત્ર વિજૃમ્ભતે, ઇતિ વસ્તુ ।
જા ઠેરં વ હસન્તા કૈવઅણંબુરુહબદ્ધવિણિવેસા ।
દાવેઇ ભુઅણમંડલમણ્ણં વિઅ જઐ સા વાણી

અત્રોત્પ્રેક્ષયા ચમત્કારૈકકારણં નવં નવં જગત્ અજડાસનસ્થા નિર્મિમીતે, ઇતિ વ્યતિરેકઃ ।
એષુ કવ્પ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નો વ્યઞ્જકઃ ।
જે લંકાગિરિમેહલાસુ ખલિઆ સંભોગખિણ્ણોરઈ-- ફારુપ્ફુલ્લફણાવલીકવલણે પત્તા દરિદ્દત્તણમ્ ।
તે એઙ્ણિં મલઆનિલા વિરહિણીણીસાસસંપક્કિણો જાદા ઝત્તિ સિસુત્તણે વિ બહલા તારુણ્ણપુણ્ણા વિઅ

અત્ર નિઃશ્વાસૈઃ પ્રાપ્તૈશ્વર્યા વાયવઃ કિં કિં ન કુર્વન્તીતિ વસ્તુના વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
સહિ વિરૈઊણ માણસ્સ મજ્ઝ ધીરત્તણેણ આસાસમ્ ।
પિઅદંસણવિહલંખલખણમ્મિ સહસત્તિ તેણ ઓસરિઅમ્

અત્ર વસ્તુનાકૃતે ઽપિ પ્રાર્થને પ્રસન્નેતિ વિભાવના પ્રિયદર્શનસ્ય સૌભાગ્યબલં ધૈર્યેણ સોઢું ન શક્યતે, ઇત્યુત્પ્રેક્ષા વા ।
ઓલ્લોલ્લકરઅરઅખ્ખએહિ તુહ લોઅણેસુ મહ દિણ્ણમ્ ।
રત્તંસુઅં પઆઓ કોવેણ પુણો ઇમે ણ અક્કમિઆ

અત્ર કિમિતિ લોચને કુપિતે વહસિ, ઇતિ, ઉત્તરાલંકારેણ ન કેવલમાર્દ્રનખક્ષતાનિ ગોપાયસિ યાવત્તેષામહં પ્રસાદપાત્રં જાતેતિ વસ્તુ ।
મહિલાસહસ્સભરિએ તુહ હિઅએ સુહઅ સા અમાઅન્તી ।
અણુદિણમણણ્ણકમ્મા અઙ્ગં તણુઅં વિ તણુએઇ

અત્ર હેત્વલંકારેણ "તનોસ્તનૂકરણે ઽપિ તવ હૃદયે ન વર્તતેઽ; ઇતિ વિશેષોક્તિઃ ।
એષુ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરો વ્યઞ્જકઃ ।
એવં દ્વાદશ ભેદાઃ ॥
(સૂ- 55)
શબ્દાર્થો ભયભૂરેકઃ
યથા અતન્દ્રચન્દ્રાભરણા સમુદ્દીપિતમન્મથા ।
તારકાતરલા શ્યામા સાનન્દં ન કરોતિ કમ્

અત્રોપમા વ્યઙ્ગ્યા ॥
(સૂ- 56)
ભેદા અષ્ટાદશાસ્ય તત્

અસ્યેતિ ધ્વનેઃ ॥
નનુ રસાદીનાં બહુભેદત્વેન કથમષ્ટાદશેત્યત આહ ।
(સૂ- 57)
રસાદીનામનન્તત્વાદ્ભેદ એકો હિ ગણ્યતે ।
અનન્તત્વાદિતિ ।
તથાહિ-નવ રસાઃ ।
તત્ર શૃહ્ગારસ્ય દ્વૌ ભેદૌ ।
સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્વ ।
સંભોગસ્યાપિ પરસ્પરાવલોકનાલિઙ્ગનપરિચુમ્બનાદિકુસુમોચ્ચયજલકેલિસૂર્યાંસ્તમયચન્દ્રોદયષડૃતુવર્ણનાદયો બહવો ભેદાઃ ।
વિપ્રલમ્ભસ્યાભિલાષાદય ઉક્તાઃ ।
તયોરપિ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિવૈચિત્ર્યમ્ ।
તત્રાપિ નાયકયોરુત્તમમધ્યમાધમપ્રકૃતિત્વમ્ ।
તત્રાપિ દેશકાલાવસ્થાદિભેદા ઇત્યેકસ્યૈવ રસસ્યાનન્ત્યમ્ ।
કા ગણના ત્વન્યેષામ્ ।
અસંલક્ષ્યક્રમત્વં તુ સામાન્યમાશ્રિત્ય રસાદિધ્વનિભેદ એક એવ ગણ્યતે ॥
(સૂ- 58)
વાક્યે દ્વચુત્થઃ
દ્વયુત્થ ઇતિ શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલઃ ॥
(સૂ- 59)
પદે ઽપ્યન્યે
અપિશબ્દાદ્વાક્યે ઽપિ ।
એકાવયવસ્થિતેન ભૂષણેન કામિનીવ પદદ્યોત્યેન વ્યઙ્ગ્યેન વાક્યવ્યઙ્ગ્યાપિ ભારતી ભાસતે ।
તત્ર પદપ્રકાશ્યત્વે ક્રમેણોદાહરણાનિ-- યસ્ય મિત્રાણિ મિત્રાણિ શત્રવઃ શત્રવસ્તથા ।
અનુકમ્પ્યો ઽનુકમ્પ્યશ્વ સ જાતઃ સ ચ જીવતિ

(1) અત્ર દ્વિતીયમિત્રાદિશબ્દા આશ્વસ્તત્વનિયન્ત્રણીયત્વસ્નેહપાત્રત્વાદિસંક્રમિતવાચ્યાઃ ।
ખલવવહારા દીસન્તિ દારુણા જહવિ તહવિ ધીરાણમ્ ।
હિઅઅવઅસ્સવહુમઆ ણ હુ વવસાઆ વિમુજ્ઝન્તિ

(2) અત્ર વિમુહ્યન્તીતિ ।
લાવણ્યં તદસૌ કાન્તિસ્તુદ્રૂપં સ વચઃક્રમઃ ।
તદા સુધાસ્પદમભૂદધુના તુ જ્વરો મહાન્

અત્ર તદાદિપદૈરનુભવૈકગૌચરા અર્થાઃ પ્રકાશ્યન્તે ।
યથા વા મુગ્ધે મુગ્ધતયૈવ નેતુમખિલઃ કાલઃ કિમારભ્યતે માનં ધત્સ્વ ધૃતિં બધાન ઋજુતાં દૂરે કુરુ પ્રેયસિ ।
સખ્યૈવં શંસ હૃદિ સ્થિતો હિ નનુ મે પ્રાણેશ્વરઃ શ્રોષ્યતિ

(3) અત્ર ભીતાનનેતિ ।
એતેન હિ નીચૈઃશંસનવિધાનસ્ય યુક્તતા ગમ્યતે ।
ભાવાદીનાં પદપ્રકાશ્યત્વે ઽધિકં ન વૈચિત્ર્યમિતિ ન તદુદાહ્રિયતે ।
રુધિરવિસરપ્રસાધિતકરવાલકરાલરુચિરભુજપરિઘઃ ।
ઝટિતિ ભ્રુકુટિવિટઙ્કિતલલાટપટ્ટો વિભાસિ નૃપ ભીમ

(4) અત્ર ભીષણીયસ્ય ભીમસેન ઉપમાનમ્ ।
ભૂક્તિમુક્તિકૃદેકાન્તસમાદેશનતત્પરઃ ।
કસ્ય નાનન્દનિસ્યન્દં વિદધાતિ સદાગમઃ

(5) કાચિત્ સંકેતદાયિનમેવં મુખ્યયા વૃચ્યા શંસતિ ।
સાયં સ્નાનમુપાસિતં મહયજેનાઙ્ગં સમાલેપિતં યાતો ઽસ્તાચલમૌલિમમ્બરમણિર્વિસ્રબ્ધમત્રાગતિઃ ।
આશ્વર્યં તવ સૌકુમાર્યમભિતઃ ક્લાન્તાસિ યેનાધુના નેત્રદ્વન્દ્વમમીલનવ્યતિકરં શક્રોતિ તે નાસિતુમ્

(6) અત્ર વસ્તુના કૃતપુરુષપરિચયા ક્લાન્તાસીતિ વસ્તુ, અધુનાપદદ્યોત્યં વ્યજ્યતે ।
તદપ્રાપ્તિમહાદુઃખવિલીનાશેષપાતકા ।
તચ્ચિન્તાવિપુલાહ્લાદક્ષીણપુણ્યચયા તથા

ચિન્તયન્તી જગત્સૂતિં પરબ્રહ્નસ્વરુપિણમ્ ।
નિરુચ્છ્વાસતયા મુક્તિં ગતાન્યા ગોપકન્યકા

(7) અત્ર જન્મસહસ્રૈરુપભોક્તવ્યાનિ દુષ્કૃતસુકૃતફલાનિ વિયોગદુઃખચિન્તનાહ્લાદાભ્યામનુભૂતાનીત્યુક્તમ્ ।
એવં ચાશેષચયપદદ્યોત્યે, અતિશયોક્તી ।
ક્ષણદાસાવક્ષણદા વનમવનં વ્યસનમવ્યસનમ્ ।
બત વીર તવ દ્વિષતાં પરાહ્નુખે ત્વયિ પરઙ્ભુખં સર્વમ્

(8) અત્ર શબ્દશક્તિમૂલવિરોધાઙ્ગેનાર્થાન્તરન્યાસેન "વિધિરપિ ત્વામનુવર્તતેઽ; ઇતિ સર્વપદદ્યોત્યં વસ્તુ ।
તુહ વલ્લહસ્સ ગોસમ્મિ આસિ અહરો મિલાણકમલદલો ।
ઇઅ ણવવહુઆ સોઊણ કુણૈ વઅણં મહિસંમુહમ્

(9) અત્ર રૂપકેણ ત્વયાસ્ય મુહુર્મુહુઃ પરિચુમ્બનં તથા કૃતમ્ યેન મ્લાનત્વમિતિ મિલાણાદિપદદ્યોત્યં કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
એપુ સ્વતઃસંભવી વ્યઞ્જકઃ ।
રાઈસુ ચંદધવલાસુ લલિઅમપ્ફાલિઊણ જો ચાવમ્ ।
એકચ્છત્તં વિઅ કુણૈ ભુઅણરજ્જં વિજંભંતો

(10) અત્ર વસ્તુના યેષાં કામિનામસૌ રાજા સ્મરસ્તેભ્યો ન કશ્વિદપિ તદાદેશપરાઙ્ભુખ ઇતિ જાગ્રદ્ભિરુપભોગપરૈરેવ તૈર્નિશાતિવાહ્યતે, ઇતિ ભુઅણરજ્જપદદ્યોત્યં વસ્તુ પ્રકાશ્યતે ।
નિશિતશરધિયાર્પયત્યનઙ્ગો દૃશિ સુદૃશઃ સ્વબલં વયસ્યરાલે ।
દિશિ નિપતતિ યત્ર સા ચ તત્ર વ્યતિકરમેત્ય સમુન્મિષન્ત્યવસ્થાઃ

(11) અત્રવસ્તુના યુગપદવસ્થાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધા અપિ પ્રભવન્તીતિ વ્યતિકરપદદ્યોત્યો વિરોધઃ ।
વારિજ્જંતો વિ પુણો સંદાવકદત્થિએણ હિઅએણ ।
થણહરવઅસ્સએણ વિસુદ્ધજાઈ ણ ચલૈ સે હારો

(12) અત્ર વિશુદ્ધજાતિત્વલક્ષણહેત્વલંકારેણ હારો ઽનવરતં અમ્પમાન એવાસ્તે, ઇતિ ણ ચલૈપદદ્યોત્યં વસ્તુ ।
સો મુદ્ધસામલંગો ધમ્મિલ્લો કલિઅલલિઅણિઅદેહો ।
તીએ ખંધાહિ બલં ગહિઅ સરો સુરઅસંગરે જઐ

(13) અત્ર રૂપકેણ મુદ્દુર્મુહુરાકર્ષણેન તથા કેશપાશઃ સ્કન્ધયોઃ પ્રાપ્તઃ, યથા રતિવિરતાવપ્યનિવૃત્તાભિલાષઃ કામુકો ઽભૂદિતિ ખંધપદદ્યોત્યા વિભાવના ।
એષુ કવિપ્રૌઢોક્તિમમાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ ।
ણવપુણ્ણિમામિઅંકસ્સ સુહઅ કો ત્તં સિ ભણસુ મહ સચ્ચમ્ ।
કા સોહગ્ગસમગ્ગ પઓસરઅણિ વ્વ તુહ અજ્જ

(14) અત્ર વસ્તુના મયીવાન્યસ્યામપિ પ્રથમમનુક્તસ્ત્વં ન તત ઇતિ ણવેત્યાદિપઓસેત્યાદિપદદ્યોત્યં વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
સહિં ણવણિહુવમસમપમ્મિ અંકવાલીસહીએ ણિબિડાએ ।
હારો ણિવારિઓ વિઅ ઉચ્છેરન્તો તદો કહં રમિઅમ્

(15) અત્ર વસ્તુના હારચ્છેદાનન્તરમન્યદેવ રતમવશ્યમભૂત્ તત્કથય કીદૃગિતિ વ્યતિરેકઃ કહંપદગમ્યઃ ।
પ્રવિસંતી ઘરવારં વિવલિઅવઅણા વિલોઇઊણ પહમ્ ।
ખંધે ઘેત્તૂણ ઘડં હા હા ણઠ્ઠોત્તિ રુઅસિ સહિ કિં તિ

અત્ર હેત્વલંકારેણ સંકેતનિકેતનં ગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા યદિ તત્ર ગન્તુમિચ્છસિ તદા, અપરં ઘટં ગૃહીત્વા ગચ્છેતિ વસ્તુ કિંતિપદદ્યોત્યમ્ ।
યથા વા વિહલંખલં તુમં સહિ દટ્ઠૂણ કુઢેણ તરલતરદિટ્ઠિમ્ ।
વારપ્ફંસમિસેણ અ અપ્પા ગુરુઓત્તિ પાડિઅ વિહિણ્ણો

(16) અત્ર નદીકૂલે લતાગહને કૃતસંકેતમપ્રાપ્તં ગૃહપ્રવેશાવસરે પસ્વાદાગતં દૃષ્ટ્વા પુનર્નદીગમનાય દ્વારોપઘાતવ્યાજેન બુદ્ધિપૂર્વં વ્યાકુલતયા ત્વયા ઘટઃ સ્ફોટિત ઇતિ મયા ચિન્તિતમ્ તત્કિમિતિ નાશ્વસિષિ તત્સમીહિતસિદ્ધયે વ્રજ, અહં તે શ્વશ્રૂનિકટે સર્વં સમર્થયિષ્યે, ઇતિ દ્વારસ્પર્શનવ્યાજેનેત્યપહ્નુત્યા વસ્તુ ।
જોઙ્ણાઇ મહુરસેણ અ વિવણ્ણતારુણ્ણૌત્સુઅમણા સા ।
બુડ્ઢા વિ ણવોઢવ્વિઅ પરવહુઆ અહહ હરૈ તુહ હિઅઅમ્

(17) અત્ર કાવ્યલિઙ્ગેન વૃદ્ધાં પરવધૂં ત્વમસ્માનુજ્ઝિત્વાભિતષસીતિ ત્વદીયમાચરિતં વક્તું ન શક્યમિત્યાક્ષેપઃ પરવહૂપદપ્રકાશ્યઃ ।
એષુ કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરઃ ।
વાક્યપ્રકાશ્યે તુ પૂર્વમુદાહૃતમ્ શબ્દાર્થોભયશક્ત્યુદ્ભવસ્તુ પદપ્રકાશ્યો ન ભવતીતિ પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદાઃ ।
(સૂ- 60)
પ્રબન્ધે ઽપ્યર્થશક્તિભૂઃ

યથા ગૃદ્રગોમાયુસંવાદાદૌ ।
અલં સ્થિત્વા શ્મસાને ઽસ્મિન્ ગૃધ્રગોમાયુસંકુલે ।
કઙ્કાલબહલે ઘોરે સર્વપ્રાણિભયંકરે

ન ચેહ જીવિતઃ કશ્વિત્ કાલધર્મમુપાગતઃ ।
પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યઃ પ્રાણિનાં ગતિરીદૃશી

ઇતિ દિવા પ્રભવતો ગૃધ્રસ્ય પુરુષવિસર્જનપરમિદં વચનમ્ ।
આદિત્યો ઽયં સ્થિતો મૂઢાઃ સ્નેહં કુરુત સાંપ્રતમ્ ।
બહુવિઘ્નો મુહૂર્તો ઽયં જીવેદપિ કદાચન

અમું કનકવર્ણાભં બાલમપ્રાપ્તયૌવનમ્ ।
ગૃધ્રવાક્યાત્કર્થ મૂઢાસ્ત્યજધ્વમવિશઙ્કિતાઃ

ઇતિ નિશિ વિજૃમ્ભમાણસ્ય ગોમાયોર્જનવ્યાવર્તનનિષ્ઠં ચ વચનમિતિ પ્રબન્ધ એવ પ્રથતે ।
અન્યે ત્વેકાદશ ભેદા ગ્રન્ધવિસ્તરભયાન્નોદાહૃતાઃ સ્વયં તુ લક્ષણતો ઽનુસર્તવ્યાઃ ।
અપિશબ્દાત્પદવાક્યયોઃ ॥
(સૂ- 61)
પદૈકદેશરચનાવર્ણેષ્વપિ રસાદયઃ ॥
તત્ર પ્રકૃત્યા યથા રૈકેલિહિઅણિઅસણકરકિસલઅરુદ્ધણઅણજુઅલસ્સ ।
રુદ્દસ્સ તૈઅણઅણં પવ્વઈપરિચુંબિઅં જઐ

અથ જયતીતિ ન તુ શોભતે, ઇત્યાદિ ।
સમાને ઽપિ હિ સ્થગનવ્યાપારે લોકોત્તરેણૈવ વ્યાપારેણાસ્ય પિધાનમિતિ તદેવોત્કૃષ્ટમ્ ।
યથા વા પ્રેયાન્ સો ઽયમપાકૃતઃ સશપથં પાદાનતઃ કાન્તયા દ્વિત્રાણ્યેવ પદાનિ વાસભવનાદ્યાવન્ન યાત્યુન્મનાઃ ।
તાવત્પ્રત્યુત પાણિસંપુટગલન્નીવીનિબન્ધં ધૃતો ધાવિત્વેવ કૃતપ્રણામકમહો પ્રેમ્ણો વિચિત્રા ગતિઃ

અત્ર પદાનીતિ ન તુ દ્વારાણીતિ ।
તિઙ્સુપોર્યથા પથિ પથિ શુકચઞ્ચૂચારુપાભાઙ્કુરાણાં દિશિ દિશિ પવમાનો વીરુધાં લાસકશ્વ ।
નરિ નરિ કિરતિ દ્રાક્ સાયકાન્ પુષ્પધન્બા પુરિ પુરિ વિનિવૃત્તા માનિનીમાનચર્ચા

અત્ર કિરતીતિ કિરણસ્ય સાધ્યમાનત્વમ્ નિવૃત્તેતિ નિવર્તનસ્ય સિદ્ધત્વં તિઙા સુપા ચ તત્રાપિ ક્તપ્રત્યયેનાતીતત્વં દ્યોત્યતે ।
યથા વા લિખન્નાસ્તે ભૂમિં બહિરવનતઃ પ્રાણદયિતઃ નિરાહારાઃ સખ્યઃ સતતરુદિતોચ્છૂનનયનાઃ ।
પરિત્યક્તં સર્વં હસિતપઠિતં પઞ્જરશુકૈઃ તવાવસ્થા ચેયં વિસૃજ કઠિને માનમધુના

અત્ર લિખન્નિતિ ન તુ લિખતીતિ તથા, આસ્તે, ઇતિ ન તુ, આસિત ઇતિ, અપિ તુ પ્રસાદપર્યન્તમાસ્તે, ઇતિ, ભૂમિમિતિ ન તુ ભૂમાવિતિ ન હિ બુદ્ધિપૂર્વકમપરં કિંચિલ્લિખતીતિ તિઙ્સુબ્વિભક્તીનાં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
સંબન્ધસ્ય યથા ગામારુહમ્મિ ગામે વસામિ ણઅરઠ્ઠિઇં ણ જાણામિ ।
ણાઅરિઆણં પૈણો હરેમિ જા હોમિ સા હોમિ

અત્ર નાગરિકાણામિતિ ષષ્ઠ્યાઃ ।
"રમણીયઃ ક્ષત્રિયકુમાર આસીત્ઽ; ઇતિ કાલસ્ય ।
એષા હિ ભગ્નમહેશ્વરકાર્મુકં દાશરથિં પ્રતિ કુપિતસ્ય ભાર્ગવસ્યોક્તિઃ ।
વચનસ્ય યથા તાણં ગુણગ્ગહણાણં તાણુક્કંઠાણં તસ્સ પેમ્મસ્સ ।
તાણં ભણિઆણં સુંદર એરિસિઅં જાઅમવસાણમ્

અત્ર ગુણગ્રહણાદીનાં બહુત્વમ્ પ્રેમ્ણશ્વૈકત્વં દ્યોત્યતે. ।
પુરુષવ્યત્યયસ્ય યથા રે રે ચઞ્ચલલોચનાઞ્ચિતરુચે ચેતઃ પ્રમુચ્ય સ્થિર- પ્રેમાણં મહિમાનમેણનયમાનાલોક્ય કિં નૃત્યસિ ।
કિં મન્યે વિહરિષ્યસે બત હતાં મુઞ્ચાન્તરાશામિમામ્ એષા કણ્ઠતટે કૃતા ખલુ શિલા સંસારવારાંનિધૌ

અત્ર પ્રહાસઃ ।
પૂર્વનિપાતસ્ય યથા યેષાં દોર્બલમેવ દુર્બલતયા તે સંમતાસ્તૈરપિ પ્રાયઃ કેવલનીતિરીતિશરણૈઃ કાર્યં કિમુર્વીશ્વરૈઃ ।
યે ક્ષ્યાશક્ર પુનઃ પરાક્રમનયસ્વીકારકાન્તક્રમા- સ્તે સ્યુર્નૈવ ભવાદૃશાસ્ત્રિજગતિ દ્વિત્રાઃ પવિત્રાઃ પરમ્

અત્ર પરાક્રમસ્ય પ્રાધાન્યમવગમ્યતે ।
વિભક્તિવિશેષસ્ય યથા પ્રધનાધ્વનિ ધીરધનુર્ધ્વનિભૃતિ વિધુરરૈયોધિ તવ દિવસમ્ ।
દિવસેન તુ નરપ ભવાનયુદ્ધ વિધિસિદ્ધસાધુવાદપદમ્

અત્ર દિવસેનેત્યપવર્ગતૃતીયા ફલપ્રાપ્તિં દ્યોતયતિ ।
ભૂયો ભૂયઃ સવિધનગરીરથ્યયા પર્યટન્તં દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા ભવનવલભીતુઙ્ગવાતાયનસ્થા ।
સાક્ષાત્કામં નવમિવ રતિર્માલતી માધવં યત્ ગાઢોત્કણ્ઠાલુલિતલુલિતૈરઙ્ગકૈસ્તામ્યતીતિ

અત્રાનુકમ્પાવૃત્તેઃ કરૂપતદ્ધિતસ્ય ।
પરિચ્છેદાતીતઃ સકલવચનાનામવિષયઃ પુનર્જન્મન્યસ્મિન્નનુભવપથં યો ન ગતવાન્ ।
નિવેકપ્રધ્વંસાદુપચિતમહામોહગહનો વિકારઃ કો ઽપ્યન્તર્જડયતિ ચ તાપં ચ કુરુતે

અત્ર પ્રશબ્દસ્યોસર્ગસ્ય ।
કૃતં ચ ગર્વાભિમુખં મનસ્ત્વયા કિમન્યદેવં નિહતાશ્વ નો દ્વિષઃ ।
તમાંસિ તિષ્ઠન્તિ હિ તાવદંશુમાન્ ન યાવદાયાત્યુદયાદ્રિમૌલિતામ્

અત્ર તુલ્યયોગિતાદ્યોતકસ્ય "ચઽ; ઇતિ નિપાતસ્ય ।
રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરા- મસ્મદ્ભાગ્યવિપર્યયાદ્યદિ પરં દેવો ન જાનાતિ તમ્ ।
બન્દીવૈષ યશાંસિ ગાયતિ સરુદ્યસ્યૈકબાણાહતિ- શ્રેણીભૂતવિશાલતાલવિવરોદ્ગીર્ણૈઃ સ્વરૈઃ સપ્તભિઃ

અત્રાસાવિતિ ભુવનેષ્વિતિ ગુણૈરિતિ સર્વનામપ્રાતિપદિકવચનાનાં ન ત્વદિતિ ન મદિતિ, અપિ, અસ્મદિત્યસ્ય સર્વાક્ષેપિણઃ, ભાગ્યવિપર્યયાદિત્યન્યથાસંપત્તિમુખેન ન ત્વભાવમુખેનાભિધાનસ્ય ।
તરુણિમનિ કલયતિ કલામનુમદનધનુર્ભ્રુવોઃ પઠત્યગ્રે ।
અધિવસતિ સકલલલનામૌલિમિયં ચકિતહરિણચલનયના

અત્ર, ઇમનિજવ્યયીભાવકર્મભૂતાધારાણાં સ્વરૂપસ્ય તરુણત્વે, ઇતિ ધનુષઃ સમીપે, ઇતિ મૌલૌ બસતીતિ ત્વાદિભિસ્તુલ્યે, એષાં વાચકત્વે, અસ્તિ કશ્વિત્ સ્વરૂપસ્ય વિશેષી યશ્વમત્કારકારી સ એવ વ્યઞ્જકત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
એવમન્યેષામપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
વર્ણરચનાનાં વ્યઞ્જકત્વં ગુણસ્વરૂપનિરૂપણે ઉદાહરિષ્યતે ।
અપિશબ્દાત્ પ્રબન્ધેષુ વાજકાદિષુ ।
એવં રસાદીનાં પૂર્વગણિતભેદાભ્યાં સહ ષડ્ભેદાઃ ।
(સૂ- 62)
ભેદાસ્તદેકપઞ્ચાશત્
વ્યાખ્યાતાઃ ॥
(સૂ- 63)
તેષાં ચાન્યોન્યયોજને

સંકરેણ ત્રિરૂપેણ સંસૃષ્ઠ્યા ચૈકરૂપયા ।
ન કેવલં શુદ્ધા એવૈકપઞ્ચાશદ્ભેદા ભવન્તિ યાવત્તેષાં સ્વપ્રભેદૈરેકપઞ્ચાશતા સંશયાસ્પદત્વેનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકતયૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન ચેતિ ત્રિવિધેન સંકરેણ પરસ્પરનિરપેક્ષરૂપયૈકપ્રકારયા સંસૃષ્ટ્યા ચેતિ ચતુર્ભિર્ગુણને ।
(સૂ- 64)
વેદખાબ્ધિવિયચ્ચન્દ્રાઃ
(10404) શુદ્ધબેદૈઃ સહ (સૂ- 65)
શરેષુયુગખેન્દવઃ (10455)

તત્ર દિઙ્ભાત્રમુદાહ્રિયતે ।
ખણપાહુણિઆ દેઅર જાઆએ સુહઅ કિંપિ દે ભણિઆ ।
રુઐ પડોહરવલહીઘરમ્મિ અણુણિજ્જૌ વરાઈ

અત્રાનુનયઃ કિમુપભોગલક્ષણે ઽર્થાન્તરે સંક્રમિતઃ કિમનુરણનન્યાયેનોપભેગે, એવ વ્યઙ્ગયે વ્યઞ્જકઃ, ઇતિ સંદેહઃ ।
સ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતો વેલ્લદ્બલાકા ઘનાઃ વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હ હા હા દેવિ ધીરા ભવ

અત્ર લિપ્તેતિ પયોદસુહૃદામિતિ ચ, અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
તાભ્યાં સહ રામો ઽસ્મીત્યર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્યાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન રામપદલક્ષણૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન ચાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યરસધ્વન્યોઃ સંકરઃ ।
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ધ્વનિનિર્ણયો નામ ચતુર્થ ઉલ્લાસઃ

॥
॥ અથ પઞ્ચમ ઉલ્લાસઃ ॥
એવં ધ્વનૌ નિર્ણીતે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદાનાહ ।
(સૂ- 66)
અગૂઢમપરસ્યાઙ્ગં વાચ્યસિદ્ધ યઙ્ગમસ્ફુટમ્ ।
સંદિગ્ધતુલ્યપ્રાધાન્યે કાક્વાક્ષિપ્તંમસુન્દરમ્

વ્યઙ્ગ્યમેવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાષ્ટૌ ભિદાઃ સ્મૃતાઃ ।
કામિનીકુચકલશવત્ ગૂઢં ચમત્કરોતિ, અગૂઢં તુ સ્ફુટતયા વાચ્યાયમાનમિતિ ગુણીભૂતમેવ ।
અગૂઢં યથા યસ્યાસુહૃત્કૃતતિરસ્કૃતિરેત્ય તપ્ત- સૂચીવ્યધવ્યતિકરેણ યુનક્તિ કર્ણૌ ।
કાઞ્ચીગુણગ્રથનબાજનમેષ સો ઽસ્મિ જીવન્ન સંપ્રતિ ભવામિ કિમાવહામિ

અત્ર જીવન્નિત્યર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્ય ।
ઉન્નિદ્રકોકનદરેણુપિશઙ્ગિતાઙ્ગા ગાયાન્તિ મઞ્જુ મધુપા ગૃહદીર્ધિકાસુ ।
એતચ્ચકાસ્તિ ચ રવેર્નવબન્ધુજીવપુષ્પચ્છદાભમુદયાચલચુમ્બિ બિમ્બમ્

અત્ર ચુમ્બનસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યસ્ય ।
અત્રાસીત્ ફણિપાશબન્ધનવિધિઃ શક્ત્યા ભવદ્દેવરે ગાઢં વક્ષસિ તીડિતે હનુમતા દ્રોણાદ્રિરત્રાહૃતઃ ।
દિવ્યૈરિન્દ્રજિદત્ર લક્ષ્મણશરૈર્લોકાન્તરં પ્રાપિતઃ કેનાપ્યત્ર મૃગાક્ષિ રાક્ષસપતેઃ કૃત્તા ચ કણ્ઠાટવી

(1) અત્ર કેનાપ્યત્રેત્યર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપસ્ય ।
"તસ્યાપ્યત્રઽ; ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
અપરસ્ય રસાદેર્વાચ્યસ્ય વા (વાક્યાર્થીભૂતસ્ય) અઙ્ગં રસાદિ, અનુરણનરૂપં વા ।
યથા અયં સ રશનોત્કર્ષી પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુજઘનરુપર્શી નીવીનિસ્રંસનઃ કરઃ

અત્ર શૃહ્ગારઃ કરુણસ્ય ।
કૈલાસાલયભાલલોચનરુચા નિર્વર્તિતાલક્તક- વ્યક્તિઃ પાદનખદ્યુતિર્ગિરિભુવઃ સા વઃ સદા ત્રાયતામ્ ।
સ્પર્ધાબન્ધસમૃદ્ધયેવ સુદૃઢં રૂઢા યયા નેત્રયોઃ કાન્તિઃ કોકનદાનુકારસરસા સદ્યઃ સમુત્સાર્યતે

અત્ર ભાવસ્ય રસઃ ।
અત્યુચ્ચાઃ પરિતઃ સ્ફુરન્તિ ગિરયઃ સ્ફારાસ્તથામ્ભોધય- સ્તાનેતાનપિ બિભ્રતી કિમપિ ન ક્લાન્તાસિ તુભ્યં નમઃ ।
આશ્વર્યેણ મુહુર્મુહુઃ સ્તુતિમિતિ પ્રસ્તૌમિ યાવદ્ભુવ- સ્તાવદ્બિભ્રદિમાં સ્મૃતસ્તવ ભુજો વાચસ્તતો મુદ્રિતાઃ

અત્ર ભૂવિષયો રત્યાખ્યો ભાવો રાજવિષયસ્ય રતિભાવસ્ય ।
બન્દીકૃત્ય નૃપ દ્વિષાં મૃગદૃશસ્તાઃ પશ્યતાં પ્રેયસાં શ્લિષ્યન્તિ પ્રણમન્તિ લાન્તિ પરિતશ્ચુમ્બન્તિ તેસૈનિકાઃ ।
અસ્માકં સુકૃતૈર્દૃશોર્નિપતિતો ઽસ્યૌચિત્યવારાંનિધે વિધ્વસ્તા વિપદો ઽખિલાસ્તદિતિ તૈઃ પ્રત્યર્થિભિઃ સ્તૂયસે

અત્ર ભાવસ્ય રસાભાસભાવાભાસૌ પ્રથમાર્ધદ્વિતીયાર્ધદ્યોત્યૌ ।
અવિરલકકવાલકમ્પનૈર્ભ્રુકુટીતર્જનગર્જનૈર્મુહુઃ ।
દદૃશે તવ વૈરિણાં મદઃ સ ગતઃ ક્વાપિ તવેક્ષણે ક્ષણાત્

અત્ર ભાવસ્ય બાવપ્રશમઃ ।
સાકં કુરઙ્ગકદૃશા મધુપાનલીલાં કર્તું સુહૃદ્ભિરપિ વૈરિણિ તે પ્રવૃત્તે અન્યાભિધાયિ તવ નામ વિભો ગૃહીતં કેનાપિ તત્ર વિષમામકરોદવસ્થામ્

અત્ર ત્રાસોદયઃ ।
અસોઢા તત્કાલોલ્લસદસહભાવસ્ય તપસઃ કથાનાં વિશ્રમ્બેષ્વથ ચ રસિકઃ શૈલદુહિતુઃ ।
પ્રમોદં વો દિશ્યાત્ કપટબટુવેષાપનયને ત્વરાશૈથિલ્યાભ્યાં યુગપદભિયુક્તઃ સ્મરહરઃ

અત્રાવેગધૈર્યયોઃ સંધિઃ ॥
પશ્યેત્કશ્વિચ્ચલ ચપલ રે કા ત્વરાહં કુમારી હસ્તાલમ્બં વિતર હ હ હા વ્યુત્ક્રમઃ ક્વાસિ યાસિ ।
ઇત્થં પૃથ્વીપરિવૃઢ ભવદ્વિષો ઽરણ્યવૃત્તેઃ કન્યા કંચિત્ ફલકિસલયાન્યાદદાનાભિધત્તે

અત્ર શઙ્કાસૂયાધૃતિસ્મૃતિશ્રમદૈન્યવિબોધૌત્સુક્યાનાં શબલતા ।
એતે ચ રસવદાદ્યલંકારાઃ ।
યદ્યપિ ભાવોદયભાવસંધિબાવશબલત્વાનિ નાલંકારતયા, ઉક્તાનિ તથાપિ કશ્વિત્ બ્રૂયાદિત્યેવમુક્તમ્ ।
યદ્યપિ સ નાસ્તિ કશ્વિદ્વિષયઃ, યત્ર ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ સ્વપ્રભેદાદિભિઃ સહ સંકરઃ સંસૃષ્ટિર્વા નાસ્તિ તથાપિ પ્રધાન્યેન વ્યપદેશા ભવન્તીતિ ક્વચિત્કેનચિદ્વચવહારઃ ।
જનસ્થાને ભ્રાન્તં કનકમૃગતૃષ્ણાન્ધિતધિયા વચો વૈદેહીતિ પ્રતિપદમુદશ્રુ પ્રલપિતમ્ ।
કૃતાલંકાભર્તુર્વદનપરિપાટીષુ ઘટના મયાપ્તં રામત્વં કુશલવસુતા ન ત્વધિગતા

અત્ર શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપો રામેણ સહોપમાનોપમેયભાવો વાચ્યાઙ્ગતાં નીતઃ ।
આગત્ય સંપ્રતિ વિયોગવિસંષ્ઠુલાઙ્ગીમમ્ભોજિનીં વ્સચિદપિ ક્ષપિતત્રિયામઃ ।
એતાં પ્રસાદયતિ પસ્ય શનૈઃ પ્રભાતે તન્વઙ્ગિ પાદપતનેન સહસ્રરશ્મિઃ

(2) અત્ર નાયકવૃત્તાન્તો ઽર્થશક્તિમૂલો વસ્તુરૂપો નિરપેક્ષરવિકમલિનીવૃત્તાન્તાધ્યારોપેણૈવ સ્થિતઃ ॥
વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગં યથા ભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્છાં તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્

અત્ર હાલાહલં વ્યઙ્ગ્યં ભુજગરૂપસ્ય વાચ્યસ્ય સિદ્ધિકૃત્ ।
યથા વા ગચ્છામ્યચ્યુત દર્શનેન ભવતઃ કિં તૃપ્તિરુત્પદ્યતે કિં ત્વેવં વિજનસ્થયોર્હતજનઃ સંભાવયત્યન્યથા ।
ઇત્યામન્ત્રણભહ્ગિસૂચિતવૃથાવસ્થાનખેદાલસામ્ આશ્લિષ્યન્ પુલકોત્કરાઞ્ચિતતનુર્ગોપીં હરિઃ પાતુ વઃ

(3) અત્રાચ્યુતાદિપદવ્યઙ્ગ્યમામન્ત્રણેત્યાદિવાચ્યસ્ય ।
એતચ્ચૈકત્ર, એકવક્તૃગતત્વેન, અપરત્ર ભિન્નવક્તૃગતત્વેનેત્યનયોર્ભેદઃ ।
અસ્ફુટં યથા અદૃષ્ટે દર્સનોત્કણ્ઠા દૃષ્ટે વિચ્છેદભીરુતા ।
નાદૃષ્ટેન ન દૃષ્ટેન ભવતા લભ્યતે સુખમ્

(4) અત્રાદૃષ્ટો યતા ન ભવસિ વિયોગભયં ચ યથા નોત્પદ્યતે તથા કુર્યા ઇતિ ક્લિષ્ટમ્ ।
સંદિગ્ધપ્રાધાન્યં યથા હરસ્તુ કિંચિત્પરિવૃત્તધૈર્યશ્વન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ

(5) અત્ર પરિચુમ્બિતુમૈચ્છદિતિ કિં પ્રતીયમાનમ્ કિં વા વિલોચનવ્યાપારણં વાચ્યં પ્રધાનમિતિ સંદેહઃ ।
તુલ્યપ્રાધાન્યં યથા બ્રાહ્નણાતિક્રમત્યાગો ભવતામેવ ભૂતયે ।
જામદગ્ન્યસ્તથા મિત્રમ્ અન્યથા દુર્મનાયતે

(6) અત્ર જામદગ્ન્યઃ સર્વેષાં ક્ષત્રિયાણામિવ રક્ષસાં ક્ષણાત્ ક્ષયં કરિષ્યતીનિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસ્ય ચ સમં પ્રાધાન્યમ્ ।
કાક્વાક્ષિપ્તં યથા મથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાત દુઃશાસનસ્ય રુધિરં ન પિબામ્યુરસ્તઃ ॥
સંચૂર્ણયામિ ગદયા ન સુયોધનોરૂ સંધિં કરોતુ ભવતાં નૃપતિઃ પણેન

(7) અત્ર મથ્નામ્યેવેત્યાદિ વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યનિષેધસહભાવેન સ્થિતમ્ ।
અસુન્દરં યથા વાણીરકુડંગુડ્ડીણસૌણિકોલાહલં સુણંતીએ ।
ઘરકમ્મવાવડાએ બહુએ સીઅન્તિ અંગાઇં

(8) અત્ર દત્તસંકેતઃ કશ્વિલ્લતાગહનં પ્રવિષ્ટ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાત્ સીદન્ત્યહ્ગાનીતિ વાચ્યં સચમત્કારમ્ ॥
(સૂ- 67)
એષાં ભેદા યથાયોગં વેદિતવ્યાશ્વ પૂર્વવત્

યથાયોગમિતિ "વ્યજ્યન્તે વસ્તુમાત્રેણ યદાલંકૃતયસ્તદા ।
ધ્રુવં ધ્વન્યઙ્ગતા તાસાં કાવ્યવૃત્તેસ્તદાશ્રયાત્" ઇતિ ધ્વનિકારોક્તદિશા વસ્તુમાત્રેણ યત્રાલંકારો વ્યજ્યતે ન તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
(સૂ- 68)
સાલંકારૈર્ધ્વનેસ્તૈશ્વ યોગઃ સંસૃષ્ટિસંકરૈઃ ।
સાલંકારૈરિતિ તૈરેવાલંકારૈઃ, અલંકારયુક્તૈશ્વ તૈઃ ।
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા "સ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગયૈઃ સાલંકારૈઃ સહ પ્રભેદૈઃ સ્વૈઃ ।
સંકરસંસૃષ્ટિભ્યાં પુનરપ્યુદ્દ્યોતતે બહુધા" ॥
ઇતિ ।
(સૂ- 69)
અન્યોન્યયોગાદેવં સ્યાદ્ભેદસંખ્યાતિભૂયસી