Kāvyaprakāśa with Vāmanācārya Rāmabhaṭṭa Jhalakikar's Bālabodhinī commentary (with commentary) · Chapter 5

evam anena prakāreṇa, avāntarabhedagaṇane 'tiprabhūtatarā gaṇanā /
tathāhi--śṛṅgārasyaiva bhedaprabhedasaṇanāyāmānantyam /
kā gaṇanā tu sarvaiṣām /
saṃkalanena punarasya dhvanestrayo bhedāḥ /
vyahgyasya trirūpatvāt /
tathāhi--kiṃcidvācyatāṃ sahate kiṃcicvanyathā /
tatra vācyatāsahamavicitraṃ vicitraṃ ceti /
avicitraṃ vastumātram vicitraṃ tvalaṃkārarupam /
yadyapi prādānyena tadalaṃkāryam tathāpi brāhnaṇaśramaṇanyāyena tathocyate /
rasādilakṣaṇastvarthaḥ svapne 'pi na vācyaḥ /
sa hi rasādiśabdena śṛṅgārādiśabdena vābhidhīyeta /
na cābhidhīyate /
tatprayoge 'pi vibāvādyāprayoge tasyāpratipattestadaprayoge 'pi vibhāvādiprayoge tasya pratipatteśvetyanvayavyatirekābhyāṃ vibhāvādyabhidhānadvāreṇaiva pratīyate, iti niśvīyate tenāsau vyahgya eva /
mukhyārthabādhādyabhāvānna punarlakṣaṇīyaḥ /
arthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyayorvastumātrarūpaṃ vyaṅgyaṃ vinā lakṣaṇaiva na bhavatīti prāk pratipāditam /
śabdaśaktimūle tu, abhidhāyā niyantraṇenanānabhidheyasyārthāntarasya tena sahopamāderalaṃkārasya ca nirvivādaṃ vyaṅgyatvam /
arthaśaktimūle 'pi veśeṣe saṃketaḥ kartuṃ na yujyate, iti sāmānyarūpāṇāṃ padārthānāmākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatāvaśātparasparasaṃsargo yatrāpadārtho 'pi viśeṣarūpo vākyārthastatrābhihitānvayavāde kā vārtā vyaṅgyasyābhidheyatāyām /
ye 'pyāhuḥ "śabdabṛddhābhidheyāṃśva pratyakṣeṇātra paśyati /
śrotuśva pratipannatvamanumānena ceṣṭayā

anyathānupapacyā tu bodhecchaktiṃ duyātmikām /
arthāpacyāvabodheta saṃbandhaṃ tripramāṇakam

iti pratipāditadiśā "devadatta gāmānaya'; ityādyuttamavṛddhavākyaprayogāddeśāddeśāntaraṃ sāsnādimantamarthaṃ madhyamavṛddhe nayati sati'; anenāsmādvākyādevaṃvidho 'rthaḥ pratipannaḥ'; iti tacceṣṭayānumāya tayorakhaṇḍavākyavākyārthayorarthāpacyā vācyavācakabhāvalakṣaṇaṃ saṃbandhamavadhārya bālastatra vyutpadyate /
parataḥ "caitra gāmānaya devadatta, aśvamānaya devadatta gāṃ naya'; ityādivākyaprayoge tasya tasya śabdasya taṃ tamarthamavadhārayatīti, anvayavyatirekābhyāṃ pravṛttinivṛttikāri vākyameva prayogayogyamiti vākyasthitānāmeva padānāpanvitaiḥ padārtheranvitānāmeva saṃketo gṛhyate, iti viśiṣṭā eva padārthā vākyārthaḥ /
na tu padārthānāṃ vaiśiṣṭyam /
yadyapi vākyāntaraprayujyamānānyapi pratyabhijñāpratyayena tānyenaitāni padāni niśvīyante, iti padārthāntaramātreṇānvitaḥ padārthaḥ saṃketagocaraḥ, tathāpi sāmānyāvacchādito viśeṣarūpa evāsau pratipadyate vyatiṣaktānāṃ padārthānāṃ tathābhūtatvādityanvitābhidhānavādinaḥ /
teṣāmapi mate sāmānyaviśeṣarūpaḥ padārthaḥ saṃketaviṣaya ityativiśeṣabhūto vākyārthāntargato 'saṃketitatvādavācya eva yatra padārthaḥ pratipadyate tatra dūre, arthāntarabhūtasya niḥśeṣacyutetyādau vidhyādeśvarcā /
ananvito 'rtho 'bhihitānvaye padārthāntaramātreṇānvitastvanvitābhidhāne, anvitaviśeṣastvavācya eva ityubhayanaye 'pyapadārtha eva vākyārthaḥ /
yadapyucyate "naimittikānusāreṇa nimittāni kalpyante'; iti /
tatra nimittatvaṃ kārakatvaṃ jñāpakatvaṃ vā śabdasya prakāśakatvānna kārakatvam /
jñāpakatvaṃ tu-ajñātasya katham jñātatvaṃ ca saṃketenaiva sa cānvitamātre /
evaṃ ca nimittasya niyatanimittatvaṃ yāvanna niśvitam tāvannaimittikasya pratītireva katham iti "naimittikānusāreṇa nimittāni kalpyante'; ityavicāritābhidhānam /
ye tvabhidadhati "so 'yamiṣoriva dīrghadīrghataro vyāpāraḥ'; iti "yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ'; iti ca vidhirevātra vācya iti /
te 'pyatātparyajñāstātparyavācoyukterdevānāṃpriyāḥ /
tathāhi "bhūtabhavyasamuccāraṇe bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate'; iti kārakapadārthāḥ kriyāpadārthenānvīyamānāḥ pradhānakriyānirvartakasvakriyābhisaṃbandhāt sādhyāyamānatāṃ prāpnuvanti /
tataśvādagdhadahananyāyena yāvadaprāptaṃ tāvadaprāptaṃ tāvadvidhīyate /
yathā-ṛtvikpracaraṇe pramāṇāntarāt siddhe "lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracaranti" ityatra lohitoṣṇīṣatvamātraṃ vidheyam /
havanasyānyataḥ siddheḥ "dadhnā juhoti" ityādau dadhyādeḥ karaṇatvamātraṃ vidheyam //
kvacidubhayavidhiḥ /
kvacittrividhirapi /
yathā-"raktaṃ paṭaṃ vayaḥ'; ityādau, ekavidhirdvividhistrividhirvā tataśva "yadeva vidheyaṃ tatraiva tātparyam'; ityupāttasyaiva śabdasyārthe tātparyaṃ na tu pratītamātre /
evaṃ hi "pūrvo dhāvati'; ityādāvaparādyarthe 'pi kvacittātparyaṃsyāt /
yattu "viṣaṃ bhakṣaya mā cāsya gṛhe bhuṅkthāḥ'; ityatra "etadgṛhe na bhoktavyam'; ityatra tātparyamiti sa eva vākyārtha iti, ucyate tatra cakāra ekavākyatāsūcanārthaḥ, na cākhyātavākyayordvayoraṅgāṅgibhāva iti viṣabhakṣaṇavākyasya suhṛdvākyatvenāṅgatā salpa nīyeti "viṣabhakṣaṇādapi duṣṭametadgṛhe bhojanamiti sarvathā māsya gṛhe bhuṅkthāḥ'; iti, upāttaśabdārthe, eva tātparyam /
yadi caśabdaśruteranantaraṃ yāvānartho labhyate tāvati śabdasyābhidhaiva vyāpāraḥ, tataḥ kathaṃ "brāhnaṇa putraste jātaḥ, brāhnaṇa kanyā te garbhiṇī'; ityādau harṣaśokādīnāmapi na vācyatvam kasmācca lakṣaṇā lakṣaṇīye 'pyarthe dīrghadīrghatarābhidhāvyāpāreṇaiva pratītisiddheḥ /
kimitica śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāṃ pūrvapūrvabalīyastvam ityanvitābhidhānavāde 'pi vidherapi siddhaṃ vyaṅgcatvam /
kiṃ ca "kuru rucim'; iti padayorvaiparītye kāvyāntarvartini kathaṃ duṣṭatvam /
na hnatrāsabhyo 'rthaḥ padārthāntarairanvitaḥ, ityanabhidheya eveti, evamādi, aparityājyaṃ syāt /
yadi ca vācyavācakatvavyatirekeṇa vyaṅgyavyañjakabhāvo nābhyupeyate tadāsādhutvādīnāṃ nityadoṣatvaṃ saṣṭatvādīnāmanityadoṣatvamiti vibhāgakaraṇamanupapannaṃ syāt /
na cānupapannam sarvasyaiva vibhaktatayā pratibhāsāt /
vācyavācakabhāvavyatirekeṇa vyaṅgyavyañjakatāśrayaṇe tu vyaṅgyasya bahuvidhatvāt kvacideva kasyacidevaucityenopapadyata eva vibhāgavyavasthā /
"dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
'; ityādau pinākyādipadavailakṣaṇyena kimiti kapālyādipadānāṃ kāvyānuguṇatvam /
api ca vācyo 'rthaḥ sarvāna pratipattṭṭan prati, ekarūpa eveti niyato 'sau /
na hi "gato 'stamarkaḥ'ityādau vācyo 'rthaḥ kvacidanyathā bhavati /
pratīyamānastu tattatprakaraṇavaktṛpratipattrādiviśeṣasahāyatayā nānātvaṃ bhajate /
tathā ca "gato 'stamarkaḥ'; ityataḥ sapatnaṃ pratyavaskandanāvasara iti, abhisaraṇamupakramyatāmiti prāptaprāyaste preyāniti karmakaraṇānnivartāmahe, iti sāṃdhyo vidhirupakramyatāmiti dūraṃ mā gā iti surabhayo gṛhaṃ praveśyantāmiti saṃtāpo 'dunā na bhavatīti vikreyavastūni saṃhriyantāmiti nāgato 'dyāpi preyānityādiranavadhirvyaṅgye 'rthaḥ, tatra tatra pratibhāti /
vācyavyaṅgyayoḥ niḥśeṣetyādau niṣedhavidhyātmanā, "mātsaryamutsārya vicārya kāryamāryāḥ samaryādamudāharantu /
sevyā nitambāḥ kimu bhūdharāṇāmuta smarasmeravilāsinīnām // 133" //
ityādau saṃśayaśāntaśaṅgāryantaragataniśvayarūpeṇa, "kathamavanipa darpo yanniśātāsidhārā- dalanagalitamūdhnā vidviṣāṃ svīkṛtā śrīḥ /
nanu tava nihatārerapyasau kiṃ na nītā tridivamapagatāṅgairvallabhā kīrtirebhiḥ // 134" //
ityādau nindāstutivapuṣā svarūpasya, pūrvapaśvādbhāvena pratīteḥ kālasya śabdāśrayatvena śabdatadekadeśatadarthavarṇasaṃghaṭanāśayatvena ca, āśrayasya śabdānuśāsanajñānena prakaraṇādisahāyapratibhānairmalyasahitena tena cāvagama iti nimittasya boddhṛmātravidagdhavyapadeśayoḥ pratītimātracamatkṛtyośva karaṇāt kāryasya gato 'stamarka ityādau pradarśitanayena saṃkhyāyāḥ, "kassa va ṇa hoi roso daṭṭhūṇa piāi savvaṇaṃ aharaṃ /
sabhamarapaḍamagghāiṇi vāriavāme sahasu eṇhiṃ // 135" //
ityādau sakhītatkāntādigatatvena viṣayasya ca bhede 'pi yadyekatvam tat kvacidapi nīlapītādau bhedo na syāt /
uktaṃ hi "ayameva hi bhedo bhedaheturvā yadviruddhadharmādhyāsaḥ kāraṇabhedaśva" iti /
vācakānāmarthāpekṣā vyañjakānāṃ tu na tadapekṣatvamiti na vācakatvameva vyañjakatvam /

kiṃ ca vāṇīrakuḍaṃgvityādau pratīyamānamarthamabhivyajya vācyaṃ svarūpe, eva yatra viśrāmyati tatra guṇībhūtavyaṅgye 'tātparyabhūto 'pyarthaḥ svaśabdānabhidheyaḥ pratītipathamavataran kasya vyāpārasya viṣayatāmavalambatāmiti /
nanu "rāmo 'smi sarvaṃ sahe'; iti "rāmeṇa priyajīvitena tu kṛtaṃ premṇaḥ priye nocitam'; iti "rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parām'; ityādau lakṣaṇīyo 'pyartho nānātvaṃ bhajate viśeṣavyapadeśahetuśva bhavati tadavagamaśva śabdārthāyattaḥ prakaraṇādisavyapekṣaśveti ko 'yaṃ nūtanaḥ pratīyamāno nāma /
ucyate--lakṣaṇīyasyārthasya nānātve 'pi, anekārthaśabdābhidheyavanniyatatvameva /
na khalu mukhyenārthenāniyatasaṃbandho lakṣayituṃ śakyate /
pratīyamānastu prakaraṇādiviśeṣavaśena niyatasaṃbandhaḥ, aniyatasaṃbandhaḥ saṃbaddhasaṃbandhasva dyotyate /
na ca "attā ettha ṇimañjai ettha ahaṃ diahae paloehi /
mā pahia rattiandhaa sejjāe maha ṇimajjahisi // 136" //
ityādau vivakṣitānyaparavācye dhvanau mukhyārthabādhaḥ /
tatkathamatra lakṣaṇā /
lakṣaṇāyāmapi vyañjanamavaśyamāśrayitavyamiti pratipāditam /
yathā ca samayasavyapekṣā, abhidhā tathā mukhyārthabādhāditrayasamayaviśeṣasavyapekṣā lakṣaṇā, ata evābhidhāpucchabhūtā setyāhuḥ /
na ca lakṣaṇātmakameva dhvananam tadanugamena tasya darśanāt /
na ca tadanugatameva, abhidhāvalambanenāpi tasya bhāvāt /
na cobhayānusāryeva, avācakavarṇānusāreṇāpi tasya dṛṣṭeḥ, na ca śabdānusāryeva, aśabdātmakanetratribhāgāvalokanādigatatvenāpi tasya prasiddheriti, abhidhātātparyalakṣaṇātmakavyāpāratrayātivartī dhvananādiparyāyo vyāpāro 'napahnavanīya eva /
tatra "attā, ettha" ityādau niyatasaṃbandhaḥ "kassa va ṇa hoi roso" ityādau, aniyatasaṃbandhaḥ /
"viparīarae lacchī bamhaṃ daṭṭhūṇa ṇāhikamalaṭhṭhaṃ /
hariṇo dāhiṇaṇaaṇaṃ rasāulā jhatti ḍhakkei // 137" //
ityādau saṃbaddhasaṃbandhaḥ /
atra hi haripadena dakṣiṇanayanasya sūryātmakatā vyajyate tannimīlanena sūryāstamayaḥ, tena pajhasya saṃkocaḥ, tato brahnaṇaḥ sthagaman tatra sati gopyāṅgasyādarśanena, aniryantraṇaṃ nidhuvanavilasitamiti /
"akhaṇḍabuddhinirgrāhyo vākyārtha eva vācyaḥ, vākyameva ca vācakam'; iti ye 'pyāhuḥ, tairapyavidyāpadapatitaiḥ padapadārthakalpanā kartavyaiveti tatpakṣe 'pyavaśyamuktodāharaṇādau vidhyādirvyaṅgya eva /
nanu vācyādasaṃbaddhaṃ tāvanna pratīyate yataḥ kutaśvit yasya kasyacidarthasya pratīteḥ prasaṅgāt /
evaṃ ca saṃbandhāt vyaṅgyavyañjakabhāvo 'pratibandhe 'vaśyaṃ na bhavatīti vyāptatvena niyatadharminiṣṭhatvena ca trirūpāllihgālliṅgijñānamanumānaṃ yat tadrūpaḥ paryavasyati /
tathāhi-- "bhama dhammia vīsaddho so suṇao ajja mārio teṇa /
golāṇaikacchakuḍaṃgavāsiṇā dariasīheṇa // 138" //
atra gṛhe śvanivṛtyā bhramaṇaṃ vihitaṃ godāvarītīre siṃhopalabdherabhramaṇamanumāpayati /
yat yat bhīrubhramaṇaṃ tattadbhayakāraṇanivṛcyupalabdhipūrvakaṃ godāvarītīre ca siṃhopalabdhiriti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
atrocyate--bhīrurapi guroḥ prabhorvā nideśena priyānurāgeṇa, anyena caivaṃbhūtena hetunā satyapi bhayakāraṇe bhramatītyanaikāntiko hetuḥ śuno bibhyadapi vīratvena siṃhānna bibhetīti viruddho 'pi godāvarītīre siṃhasadbhāvaḥ pratyakṣādanumānādvā na niśvitaḥ, api tu vacanāt na cavacanasya prāmāṇyamasti, arthenāpratibandhādityasiddhaśva tatkathamevaṃvidhāddhetoḥ sādhyasiddhiḥ /
tathā niḥśeṣacyutetyādau gamakatayā yāni candanacyavanādīnyupāttāni tāni kāraṇāntarato 'pi bhavanti, ataśvātraiva snānakāryatvenoktānīti nopabhoge, eva pratibaddhānītyanaikāntikāni /
vyaktivādinā cādhamapadasahāyānāmeṣāṃ vyañjakatvamuktam /
na cātrādhamatvaṃ pramāṇapratipannamiti kathamanumānam /
evaṃvidhādarthādevaṃvidho 'rtha upapacyanapekṣatve 'pi prakāśate, iti vyaktivādinaḥ punastat adūṣaṇam //
iti kāvyaprakāśe dhavaniguṇībhūtavyaṅgyasaṃkīrṇabhedanirṇayo nāma pañcama ullāsaḥ

// atha ṣaṣṭha ullāsaḥ //
(sū- 70)
śabdārthacitraṃ yatpūrvaṃ kāvyadvayamudāhṛtam /
guṇaprādhānyatastatra sthitiśvitrārthaśabdayoḥ

na tu śabdacitre 'rthasyācitratvam arthacitre vā śabdasya /
tathā coktam "rūpakādiralaṃkārastasyānyairbahudhoditaḥ /
na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitānanam //
rūpakādimalaṃkāraṃ bāhyamācakṣate pare /
supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṃkṛtim //
tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthanyutpattirīdṛśī /
śabdābhidheyālaṃkārabhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ" //
iti //
śabdacitraṃ yathā prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabha- stadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ /
udayati tato dhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe sarasabisinīkandacchedacchavirmṛgalāñchanaḥ

arthacitraṃ yathā te dṛṣṭimātrapatitā api kasya nātra kṣobhāya pakṣmaladṛśāmalakāḥ khalāśva /
nīyāḥ sadaiva savilāsamalīkalagnā ye kālatāṃ kuṭilatāmiva na tyajanti

yadyapi sarvatra kāvye 'ntataḥ, vibhāvādirūpatayaiva paryavasānam tathāpi sphuṭasya rasasyānupalambhādavyaṅgyametatkāvyadvayamuktam /
atra ca śabdārthālaṃkārabhedādbahavo bhedāḥ, te cālaṃkāranirṇaye nirṇeṣyante //
iti kāvyaprakāśe śabdārthacitranirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭha ullāsaḥ

// atha saptama ullāsaḥ //
kāvyasvarūpaṃ nirūpya doṣāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha (sū- 71)
muśyārthahatirdeṣo rasaśva mukhyastadāśrayādvācyaḥ /
ubhayopayoginaḥ syuḥ śabdādyāstena teṣvapi saḥ

hatīrapakarṣaḥ /
śabdādyāḥ, ityādyagrahaṇādvarṇaracane /
viśeṣalakṣaṇamāha (sū- 72)
duṣṭaṃ padaṃ śrutikaṭu cyutasaṃskṛtyapra yuktamasamartham /
nihatārthamanucitārthaṃ nirarthakamavācakaṃ tridhāślīlam

saṃdigdhamapratītaṃ grāmyaṃ noyārthamatha bhavet kliṣṭam /
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ virudvamatikṛtsamāsagatameva

(1) "śrutikaṭu'; paruṣavarṇarūpaṃ duṣṭaṃ yathā anaṅgamaṅgalagṛhāpāṅgabhaṅgitaraṅgitaiḥ /
āliṅgitaḥ sa tanvaṅgyā kārtārthyaṃ labhate kadā

atra kārtārthyamiti //
(2) "cyutasaṃskṛti'; vyākaraṇalakṣaṇahīnaṃ yathā etanmandavipakvatindukaphalaśyāmodarāpāṇḍara- prāntaṃ hanta pulindasundarakarasparśakṣamaṃ lakṣyate /
tat pallīpatiputri kuñjarakulaṃ kumbhābhayābhyarthanā- dīnaṃ tvāmanunāthate kucayugaṃ patrāvṛtaṃ mā kṛthāḥ

atrānunāthate, iti /
"sarpiṣo nāthate'; ityādāvivāśiṣyeva nāthaterātmanepadaṃ vihitam "āśiṣi nāthaḥ" iti /
atra tu yācanamarthaḥ /
tasmāt "anunāthati stanayugam'; iti paṭhanīyam /
(3) "aprayuktaṃ'; tathā, āmnātamapi kavibhirnādṛtam /
yathā yathāyaṃ dāruṇācāraḥ sarvadaiva vibhāvyate /
tathā manye daivato 'sya piśāco rākṣaso 'tha vā

atra daivataśabdo "daivatāni puṃsi vā'; iti puṃsyāmnāto 'pi na kenacitprayujyate /
(4) "asamarthaṃ'; yattadarthaṃ paṭhyate na ca tatrāsya śaktiḥ /
yathā tīrthāntareṣu snānena samupārjitasatkṛtiḥ /
sunasrotasvinīmeṣa hanti saṃprati sādaram

atra hantīti gamanārtham //
(5) "nihatārthaṃ'; yadubhayārthamaprasiddhe 'rthe prayuktam /
yathā yāvakarasārdrapādaprahāraśoṇitakacena dayitena /
mugdhā sādhvasataralā vilokya paricumbitā sahasā

atra śoṇitaśabdasya rudhiralakṣaṇenārthenoñjvalīkṛtatvarūpo 'rtho vyavadhīyate /
(6) "anucitārthaṃ'; yathā tapasvibhiryā sucireṇa labyate prayatnataḥ sattribhiriṣyate ca yā /
prayānti tāmāśu gatiṃ yaśasvino raṇāsvamedhe paśutāmupāgatāḥ

atra paśupadaṃ kātaratāmabhivyanaktītyanucitārtham //
(7) "nirarthakaṃ'; pādapuraṇamātraprayojanaṃ cādipadam /
yathā utphullakamalakesaraparāgagauradyute mama hi gauri /
abhivāñchitaṃ prasiddhyatu bhagavati yuṣmatprasādena

atra hiśabdaḥ //
(8) "avācakaṃ'; yathā avandhayakopasya vihanturāpadāṃ bhavanti vaśyāḥ svayameva dehinaḥ /
amarṣaśūnyena janasya jantunā na jātahārdena na vidviṣādaraḥ

atra jantupadamadātaryarthe vivakṣitam tatra ca nābhidhāyakam /
yathā vā hādhik sā kila tāmasī śaśimukhī dṛṣṭā mayā yatra sā tadvicchedarujāndhakāritamidaṃ dagdhaṃ dinaṃ kalpitam /
kiṃ kurmaḥ kuśale sadaiva vidhuro dhātā na cettatkathaṃ tādṛgyāmavatīmayo bhavati me no jīvaloko 'dhunā

atra dinamiti prakāśamayamityarthe 'vācakam /
yaccopasargasaṃsargādarthāntaragatam /
yathā jaṅgākāṇḍorunālo nakhakiraṇalasatkesarālīkarālaḥ pratyagrālaktakābhāprasarakisalayo mañjumañjīrabhṛṅgaḥ /
bharturnṛttānukāre jayati nijatanusvacchalāvaṇyavāpī- saṃbhūtāmbhojaśobhāṃ vidadhadabhinavo daṇḍapādo bhavānyāḥ

atra dadhadityarthe vidadhaditi //
(9) "aślīlam'; tridheti vrīḍājugupsāmaṅgalavyañjakatvāt /
yathā sādhanaṃ sumahadyasya yannānyasya vilokyate /
tasya dhīśālinaḥ ko 'nyaḥ sahetārālitāṃ bhruvam

(1) līlātāmarasāhato 'nyavanitāniḥśahkadaṣṭādharaḥ kaśvitkesaradūṣitekṣaṇa iva vyāmīlya netre sthitaḥ /
mugdhā kuḍmalitānanena dadatī vāyuṃ sthitā tatra sā bhrāntyā dhūrtatayātha vā natimṛte tenāniśaṃ cumbitā

(2) mṛdupavanavibhinno matpriyāyā nināśāt ghanarucirakalāpo niḥsapatno 'dya jātaḥ /
rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyāḥ sati kusumasanāthe kaṃ haredeṣa barhī

(3) eṣu sādhanavāyuvināśaśabdāḥ, vrīḍādivyañjakāḥ //
(10) "saṃdigdhaṃ'; yathā āliṅgitastatrabhavān saṃparāye jayaśriyā /
āśīḥparaṃparāṃ vandyāṃ karṇe kṛtvā kṛpāṃ kuru

atra vandyāṃ kiṃ haṭhahṛtamahilāyām kiṃ vā namasyāmiti saṃdehaḥ //
(11) "apratītaṃ'; yatkevale śāstre prasiddham /
yathā samyagjñānamāhājyotirdalitāśayatājuṣaḥ /
vidhīyamānamapyetanna bhavetkarma bandhanam

atrāśayaśabdo vāsanāparyāyo yogaśāstrādāveva prayuktaḥ //
(12) "grāmyaṃ'; yatkevale loke sthitam /
yathā rākāvibhāvarīkāntasaṃkrāntadyuti te mukham /
tapanīyaśilāśobhā kaṭiśva harate manaḥ

atra kaṭiriti //
(13) "neyārthaṃ'; "nirūḍhā lakṣaṇāḥ kāśvit sāmarthyādabhidhānavat /
kriyante sāṃprataṃ kāśvit kāśvinnaiva tvaśaktitaḥ" //
iti yanniṣiddhaṃ lākṣaṇikam /
yathā śaratkālasamullāsipūrṇimāśarvarīpriyam /
karoti te mukhaṃ tanvi capeṭāpātanātithim

atra capeṭāpātanena nirjitatvaṃ lakṣyate //
atha samāsagatameva duṣṭamiti saṃbandhaḥ, anyat kevalaṃ samāsagataṃ ca //
(14) "kliṣṭaṃ'; yataḥ, arthapratipattirvyavahitā /
yathā atrilocanasaṃbhūtajyotirudgamabhāsibhiḥ /
sadṛśaṃ śobhate 'tyarthaṃ bhūpāla tava ceṣṭitam

atrātrilocanasaṃbhūtasya candrasya jyotirudghamena bhāsibhiḥ kumudairityarthaḥ //
(15) "avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ'; avimṛṣṭaḥ prādhānyenānirdiṣṭo vidheyāṃśo yatra tat /
yathā mūrdhnamudvṛttakṛttakṛttāviralagalagaladraktasaṃsaktadhārā- dhauteśāṅghriprasādopanatajayajagajjātamithyāmahimnām /
kailāsaullāsanecchāvyatikarapiśunotsarpidarpoddhurāṇāṃ doṣṇāṃ caiṣāṃ kimatat phalamiha nagarīrakṣaṇe yat prayāsaḥ

atra mithyāmahimatvaṃ nānuvādyam api tu vidheyam /
yathā vā srastāṃ nitambādavaropayantī punaḥ punaḥ kesaradāmakāñcīm /
nyāsīkṛtāṃ sthānavidā smareṇa dvitīyamaurvīmiva kārmukasya

atra dvitīyatvamātramutprekṣyam /
maurvīṃ dvitīyāmiti yuktaḥ pāṭhaḥ /
yathā vā vapurvirūpākṣaṇalakṣyajanmatā digambaratvena niveditaṃ vasu /
vareṣu yadbālamṛgākṣi mṛgyate tadasti kiṃ vyastamapi trilocane

atra "alakṣitā janiḥ'; iti vācyam /
yathā vā ānandasindhuraticāpalaśālicittasaṃdānanaikasadanaṃ kṣaṇamapyamuktā /
yā sarvadaiva bhavatā tadudantacintā tāntiṃ tanoti tava saṃprati dhigdhigasmān

atra "na muktā'; iti niṣedho vidheyaḥ /
yathā navajaladharaḥ saṃnaddho 'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ suradhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na tasya śarāsanam /
ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparaṃparā kanakanikaṣasnigdhā vidyut priyā na mamorvaśī

ityatra /
na tvamuktatānuvādenānyadatra kiṃcidvihitam /
yathā jugopātmānamatrasto bheje dharmamanāturaḥ /
agṛdhnurādade so 'rthānasaktaḥ sukhamanvabhūt

ityatra, atrastatvādyanuvādenātmano gopanādi //
(16) "viruddhamatikṛt'; yathā sudhākarakarākāraviśāradaviceṣṭitaḥ /
akāryamitrameko 'sau tasya kiṃ varṇayāmahe

atra "kārṃya vinā mitram'; iti vivakṣitam "akārye mitram iti'; tu pratītiḥ /
yathā vā cirakālapariprāptalocanānandadāyinaḥ /
kāntā kāntasya sahasā vidadhāti galagraham

atra "kaṇṭhagraham'; iti vācyam /
yathā vā na trastaṃ yadi nāma bhūtakaruṇāsaṃtānaśāntātmanaḥ tena vyārujatā dhanurbhagavato devādbhavānīpateḥ /
tatputrastu madāndhatārakavadhādviśvasya dattotsavaḥ skandaḥ skanda iva priyo 'hamatha vā śiṣyaḥ kathaṃ vismṛtaḥ

atra bhavānīpatiśabdo bhavānyāḥ patyantare pratītiṃ karoti yathā vā gorapi yadvāhanatāṃ prāptavataḥ so 'pi girisutāsiṃhaḥ /
savidhe nirahaṃkāraḥ pāyādvaḥ so 'mbikāramaṇaḥ

atrāmbikāramaṇa iti viruddhāṃ dhiyamutpādayati //
"śrutikaṭu'; samāsagataṃ yathā sā dūre ca sudhāsāndrataraṅgitavilocanā /
barhinirhrādanārhe 'yaṃ kālaśva samupāgataḥ

evamanyadapi jñeyam //
(sū- 47)
apāsya cyutasaṃskāramasamarthaṃ nirarthakam /
vākye 'pi doṣā santyete padasyāṃśe 'pi kecana

kecana na punaḥ sarve /
krameṇodāharaṇam so 'dhyaiṣṭa vedāṃstridaśānayaṣṭa pitṭṭanatārpsītsamamaṃsta bandhūn /
vyajeṣṭa ṣaḍvargamaraṃsta nītau samūlaghātaṃ nyavadhīdarīṃśva

sa rātu vo duśvyavano bhāvukānāṃ paraṃparām /
aneḍamūkatādyaiśva dyatu doṣairasaṃmatān

atra duśvyavana indraḥ, aneḍamūko mūkabadhiraḥ //
sāyakasahāyabāhormakaradhvajaniyamitakṣamādhipateḥ /
abjarucibhāsvaraste bhātitarāmavanipa ślokaḥ

atra sāyakādayaḥ śabdāḥ khaḍgābdhibhūcandrayaśaḥparyāyāḥ śarādyarthatayā prasiddhāḥ //
kuvindastvaṃ tāvatpaṭayasi guṇagrāmamabhito yaśo gāyantyete diśi diśi ca nagnāstava vibho /
śarajjyotsnāgaurasphuṭavikaṭasarvāṅgasubhagā tathāpi tvatkīrtirbhramati vigatācchādanamiha

atra kuvindādiśabdo 'rthāntaraṃ pratipādayannupaślokyamānasya tiraskāraṃ vyanaktītyunucitārthaḥ /
prābhrabhrāḍviṣṇudhāmāpya viṣamāśvaḥ karotyayam /
nidrāṃ sahasraparṇānāṃ palāyanaparāyaṇām

atra prābhrabhrāḍviṣṇudhāmaviṣamāśvanidrāparṇaśabdāḥ prakṛṣṭajaladagaganasaptāśvasaṃkocadalānāmavācakāḥ //
bhūpaterupasarpantī kampanā vāmalocanā /
tattatpraharaṇotsāhavatī mohanamādadhau

atropasarpaṇapraharaṇamohanaśabdā vrīḍādāyitvādaślīlāḥ /
te 'nyairvāntaṃ samaśnanti parotsargaṃ ca bhuñcate /
itarārthagrahe yeṣāṃ kavīnāṃ syātpravartanam

atra vāntotsargapravartanaśabdā jugupsādāyinaḥ /
pitṛvasatimahaṃ vrajāmi tāṃ saha parivārajanena yatra me /
bhavati sapadi pāvakānvaye hṛdayamaśeṣitaśokaśalyakam

atra pitṛgṛhamityādau vivakṣite śmaśānādipratītāvamaṅgalārthatvam //
surālayollāsaparaḥ prāptaparyāptakampanaḥ /
mārgaṇapravaṇo bhāsvadbhūtireṣa vilokyatām

atra kiṃ surādiśabdā devasenāśaravibhūtyarthāḥ kiṃ madirādyarthāḥ, iti saṃdehaḥ //
tasyādhimātropāyasya tīvrasaṃvegatājuṣaḥ /
dṛḍhabhūmiḥ priyaprāptau yatnaḥ sa phalitaḥ sakhe

atrādhimātropāyādayaḥ śabdā yogaśāstramātraprayuktatvādapratītāḥ //
tāmbūlabhṛtagallo 'yaṃ bhallaṃ jalpati mānuṣaḥ /
karoti khādanaṃ pānaṃ sadaiva tu yathā tathā

atra gallādayaḥ śabdāḥ grāmyāḥ //
vastravaidūryacaraṇaiḥ kṣatasacvarajaḥparā /
niṣkampā racitā netrayuddhaṃ vedaya sāṃpratam

atrāmbāraratnapādaiḥ kṣatatamā, acalā bhūḥ kṛtā netradvandvaṃ bodhayeti neyārthatā //
dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ /
rajyatyapūrvabandhavyutpattermānasaṃ śobhām

atra dhammillasya śobhāṃ prekṣya kasya mānasaṃ na rajyatīti saṃbandhe kliṣṭatvam //
nyakkāro hyayameva me yadarayastatrāpyasau tāpasaḥ so 'pyatraiva nihanti rākṣasakulaṃ jīvatyahau rāvaṇaḥ /
dhigdhik śakrajitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā svargagrāmaṭikāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ

atra "ayameva nyakkāraḥ'; iti vācyam /
ucchūnatvamātraṃ cānuvādyam, na vṛthātvaviśeṣitam /
atra ca śabdaracanā viparītā kṛteti vākyasyaiva doṣo na vākyārthasya /
yathā vā apāṅgasaṃsargi taraṅgitaṃ dṛśorbhruvorarālāntavilāsi vellitam /
visāri romāñcanakañcukaṃ tanostanoti yo 'sau subhage tavāgataḥ

atra yo 'sāviti padadvayamanuvādyamotrapratītikṛt /
tathāhi--prakrāntaprasiddhānubhūtārthaviṣyastacchabdo yacchabdopādānaṃ nāpekṣate /
krameṇodāharaṇam /
kātaryaṃ kevalā nītiḥ śauryaṃ śvāpadaceṣṭitam /
ataḥ siddhiṃ sametāmyāmubhābyāmanviyeṣa saḥ

dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvatastvamasya lokasya ca netrakaumudī

utkampinī bhayapariskhalitāṃśukāntā te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī /
krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā dhūmāndhitena dahanena na vīkṣitāsi

yacchabdastūttaravākyānugatatvenopāttaḥ sāmarthyātpūrvavākyānugatasya tacchabdasyopādānaṃ nāpekṣate /
yathā sādhu candramasi puṣkaraiḥ kṛtaṃ mīlitaṃ yadabhirāmatādhike /
udyatā jayini kāminīmukhe tena sāhasamanuṣṭhitaṃ punaḥ

prāgupāttastu yacchabdastacchabdopādānaṃ vinā sākāṅkṣaḥ /
yathā atraiva śloke, ādyapādayorvyatayāse /
dvayorupādāne tu nirākāṅkṣatvaṃ prasiddham /
anupādāne 'pi sāmarthyātkutraciddvayamapi gamyate /
yathā ye nāma kecidiha naḥ prathayantyavajñāṃ jānanti te kimapi tān prati naiṣa yatnaḥ /
utpatsyate 'sti mama ko 'pi samānadharmā kālo hyayaṃ niravadhirvipulā ca pṛthvī

atra ya utpatsyate taṃ pratīti /
evaṃ ca tacchabdānupādāne 'tra sākāṅkṣatvam /
na cāsāviti tacchabdārthamāha /
asau maruccumbitacārukesaraḥ prasannatārādhipamaṇḍalāgraṇīḥ /
viyuktarāmāturadṛṣṭivīkṣito vasantakālo hanumānivāgataḥ

atra hi na tacchabdārthapratītiḥ /
pratītau vā karakālakarāladoḥsahāyo yudhi yo 'sau vijayārjunaikamallaḥ /
yadi bhūpatinā sa tatra kārye viniyujyeta tataḥ kṛtaṃ kṛtaṃ syāt

atra sa ityasyānarthakyaṃ syāt /
atha yo 'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ /
ātmapakṣaripūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam

itīdaṃśabdavadadaḥśabdastacchabdārthamabhidhatte, iti, ucyate /
tarhyatreva vākyāntare, upādānamarhati na tatraiva /
yacchabdasya hi nikaṭe sthitaḥ prasiddhiṃ parāmṛśati /
yathā yattadūrjitamatyugraṃ kṣātraṃ tejo 'sya bhūpateḥ /
dīvyatākṣaistadānena nūnaṃ tadapi hāritam

ityatra tacchabdaḥ /
nanu katham kalyāṇānāṃ tvamasi mahasāṃ bhājanaṃ viśvamūrte dhuryāṃ lakṣmīmatha mayi bhṛśaṃ dhehi deva prasīda /
yadyatpāpaṃ pratijahi jagannātha namrasya tanme bhadraṃ bhadraṃ vitara bhagavan bhūyase maṅgalāya

atra yadyadityuktvā tanme, ityuktam /
ucyate--yadyaditi yena kenacidrūpeṇa sthitaṃ sarvātmakaṃ vastvākṣiptam tathābhūtameva tacchabdena parāmṛśyate /
yathā vā kiṃ lobhena vilaṅghitaḥ sa bharato yenaitadevaṃ kṛtaṃ mātrā strīlaghutāṃ gatā kimatha vā mātaiva me madhyamā /
mithyaitanmama cintitaṃ dvitayamapyāryānujo 'sau gurur- mātā tātakalatramityanucitaṃ manye vidhātrā kṛtam

atrāryasyeti tātasyeti ca vācyam na tvanayoḥ samāse guṇībhāvaḥ kāryaḥ /
evaṃ samāsāntare 'pyudāhāryam //
viruddhamatikṛdyathā śritakṣamā raktabhuvaḥ śivāliṅgitamūrtayaḥ /
vigrahakṣapaṇenādya śerate te gatāsukhāḥ

atra kṣaṇādiguṇayuktāḥ sukhamāsate, iti vivakṣite hatā iti viruddhā pratītiḥ //
padaikadeśe yathāsaṃbhavaṃ krameṇodāharaṇam alamaticapalatvātsvapnamāyopamatvāt pariṇativirasatvātsaṃgamenāṅganāyāḥ /
iti yadi śatakṛtvastacvamālocayāma- stadapi na hariṇākṣīṃ vismaratyantarātmā

atra tvāditi /
yathā vā tadgaccha siddhyai kuru devakāryamartho 'yamarthāntaralabhya eva /
apekṣate pratyayamaṅgalabdhyai bījāṅkuraḥ prāgudayādivāmbhaḥ

atra ddhyai bdhyai, iti kaṭu //
yaśvāpsarovibhramamaṇḍanānāṃ saṃpādayitrīṃ śikharairbibhārti /
balāhakacchedavibhaktarāgāmakālasaṃdhyāmiva dhātumattām

atra mattāśabdaḥ kṣībārthe nihatārthaḥ //
ādāvañjanapujjaliptavapuṣāṃ śvāsānillollāsita- protsarpadvirahānalena ca tataḥ saṃtāpitānāṃ dṛśām /
saṃpratyeva niṣekamaśrupayasā devasya cetobhuvo bhallīnāmiva pānakarma kurute kāmaṃ kuraṅgekṣaṇā

atra dṛśāmiti bahuvacanaṃ nirarthakam /
kuraṅgekṣaṇāyā ekasyā evopādānāt /
na cālasavalitairityādivat vyāpārabhedādbahutvam vyāpārāṇāmanupāttatvāt /
na ca vyāpāre 'tra dṛkśabdo vartate /
atraiva "kurute'; ityātmanepadamapyanarthakam /
pradhānakriyāphalasya kartrasaṃbandhe kartarabhiprāyakriyāphalābhāvāt //
cāpācāryastripuravijayī kārtikeyo vijeyaḥ śastravyastaḥ sadanamudadhirbhūriyaṃ hantakāraḥ /
astyevaitat kimu kṛtavatā reṇukākaṇṭhabādhāṃ baddhaspardhastava paraśunā lajjate candrahāsaḥ

atra vijeya iti kṛtyapratyayaḥ ktapratyayārthe 'vācakaḥ //
atipelavamatiparimitavarṇaṃ laghutaramudāharati śaṭhaḥ /
paramārthataḥ sahṛdayaṃ vahati punaḥ kālakūṭaghaṭitamiva

atra pelavaśabdaḥ //
yaḥ pūyate surasarinmukhatīrthasārthasnānena śāstrapariśīlanakīlanena /
saujanyamānyajanirūrjitamūrjitānāṃ so 'yaṃ dṛśoḥ patati kasyacideva puṃsaḥ

atra pūyaśabdaḥ //
vinayapraṇayaikaketanaṃ satataṃ yo 'bhavadaṅga tādṛśaḥ /
kathamadya sa tadvadīkṣyatāṃ tadabhipretapadaṃ samāgataḥ

atha pretaśabdaḥ //
kasmin karmaṇi sāmarthyamasya nottapatetarām /
ayaṃ sādhucarastasmādañjalirbadhyatāmiha

atra kiṃ pūrvaṃ sādhuḥ, uta sādhuṣu caratīti saṃdehaḥ //
kimucyate 'sya bhūpālamaulimālāmahāmaṇeḥ /
sudurlabhaṃ vacobāṇaistejo yasya vibhāvyate

atra vacaḥśabdena gīḥśabdo lakṣyate /
atra khalu na kevalaṃ pūrvapadam, yāvaduttarapadamapi paryāyaparivartanaṃ na kṣamate /
jaladhyādāvuttarapademeva vaḍavānalādau pūrvapadameva //
yadyapyasamarthasyaivāprayuktādayaḥ kecana bhedāḥ, tathāpyanyairālaṃkārikairvibhāgena pradarśitā iti bhedapradarśanenodāhartavyā iti ca vibhajyoktāḥ //
(sū- 75)
pratikūlavaktuṃpahataluptāvesargaṃ visaṃdhi hatavṛttam /
nyūnādhikakathitapadaṃ patatprakarṣaṃ samāptapunarāttam

ardhāntaraikavācakama bhavanmatayogamanabihitavācyam /
apadasthapadasamāsaṃ saṃkīrṇaṃ garbhitaṃ prasiddhihatam

bhagnaprakramamakramamamataparārthaṃ ca vākyameva tathā /
(1) rasānuguṇatvaṃ varṇānāṃ vakṣyate tadviparītaṃ pratīkūlavarṇam /
yathā śṛṅgāre akuṇṭhotkaṇṭhayā pūrṇamākaṇṭhaṃ kalakaṇṭhi mām /
kambukaṇṭhyāḥ kṣaṇaṃ kaṇṭhe kuru kaṇṭhārtimuddhara

raurde yathā deśaḥ so 'yamarātiśoṇitajalairyasmin hradāḥ pūritāḥ kṣatrrādeva tathāvidhaḥ paribhavastātasya keśagrahaḥ /
tānyevāhitahetighasmaragurūṇyastrāṇi bhāsvanti me yadrāmeṇa kṛtaṃ tadeva kurute droṇātmajaḥ krodhanaḥ

atra hi vikaṭavarṇatvaṃ dīrghasamāsatvaṃ cocitam /
yathā prāgaprāptaniśumbhaśāṃbhavadhanurdvedhāvidhānirbhavat- krodhapreritabhīmabhārgavabhujastambhāpaviddhaḥ kṣaṇāt /
ujjvālaḥ paraśurbhavatvaśithilastvatkaṇṭhapīṭhātithi- ryenānena jagatsu khaṇḍaparaśurdevo haraḥ khyāpyate

yatra tu na krodhastatra caturthapādābhidhāne tathaiva śabdaprayogaḥ //
(2) upahata utvaṃ prāpto (3) lupto vā visargo yatra tat /
yathā dhīro vinīto nipuṇo varākāro nṛpo 'tra saḥ /
yasya bhṛtyā balotsiktā bhaktā buddhiprabhāvitāḥ

(4) visaṃdhi saṃdhervairūpyam viśleṣo 'ślīlatvaṃ kaṣṭatvaṃ ca /
tatrādyaṃ yathā rājanvibhānti bhavataśvaritāni tāni indordyutiṃ dadhati yāni rasātale 'ntaḥ /
dhīyorbale atitate ucitānuvṛttī ātanvatī vijayasaṃpadametya bhātaḥ

yathā vā tata udita udārahārahāridyutiruccairudayācalādivenduḥ //
nijavaṃśa udāttakāntakāntirbata muktāmaṇivaccakāstyanarghaḥ

saṃhitāṃ na karomīte svecchayā sakṛdapi doṣaḥ pragṛhyādihetukatve tvasakṛt //
vegāduḍḍīya gagane calaṇḍāmaraceṣṭitaḥ /
ayamuttapate pattrī tato 'traiva ruciṅkuru

atra saṃdhāvaślīlatā //
urvyasāvatra tarvālī marvante cārvavasthitiḥ /
nātrarju yujyate gantuṃ śiro namaya tanmanāk

(4) hataṃ lakṣaṇānusaraṇe 'pyaśravyam aprāptagurubhāvāntaladhu rasānanuguṇaṃ ca vṛttaṃ yatra tat hatavṛttam /
krameṇodāharaṇam-- amṛtamamṛtaṃ kaḥ saṃdeho madhūnyapi nānyathā madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannarasaṃ phalam /
sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntarāvijjano vadatu yaduhānyatsvādu syātpriyādaśanacchadāt

atra "yadihānyatsvādu syāt'; itya śravyam /
yathā vā jaṃ parihariuṃ tīrai maṇaaṃ pi ṇa sundarattaṇaguṇeṇa /
aha ṇavaraṃ jassa doso paḍipakkhehiṃ pi paḍivaṇṇo

atra dvitīyatṛtīyagaṇau sakārabhakārau /
vikasidasahakāratārahāriparimalaguñjitapuñjitadvirephaḥ /
navakisalayacārucāmaraśrīrharati munerapi mānasaṃ vasantaḥ

atra hāriśabdaḥ /
hāripramuditasaurabheti pāṭho yuktaḥ /
yathā vā anyāstā guṇaratnarohaṇabhuvo dhanyā mṛdanyaiva sā saṃbhārāḥ khalu te 'nya eva vidhinā yaireṣa sṛṣṭo yuvā /
śrīmatkāntijuṣāṃ dviṣāṃ karatalāt strīṇāṃ ca

atra "vastrāṇyapi'; iti pāṭhe laghurapi gurutāṃ bhajate //
hā nṛpa hā budha hā kavibandho viprasahasrasamāśraya deva /
mugdhavidagdhasabhāntararatna kvāsi gataḥ kva vayaṃ ca tavaite

hāsyarasavyañjakametadvṛttam (6) nyūnapadaṃ yathā tathābhūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñcālatanayāṃ vane vyādhaiḥ sārdhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ /
virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ guruḥ khedaṃ khinne mayi bhajati nādyāpi kuruṣu

atrāsmābhiriti "khinne" ityasmātpūrvamitthamiti ca //
(7) adhikaṃ yathā sphaṭikākṛtinirmalaḥ prakāmaṃ pratisaṃkrāntaniśātaśāstratacvaḥ /
aviruddhasamanvitoktiyuktiḥ pratimallāstamayodayaḥ sa ko 'pi

atra, ākutiśabdaḥ /
yathā vā idamanucitamakramaśva puṃsāṃ yadiha jarāsvapi mānmathā vikārāḥ /
yadapi ca na kṛtaṃ nitambinīnāṃ stanapatanāvadhi jīvitaṃ rataṃ vā

atra kṛtamiti /
kṛtaṃ pratyuta prakramabhaṅgamāvahati /
tathā ca "yadapi ca na kuraṅgalocanānām'; iti pāṭhe nirākāṅkṣaiva pratītiḥ //
(8) kathitapadaṃ yathā adhikaratalatalpaṃ kalpitasvāpalīlā- parimilananimīlatpāṇḍimā gaṇḍapālī /
sutanu kathaya kasya vyañjayatyañjasaiva smaranarapatilīlāyauvarājyābhiṣekam

atra līleti //
(9) patatprakarṣaṃ yathā kaḥ kaḥ kutra na ghurghurāyitaghurīghoro ghuretsūkaraḥ kaḥ kaḥ kaṃ kamalākaraṃ vikamalaṃ kartuṃ karī nodyataḥ /
ke ke kāni vanānyaraṇyamahiṣā nonmūlayeyuryataḥ siṃhīsnehavilāsabaddhavasatiḥ pañcānano vartate

(10) samāptapunarāttaṃ yathā kreṅkāraḥ smarakārmukasya suratakrīḍāpikīnāṃ ravaḥ jhaṅkāro ratimañjarīmadhulihāṃ līlācakorīdhvaniḥ /
tanvyāḥ kañculikāpasāraṇabhujākṣepaskhalatkaṅkaṇa- kvāṇaḥ prema tanotu vo navavayolāsyāya veṇusvanaḥ

(11) dvitīyārdhagataikavācakaśeṣaprathamārṃdha yathā masṛṇacaraṇapātaṃ gamyatāṃ bhūḥ sadarbhā viracaya sicayāntaṃ mūrdhni gharmaḥ kaṭhoraḥ /
taditi janakaputrī locanairaśrupūrṇaiḥ pathi pathikavadhūbhirvīkṣitā śikṣitā ca

(12) abhavan mataḥ (iṣṭaḥ) yogaḥ (saṃbandhaḥ) yatra tat /
yathā yeṣāṃ tāstridaśebhadānasaritaḥ pītāḥ pratāpoṣmabhir- līlāpānabhuvaśva nandanavanacchāyāsu yaiḥ kalpitāḥ /
yeṣāṃ huṃkṛtayaḥ kṛtāmarapatikṣobhāḥ kṣapācāriṇāṃ kiṃ taistvatparitoṣkāri vihitaṃ kiṃcitpravādocitam

atra "guṇānāṃ ca parārthatvādasaṃbandhaḥ samatvātsyāt" ityuktanayena yacchabdanirdeśyānāmarthānāṃ parasparamasamanvayena yairityatra viśeṣasyāpratītiriti /
"kṣapācāribhiḥ'; iti pāṭhe yujyate samanvayaḥ /
yathā vā tvamevaṃsaundaryā sa ca ruciratāyāḥ paricitaḥ kalānāṃ sīmānaṃ paramiha yuvāmeva bhajathaḥ /
api dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vām ataḥ śeṣaṃ yatsyājjitamiha tadānīṃ guṇitayā

atra yadityatra taditi tadānīmityatra yadeti vacanaṃ nāsti /
"cetsyāt'; iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
yathā vā saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāropite devākarṇaya yena yena sahasā yadyatsamāsāditam /
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam

atrākarṇanakriyākarmatve kodaṇḍaṃ śarānityādi vākyārthasya karmatve kodaṇḍaḥ śarā iti prāptam /
na ca yacchabdārthastādviśeṣaṇaṃ vā kodaṇḍādi /
na ca kena kenetyādi praśnaḥ /
yathā vā "cāpācāryastripuravijayī-"

ityādau bhārgavasya nindāyāṃ tātparyam /
kṛtavateti paraśau sā pratīyate /
"kṛtavataḥ'; iti tu pāṭhe matayogo bhavati /
yathā vā catvāro vayamṛtvijaḥ sa bhagavān karmopadeṣṭā hariḥ saṃgrāmādhvaradīkṣito narapatiḥ patnī gṛhītavratā /
kauravyāḥ paśavaḥ priyāparibhavakleśopaśāntiḥ phalaṃ rājayanyopanimantraṇāya rasati sphītaṃ hato dundubhiḥ

atrādhvaraśabdaḥ samāse guṇībhūta iti na tadarthaḥ savaiḥ saṃyujyate /
yathā vā jaṅgākāṇḍorunālo nakhakiraṇalasatkesarālīkarālaḥ pratyagrālaktakābhāprasarakisalayo mañjumañjīrabhṛṅgaḥ /
bharturnṛttānukāre jayati nijatanusvacchalāvaṇyavāpī- saṃbhūtāmbhojaśobhāṃ vidadhadabhinavo daṇḍapādo bhavānyāḥ

atra daṇḍapādagatā nijatanuḥ pratīyate bhavānyāḥ saṃbandhinī tu vivakṣitā //
(13) avaśyavaktavyamanuktaṃ yatra /
yathā aprākṛtasya caritātiśayaiśva dṛṣṭairatyadbhutairapahṛtasya tathāpi nāsthā /
ko 'pyeṣa vīraśiśukākṛtiraprameyasaundaryasārasamudāyamayaḥ padārthaḥ

atra "apahṛto 'smi'; ityapahṛtatvasya vidhirvācyaḥ, tathāpītyasya dvitīyavākyagatatvenaivopapatteḥ /
yatā vā eṣo 'hamadritanayāmukhapajhajanmā prāptaḥ surāsuramanorathadūrabatīṃ /
svapne 'niruddhaghaṭanādhigatābhirūpalakṣbhīphalāmasurarājasutāṃ vidhāya

atra manorathānāmapi dūravartītyapyartho vācyaḥ /
yathā vā tvayi nibaddharateḥ priyavādinaḥ praṇayabhaṅgaparāṅbhukhacetasaḥ /
kamaparādhalavaṃ mama paśyasi tyajasi mānini dāsajanaṃ yataḥ

atra "aparādhasya lavamapi'; iti vācyam //
(14) asthānasthapadaṃ yathā priyeṇa saṃgrathya vipakṣasaṃnidhānupāhitāṃ vakṣasi pīvarastane /
srajaṃ na kācidvijahau jalāvilāṃ vasanti hi premṇi guṇā na vastuṣu

atra "kācinna vijahau'; iti vācyam /
yathā vā lagnaḥ kelikacagrahaślathajaṭālambena nidrāntare mudrāṅkaḥ śitikandharenduśakalenāntaḥ kapolasthalam /
pārvatyā nakhalakṣmaśahkitasakhīnarmasmitahrītayā pronmṛṣṭaḥ karapallavena kuṭilātāmracchaviḥ pātu vaḥ

atra nakhalakṣmetyataḥ pūrvaṃ "kuṭilatāmra-" iti vācyam //
(15) asthānasthasamāsaṃ yathā adyāpi stanaśailadurgaviṣame sīmantinīnāṃ hṛdi sthātuṃ vāñchati māna eṣa dhigiti krodhādivālohitaḥ /
prodyaddūrataraprasāritakaraḥ karṣatyasau tatkṣaṇāt phullatkairavakośaniḥsaradaliśreṇīkṛpāṇaṃ śaśī

atra kruddhasyoktau samāso na kṛtaḥ kaveruktau tu kṛtaḥ //
(16) saṃkīrṇam yatra vākyāntarasya padāni vākyāntaramanupraviśanti /
yathā kimiti na paśyasi kopaṃ pādagataṃ bahuguṇaṃ gṛhāṇemam /
nanu muñca hṛdayanāthaṃ kaṇṭhe manasastamorūpam

atra pādagataṃ bahuguṇaṃ hṛdayanāthaṃ kimiti na pasyasi, imaṃ kaṇṭhe gṛhāṇa manasastamorūpaṃ kopaṃ muñceti /
ekavākyatāyāṃ tu kliṣṭamiti bhedaḥ //
(17) gārbhitam yatra vākyasya madhye vākyāntaramanupraviśati /
yathā parāpakāraniratairdurjanaiḥ saha saṃgatiḥ /
vadāmi bhavatastacvaṃ na vidheyā kadācana

atra tṛtīyapādo vākyāntaramadhye praviṣṭaḥ /
yathā vā lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā sudṛḍhamiha yayaivāsiyaṣyārikaṇṭhe mātaṅgānāmapīhopari parapuruṣairyā ca dṛṣṭā patantī /
tatsakto 'yaṃ na kiṃcidgaṇayati viditaṃ te 'stu tenāsmi dattā bhṛtyebhyaḥ śrīniyogādgaditumiva gatetyambudhiṃ yasya kīrtiḥ

atra "viditaṃ te 'stu'; iti etatkṛtam /
pratyuta lakṣmīstato 'pasaratīti viruddhamatikṛt //
(18) "mañjīrādiṣu raṇitaprāyaṃ pakṣiṣu ca kūjitaprabhṛti /
stanitabhaṇitādi surate meghādiṣu garjitapramukham" //
iti prasiddhimatikrāntam /
yathā mahāpralayamārutakṣubhitapuṣkarāvartaka- pracaṇḍaghanagarjitapratirutānukārī muhuḥ /
ravaḥśravaṇabhairavaḥ sthagitarodasīkandaraḥ kuto 'dya samarodadherayamabhūtapūrvaḥ puraḥ

atra ravo maṇḍūkādiṣu prasiddho na tūktaviśeṣe siṃhanāde //
(19) bhagnaḥ prakramaḥ prastāvaḥ, yatra /
yathā nāthe niśāyā niyaterniyogādastaṃ gate hanta niśāpi yātā /
kulāṅganānāṃ hi daśānurūpaṃ nātaḥ paraṃ bhadrataraṃ samasti

atra "gate'; iti prakrānte "yātā'; iti prakṛteḥ /
"gatā niśāpi'; iti tu yuktam /
nanu "naikaṃ padaṃ dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa'; ityanyatra kathitapadaṃ duṣṭamiti cehaivoktam /
tatkathamekasya padasya dviḥprayogaḥ, /
ucyate /
uddeśyapratinirdeśyavyatirikto viṣaya ekapadaprayoganiṣedhasya tadvati viṣaye pratyuta tasyaiva padasya sarvanāmno vā prayogaṃ vinā doṣaḥ /
tathāhi--udeti savitā tāmrastāmra evāstameti ca /
saṃpattau ca vipattau ca mahatāmekarūpatā

atra rakta evāstametīti yadi kriyeta tadā padāntarapratipāditaḥ sa evārtho 'rthāntaratayeva pratibhāsamānaḥ pratītiṃ sthagayati //
yathā vā yaśo 'dhigantuṃ sukhalipsayā vā manuṣyasaṃkhyāmativartituṃ vā /
nirutsukānāmabhiyogabhājāṃ samutsukevāṅkamupaiti siddhiḥ

atra pratyayasya /
"sukhamīhituṃ vā'; iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
te himālayamāmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam /
siddhaṃ cāsmai nivedyārthaṃ tadvisṛṣṭāḥ khamudyayuḥ

atra sarvanāmnaḥ /
"anena visṛṣṭāḥ'; iti tu vācyam /
mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭistasminnapabatye na jagāma tṛptim /
anantapuṣpasya madhorhi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā

atra paryāyasya /
"mahībhṛto 'patyavato 'pi'; iti yuktam /
"atra satyapi putre kanyārūpe 'pyapatye sneho 'bhūt'; iti kecitsamarthayante /
vipado 'bhibhavantyavikramaṃ rahayatyāpadupetamāyatiḥ /
niyatā laghutā nirāyateragarīyānna padaṃ nṛpaśriyaḥ

atropasargasya paryayasya ca /
"tadabhibhavaḥ kurute nirāyatim /
laghutāṃ bhajate nirāyatirlaghutāvānna padaṃ nṛpaśriyaḥ //
'; iti yuktam /
kācitkīrṇā rajobhirdivamanuvidadhau mandavaktrendulakṣmī- raśrīkāḥ kāśvidantardiśa iva dadhire dāhamudbhrāntasacvāḥ /
bhremurvātyā ivānyāḥ pratipadamaparā bhūmivatkampamānāḥ prasthāne pārthivānāmaśivamiti puro bhāvi nāryaḥ śaśaṃsaḥ

atra vacanasya /
"kāśvitkīrṇā rajobhirdivamanuvidadhurmandavaktrenaduśobhā niḥśrīkāḥ'; iti "kampamānāḥ'; ityatra "kampamāpuḥ'; iti ca paṭhanīyam /
gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ chāyābaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatām /
viśrabdhaiḥ kriyatāṃ varāhapatibhirmustākṣatiḥ palvale vikṣāntiṃ labhatāmidaṃ ca śithilajhyābandhamasmaddhanuḥ

atra kārakasya /
" viśrabdhā racayantu sūkaravarā mustākṣatim'; ityaduṣṭam /
akalitatapastejovīryaprathimni yaśonidhā- vavitathamadādhmāte roṣānmunāvabhigacchati /
aminavadhanurvidyādarpakṣamāya ca karmaṇe sphurati rabhasātpāṇiḥ pādopasaṃgrahaṇāya ca

atra kramasya /
pādopasaṃgrahaṇāyeti pūrvaṃ vācyam /
evamanyadapyanusartavyam //
(20) avidyamānaḥ kramo yatra /
yathā dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvataḥ tavmasya lokasya ca netrakaumudū

atra tvaṃśabdānantaraṃ cakāro yuktaḥ /
yathā vā śaktirnistriśajeyaṃ tava bhujayugale nātha doṣākaraśrī- rvaktre pārśve tathaiṣā prativasati mahākuṭṭanī khahgayaṣṭiḥ /
ājñeyaṃ sarvagā te vilasati ca puraḥ kiṃ mayā vṛddhayā te procyevetthaṃ prakopācchaśikarasitayā yasya kīrtyā prayātam

atra "itthaṃ procyeva'; iti nyāyyam /
tathā "lagnaṃ rāgāvṛtāhgyā- //
'; 253 (ka) //
ityādau "iti śrīniyogāt'; iti vācyam //
(21) amataḥ prakṛtaviruddhaḥ parārtho yatra /
yathā rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥsahena hṛdaye niśācarī /
gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā

atra prakṛte rase valiruddhasya śṛṅgārasya vyajjako 'paro 'rthaḥ /
arthadoṣānāha (sū- 76)
artho 'puṣṭaḥ kaṣṭo vyāhatapunaruktaduṣkramagrāmyāḥ

saṃdigdho nirhetuḥ prasiddhividyāviruddhaśva /
anavīkṛtaḥ saniyamāniyamaviśeṣāviśeṣaparivṛttāḥ

sākāhkṣo 'padayuktaḥ sahacarabhinnaḥ prakāśitavirudvaḥ /
vidhyanuvādāyuktastyaktapunaḥ svīkṛto 'ślīlaḥ

duṣṭa iti saṃbadhyate /
krameṇodāharaṇam-- (1) ativitatagaganasaraṇiprasaraṇaparimuktavikṣamānandaḥ /
marudullāsitasaurabhakamalākarahāsakṛdravirjayati

atrātivitatatvādayo 'nupādāne 'pi pratipādyamānamarthaṃ na bādhanta ityapuṣṭāḥ, na tvasaṃgatāḥ punaruktā vā //
(2) sadā madhye yāsāmiyamamṛtanisyandasurasā sarasvatyuddāmā vahati bahumārgā parimalam /
prasādaṃ tā etā ghanaparicitāḥ kena mahatāṃ mahākāvyavyomni sphuritamadhurā yāntu rucayaḥ

atra yāsāṃ kavirucīnāṃ madhye sukumāravicitramadhyamātmakatrimārgā bhāratī camatkāraṃ vahati tāḥ, gambhīrakāvyaparicitāḥ kathamitarakāvyavat prasannā bhavantu /
yāsāmādityaprabhāṇāṃ madhye tripathagā vahatitāḥ, meghaparicitāḥ kathaṃ prasannā bhavantīti saṃkṣepārthaḥ //
(3) jagati jayinaste te bhāvā navendukalādayaḥ prakṛtimadhurāḥ santyevānye mano madayanti ye /
mama tu yadiyaṃ yātā loke vilocanacandrikā nayanaviṣayaṃ janmanyekaḥ sa eva mahotsavaḥ

atrendukalādayo yaṃ prati paspaśaprāyāḥ sa eva candrikātvamutkarṣārthamāropayatīti vyāhatatvam //
(4) kṛtamanumatamityādi

atrārjunārjuneti bhavadbhiriti cokte sabhīmakirīṭināmiti kirīṭipadārthaḥ punaruktaḥ /
yathā vā astrajvālāvalīḍhapratibalajaladherantaraurvāyamāṇe senānāthe sthite 'sminmama pitari gurau sarvadhanvīśvarāṇām /
karṇālaṃ kaṃbhrameṇa vraja kṛpa samaraṃ muñca hārdikya śaṅkāṃ tāte cāpadvitīye vahati raṇadhuraṃ ko bhayasyāvakāśaḥ

atra caturthapādavākyārthaḥ punaruktaḥ //
(5) bhūpālaratna nirdainyapradānaprathitotsava /
viśrāṇaya turaṅgaṃ me mātaṅgaṃ vā madālasam

atra mātahgasya prāṅnirdeśo yuktaḥ /
(6) svapiti yāvadayaṃ nikaṭe janaḥ svapimi tāvadahaṃ kimapaiti te /
tadayi sāṃpratamāhara kūrparaṃ tvaritamūrumudañcaya kuñcitam

eṣo 'vidagdhaḥ //
(7) mātsaryamutsāryetyādi

atra prakaraṇādyabhāve saṃdehaḥ śāntaśṛṅgāryanyatarābhidhāne tu niśvayaḥ //
(8) gṛhītaṃ yenāsīḥ paribhavabhayānnocitamapi prabhāvādyasyābhūnna khalu tava kaśvinna viṣayaḥ /
parityaktaṃ tena tvamasi sutaśokānna tu bhayā- dvimokṣye śastra tvāmahamapi yataḥ svasti bhavate

atra śastramocane heturnopāttaḥ //
(9) idaṃ te kenoktaṃ kathaya kamalātaṅkavadane yadetasmin hemnaḥ kaṭakamiti dhatse khalu dhiyam /
idaṃ tadduḥsādhākramaṇaparamāstraṃ smṛtibhuvā tava prītyā cakraṃ karakamalamūle vinihitam

atra kāmasya cakra loke 'prasiddham /
yathā vā (9 a) upaparisaraṃ godāvaryāḥ parityajatādhvagāḥ saraṇimaparo mārgastāvadbhavādbhirihekṣyatām /
iha hi vihito raktāśokaḥ kayāpi hatāśayā caraṇanalinanyāsodañcannavāṅkurakañcukaḥ

atra pādāghātenāśokasya puṣpodghamaḥ kaviṣu prasiddho na punaraṅkurodgamaḥ /
(susitavasanālaṃkārāyāṃ kadāyana kaumudī- mahasi sudṛśi svairaṃ yāntyāṃ gato 'stamabhūdvidhuḥ /
tadanu bhavataḥ kīrtiḥ kenāpyagīyata yena sā priyagṛhamagānmuktāśaṅkā kva nāsi śubhapradaḥ

atrāmūrtāpi kīrtiḥ jyotsnāvatprakāśarūpā kathiteti lokaviruddhamapi kaviprasiddherna dupṭam //)//
(10) sadā snātvā niśīthinyāṃ sakalaṃ vāsaraṃ budhaḥ /
nānāvidhāni śāstrāṇi vyācaṣṭe ca śṛṇoti ca

grahoparāgādikaṃ vinā rātrau snānaṃ dharmaśāstreṇa viruddham /
(10 a) ananyasadṛśaṃ yasya balaṃ bāhvoḥ samīkṣyate /
ṣāḍguṇyānusṛtistasya satyaṃ sā niṣprayojanā

etat arthaśāstreṇa /
(10 ā) vidhāya dūre keyūramanaṅgāṅgaṇamahganā /
babhāra kāntena kṛtāṃ karajollekhamālikām

atra keyūrapade nakhakṣataṃ na vihitamiti, etatkāmaśāstreṇa /
(10 i) aṣṭāṅgayogapariśīlanakīlanena duḥsādhasiddhisavidhaṃ vidadhadvidūre /
āsādayannabhimatāmadhunā vivekakhyātiṃ samādhidhanamaulimaṇirvimuktaḥ

atra vivekakhyātistataḥ saṃprajñātasamādhiḥ paśvādasaṃprajñātastato muktirna tu vivekakhyātau etat yogaśāstreṇa /
evaṃ vidyāntarairapi viruddhamudāhāryam //
(11) prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughāstataḥ kiṃ dattaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim /
saṃtarpitāḥ praṇayino vibhavaistataḥ kiṃ kalpaṃ sthitaṃ tanubhṛtāṃ tanubhistataḥ kim

atra tataḥ kimiti na navīkṛtam /
(tattu yathā yadi dahatyanalo 'tra kimadbhutaṃ yadi ca gauravamadriṣu kiṃ tataḥ /
lavaṇamambu sadaiva mahodadheḥ prakṛtireva satāmaviṣāditā

)//
(12) yatrānullikhitārthameva nikhilaṃ nirmāṇametadvidhe- rutkarṣapratiyogikalpanamapi nyakkārakoṭiḥ parā /
yātāḥ prāṇabhṛtāṃ manorathagatīrullahghya yatsaṃpada- stasyābhāsamaṇīkṛtāśmasu maṇeraśmatvamevocitam

atra "chāyāmātramaṇīkṛtāśmasu maṇestasyāśmataivocitā'; iti saniyamatvaṃ vācyam //
(13) vaktrāmbhojaṃ sarasvatya dhivasati sadā śoṇa evādharaste bāhuḥ kākutsthavīryasmṛtikaraṇapaṭurdakṣiṇaste samudraḥ /
vāhinyaḥ pārśvametāḥ kṣaṇamapi bhavato naiva muñcantyabhīkṣṇaṃ svacche 'ntarmānase 'smin kathamavanipate te 'mbupānābhilāṣaḥ

atra "śoṇa eva'; iti niyamo na vācyaḥ //
(14) śyāmāṃ śyāmalimānamānayata bhoḥ sāndrairmaṣīkūrcakair- mantraṃ tantramatha prayujya harata śvetotpalānāṃ śriyam /
candraṃ cūrṇayata śraṇācca kaṇaśaḥ kṛtvā śilāpaṭṭake yena draṣṭumahaṃ kṣame daśa diśastadvakrmudrāṅkitāḥ

atra "jyautsnīm'; iti śyāmāviśeṣo vācyaḥ //
(15) klalolavellitadṛṣatparuṣaprahārai ratnānyamūni makarālaya māvamaṃsthāḥ /
kiṃ kaustubhena vihito bhavato na nāma yācñāprasāritakaraḥ puruṣottamo 'pi

atra "ekena kiṃ na vihito bhavataḥ sa nāma'; iti sāmānyaṃ vācyam /
(16) arthitve prakaṭīkṛte 'pi na phalaprāptiḥ prabhoḥ pratyuta druhyan dāśarathirviruddhacarito yuktastayā kanyayā /
utkarphaṃ ca parasya mānayaśasorvisraṃsanaṃ cātmanaḥ strīratnaṃ ca jagatpatirdaśamukho devaḥ kathaṃ mṛṣyate

atra strīratnam "upekṣitum'; ityākāṅkṣati /
nahi parasyetyanena saṃbandho yogyaḥ //
(17) ājñā śakraśikhāmaṇipraṇayinī śāsrāṇi cakṣurnavaṃ bhaktirbhūtapatau pinākini padaṃ laṅketi divyā purī /
utpattirdruhiṇānvaye ca tadaho nedṛgvaro labhyate syāccedeṣa na rāvaṇaḥ kva nu punaḥ sarvatra sarve guṇāḥ

atra "syāccedeṣa na rāvaṇaḥ'; ityatra, eva samāpyam /
(18) śrutena buddhirvyasanena mūrkhatā madena nārī salilena nimnagā /
niśā śaśāṅkena dhṛtiḥ samādhinā nayena cālaṃkriyate narendratā

atra śrutādibhirutkṛṣṭaiḥ sahacaritairvyasanamūrkhatayornikṛṣṭayorbhinnatvam /
(19) lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā-

ityatra viditaṃ te 'stvityanena śrīstasmādapasaratīti viruddhaṃ prakāśyate //
(20) prayatnaparibodhitaḥ stutibhiradya śeṣe niśā- makeśavamapāṇḍavaṃ bhubanamadya niḥsomakam /
iyaṃ parisamāpyate raṇakathādya do 'śālinā- mapaitu ripukānanātigururadya bhāro bhuvaḥ

atra "śayitaḥ prayatnena bodhyase'; iti vidheyam /
yathā vā vātāhāratayā jagadviṣadharairāśvāsya niḥśeṣitaṃ tegrastāḥ punarabhratoyakaṇikātīvravratairbarhibhiḥ /
te 'pi krūracamūrucarmavasanairnītāḥ kṣayaṃ lubdhakai- rdambhasya sphuritaṃ vidannapi jano jālmo guṇānīhate

atra vātāhārāditrayaṃ vyutkrame vācyam /
(21) are rāmāhastābharaṇa bhasalaśreṇiśaraṇa smārakrīḍāvrīḍāśamana virahiprāṇadamana /
sarohaṃsottaṃsa pracaladala nīlotpala sakhe sakhedo 'haṃ mohaṃ ślathaya kathaya kvenduvadanā

atra "virahiprāṇadamana'; iti nānuvādyam //
(22) lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyetyādi

atra "viditaṃ te 'stu'; ityupasaṃhṛto 'pi tenetyādinā punarupāttaḥ //
(23) hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ /
yathāsya jāyate pāto na tatā punarunnatiḥ

atra puṃvyajjanasyāpi pratītiḥ /
yatraiko doṣaḥ pradarśitastatra doṣāntarāṇyapi santi tathāpi teṣāṃ tatrāprakṛtatvātprakāśanaṃ na kṛtam //
(sū- 77)
karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ /
saṃnidhānādibodhārtham
avataṃsādīni karṇādyābharaṇānyevocyante tatra karṇādiśabdāḥ karṇādisthitipratipattaye /
yathā asyāḥ karṇāvataṃsena jitaṃ sarvaṃ vibhūṣaṇam /
tathaiva śobhate 'tyarthamasyāḥ śravaṇakuṇḍalam

apūrvamadhurāmodapramoditadiśastataḥ /
āyayurbhṛṅgamukharāḥ śiraḥśekharaśālinaḥ

atra karṇaśravaṇaśiraḥśabdāḥ saṃnidhānapratītyarthāḥ //
vidīrṇābhimukhārātikarāle saṃgarāntare /
dhanurjyākiṇacihvena doṣṇā visphuritaṃ tava

atra dhanuḥśabda ārūḍhatvāvagataye /
anyatra tu jyābandhaniṣpandabhujena yasya viniśvasadvattkaparaṃpareṇa /
kārāgṛhe nirjitavāsavena laṅkeśvareṇoṣitamā prasādāt

ityatra kevalo jyāśabdaḥ /
prāṇeśvarapariṣvaṅgavibhramapratipattibhiḥ /
muktāhāreṇa lasatā hasatīva stanadvayam

atra muktānāmanyaratnāmiśritatvabodhanāya muktāśabdaḥ /
saundaryasaṃpat tāruṇyaṃ yasyāste te ca vibhramāḥ /
ṣaṭpadān puṣpamāleva kān nākarṣati sā sakhe

atrotkṛṣṭapuṣpaviṣaye puṣpaśabdaḥ /
nirupapado hi mālāśabdaḥ puṣpasrajamevābhidhatte //
(sū- 78)
sthiteṣvetatsamarthanam

na khalu karṇāvataṃsādivajjaghanakāñcītyādi kriyate /
jagāda madhurāṃ vācaṃ viśadākṣaraśālinīm

ityādau kriyāviśeṣaṇatve 'pi vivakṣitārthapratītisiddhau "gatārthasyāpi viśeṣyasya viśeṣaṇadānārṃtha kvacitprayogaḥ kāryaḥ" iti na yuktam /
yuktatve vā caraṇatraparitrāṇarahitābhyāmapi drutam /
pādābhyāṃ dūramadhvānaṃ brajanneṣa na khidyate

ityudāhāryam //
(sū- 79)
khyāte 'rthe nirhetoraduṣṭatā
yathā candraṃ gatā pajhaguṇānna bhuhkte pajhāśritā cāndramasīmabhikhyām /
umāmukhaṃ tu pratipadya lolā dvisaṃśrayāṃ prītimavāpa lakṣmīḥ

atra rātrau pajhasya saṃkocaḥ, divā candaramasaśva niṣprabhatvaṃ lokaprasiddhamiti "na bhuṅkte'; iti hetuṃ nāpekṣate //
(sū- 80)
(a)nukaraṇe tu sarveṣām /
sarveṣāṃ śrutikaṭuprabhṛtīnāṃ doṣāṇām /
yathā mṛgacakṣuṣamadrākṣamityādi kathayatyayam /
paśyaiṣa ca gavityāha sutrāmāṇaṃ yajeti ca

(sū- 81)
vaktrādyaucityavaśāddoṣo 'pi guṇaḥ kvacitkvacinnobhau

vaktṛpratipādyavyaṅgyavācyaprakaraṇādīnāṃ mahimnā doṣo 'pi kvacidguṇaḥ kvacinna doṣo na guṇaḥ /
tatra vaiyākaraṇādau vaktari pratipādye ca raudrādau ca rase vyaṅgye kaṣṭatvaṃ guṇaḥ /
krameṇodāharaṇam-- dīdhīṅvevīṅsamaḥ kaśvidguṇavṛddhyorabhājanam /
kvippratyayanibhaḥ kaśvidyatra saṃnihite na te

yadā tvāmahamadrākṣaṃ padavidyāviśāradam /
upādhyāyaṃ tadāsmārṣaṃ samasprākṣaṃ ca saṃmadam

antraprotabṛhatkapālanalakakrūrakvaṇatkaṅkaṇa- prāyaprehkhitabhūribhūṣaṇaravairāghoṣayantyambaram /
pītaccharditaraktakardamaghanaprāgmāraghorollasa- dvyālolastanabhārabhairavavapurdarpoddhataṃ dhāvati

vācyavaśādyathā mātaṅgāḥ kimu valgitaiḥ kimaphalairāḍambarairjambukāḥ sāraṅgā mahiṣā madaṃ vrajatha kiṃ śūnyeṣu śūrā na ke /
kopāṭopasamudbhaṭotkaṭasaṭākoṭeribhāreḥ puraḥ sindhudhvānini huṅkṛte sphurati yat tadgarjitaṃ garjitam

atra siṃhe vācye paruṣāḥ śabdāḥ //
prakaraṇavaśādyathā raktāśoka kṛśodahī kva nu gatā tyaktvānuraktaṃ janaṃ no dṛṣṭeti mudhaiva cālayasi kiṃ vātāvadhūtaṃ śiraḥ /
utkaṇṭhāghaṭamānaṣaṭpadaghaṭāsaṃghaṭṭadaṣṭacchada- statpādāhatimantareṇa bhavataḥ puṣpodghamo 'yaṃ kutaḥ

atra śirodhūnanena kupitasya vacasi //
kvacinnīrase na guṇo na doṣaḥ /
yathā śīrṇagrāṇāṅgripāṇīn vraṇibhirapaghanairghargharāvyaktaghoṣān dīrghāghrātānaghaughaiḥ punarapi ghaṭayatyeka ullāghayan yaḥ /
gharmāṃśostasya vo 'ntardviguṇaghanaghṛṇānighnanirvighnavṛtter- dattārghāḥ siddhasaṃgharvidadhatu ghṛṇayaḥ śīghramaṃhovighātam

aprayuktanihatārthau śleṣādāvaduṣṭau /
yathā yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purā strīkṛto yaśvodvṛttabhujaṅgahāravalayogaṅgāṃ ca yo 'dhārayat /
yasyāhuḥ śaśimacchirohara iti stutyaṃ ca nāmāmārāḥ pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvadomādhavaḥ

atra mādhavapakṣe śaśimadandhakakṣayaśabdāvaprayuktanihatārthau /
aślīlaṃ kvacidguṇaḥ /
yathā suratārambhagoṣṭyām "vdyarthaiḥ padaiḥ piśunayecca rahasyavastu" iti kāmaśāstrasthitau karihastena saṃbādhe saṃbādhe praviśyāntarviloḍite /
upasarpan dhvajaḥ puṃsaḥ sādhanāntarvirājate

śamakathāsu uttānocchūnamaṇḍūkapāṭitodarasaṃnibhe /
kledini strīvraṇe saktirakṛmeḥ kasya jāyate

nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ saha mādhavena /
raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśva svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ

atra bhāvyamaṅgalasūcakam //
saṃdigdhamapi vācyamahimnā kvacinniyatārthapratītikṛcvena vyājastutiparyavasāyitve guṇaḥ /
yathā pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥśeṣaparijanaṃ deva /
vilasatkareṇugahanaṃ saṃprati samamāvayoḥ sadanam

pratipādyapratipādakayorjñatve satyapratītaṃ guṇaḥ /
yathā ātmārāmā vihitaratayo nirvikalpe samādhau jñānodrekādvighaṭitatamogranthayaḥ sacvaniṣṭhāḥ /
yaṃ vīkṣante kamapi tamasāṃ jyotiṣāṃ vā parastā- ttaṃ mohāndhaḥ kathamayamamuṃ vetti devaṃ purāṇam

svayaṃ vā parāmarśe /
yathā ṣaḍadhikadaśanāḍīcakramadhyasthitātmā hṛdi vinihitarūpaḥ siddhidastadvidāṃ yaḥ /
avicalitamanobhiḥ sādhakairmṛgyamāṇaḥ sa jayati pariṇaddhaḥ śaktibhiḥ śaktināthaḥ

adhamaprakṛtyuktiṣu grāmyo guṇaḥ /
yathā phullukkaraṃ kalamakūraṇihaṃ vahanti je sindhuvāraviḍavā maha vallahā de /
je gālidassa mahisīdahiṇo saricchā de kiṃ ca muddhaviaillapasūṇapuñjā

atra kalamabhaktamahiṣīdadhiśabdā gramyā api vidūṣakoktau //
nyūnapadaṃ kvacidguṇaḥ /
yathā gāḍhāliṅganavāmanīkṛtakucaprodbhūtaromodgamā sāndrasneharasātirekavigalacchrīmannitambāmbarā /
mā mā mānada māti māmalamiti kṣāmākṣarollāpinī suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim

kvacinna guṇo na doṣaḥ /
yathā tiṣṭhetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinīṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ

atra pihitetyato 'nantaraṃ "naitadyataḥ'; ityetairnyūnaiḥ padairviṃśeṣabuddherakaraṇānna guṇaḥ /
uttarā pratipattiḥ pūrvāṃ pratipattiṃ bādhate, iti na doṣaḥ /
adhikapadaṃ kvacidguṇaḥ /
yathā yadvañcanāhitamatirbahu cāṭugarbhaṃ kāryonmukhaḥ khalajanaḥ kṛtakaṃ bravīti /
tatsādhavo na na vidanti vidanti kiṃtu kartuṃ vṛthā praṇayamasya na pārayanti

atra "vidanti'; iti dvitīyamanyayogavyavacchedaparam /
yathā vā vada vada jitaḥ sa śatrurna hato jalpaṃśva tava tavāsmīti /
citraṃ citramarodīddhā heti paraṃ mṛte putre

ityevamādau harṣabhayādiyukte vaktari //
kathitapadaṃ kvacidguṇaḥ, lāṭānuprāse, arthāntarasaṃkramitavācye vihitasyānuvādyatve ca /
krameṇodāharaṇam-- sitakarakararuciravibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ /
pauruṣakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya

tālā jāaṃti guṇā jālā de sahiaehiṃ dheppanti /
raikiraṇāṇuggahiāiṃ honti kamalāiṃ kamalāiṃ

jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ guṇaprakarṣo vinayādavāpyate /
guṇaprakarṣeṇa jano 'nurajyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

patatprakarṣamapi kvacidguṇaḥ /
yathā, udāhṛte prāgaprāptetyādau

samāptapunarāttaṃ kvacinna guṇo na doṣaḥ /
yatra na viśeṣaṇamātradānārthaṃ punargrahaṇam api tu vākyāntarameva kriyate /
yathā, atraiva prāgaprāptetyādau

apadasthasamāsaṃ kvacidguṇaḥ yathā, udāhṛte raktāśeketyādau

garbhitaṃ tathaiva /
yathā humi avahatthiareho ṇiraṃkuso aha vivearahio vi /
siviṇe vi tumammi puṇo pattihi bhattiṃ ṇa pasumarāmi

atra pratīhīti madhye dṛḍhapratyayotpādanāya /
evamanyadapi lakṣyāllakṣyam //
(sū- 82)
vyabhicārirasasthāyibāvānāṃ śabdavācyatā /
kaṣṭakalpanayā vyattkiranubāvavibhāvayoḥ

pratikūlavibhāvādigraho dīptiḥ punaḥ punaḥ /
akāṇḍe prathanacchedau aṅgasyāpyativistṛtiḥ

aṅgino 'nanusaṃdhānaṃ prakṛtīnāṃ viparyayaḥ /
anahgasyābhidhānaṃ ca rase doṣāḥ syurīdṛśāḥ

(1) svaśabdopādānaṃ vyabhicāriṇo yathā savrīḍā dayitānane sakaruṇā mātaṅgacarmāmbare satrāsā bhūjage savismayarasā candre 'mṛtasyandini /
serṣyā jahnusutāvalokanavidhau dīnā kapālodare pārvatyā navasaṃgamapraṇayinī dṛṣṭiḥ śivāyāstu vaḥ

atra vrījādīnām /
"vyānamrā dayitānane mukulitā mātaṅgacarmāmbare sotkampā bhujage nimeṣarahitā candre 'mṛtasyandini /
mīladbhrūḥ surasindhudarśanavidhau mlānā kapālodare'; ityādi tu yuktam //
(2) rasasya svaśapdena vā vācyatvam /
krameṇodāharaṇam-- tāmanahgajayamaṅgalaśriyaṃ kiṃciduccabhūjamūlalokitām /
netrayoḥ kṛtavato 'sya gocare ko 'pyajāyata raso nirantaraḥ

ālokya komalakapolatalābhiṣiktavyaktānurāgasubhagāmabhirāmamūrtim /
paśyaiṣa bālyamatiṣtya vivartamānaḥ śṛhgārasīmani taraṅgitamātanoti

(3) sthāyino yathā saṃprahāre praharaṇaiḥ prahārāṇā parasaparam ṭhaṇatkāraiḥ śrutikatairutsāhastasta ko 'pyabhūt

atrotmāhasya //
(4) karpūradhūlidhavaladyutipūradhautadiṅnaṇḍale śiśirarociṣi tasya yūnaḥ /
līlāśiroṃ'gukaniveśaviśeṣakḷptivyaktasasastanonnatirabhūnnayānapo sā

atroddīpanālambanarūpāḥ sṛṅgāyogyā vibhāvā anubhāvaparalapasācayinaḥ sthitā iti paṣṭakalpanā //
(5) pariharati ratiṃ matiṃ lunīte skhalati bhṛśaṃ parivartate ca bhūyaḥ /
iti bata viṣamā daśāsya dehaṃ paribhavati prasabhaṃ kimatra kurmaḥ

atra ratiparihārādīnāmanubhāvānāṃ karuṇādāvapi saṃbhavātkāminīrūpo vibhāvo yatnataḥ pratipādyaḥ //
(6) prasāde vartasva prakaṭaya mudaṃ saṃtyaja ruṣaṃ priye śuṣyantyaṅgānyamṛtamiva te siñcati vacaḥ /
nidhānaṃ saukhyānāṃ kṣaṇamabhimukhaṃ sthāpaya mukhaṃ na mugdhe pratyetuṃ prabhavati gataḥ kālahariṇaḥ

atra śṛṅgāre pratikūlasya śāntasyānityatāprakāśanarūpo vibhāvastatprakāśito nirvedaśva vyabhicārī, upāttaḥ //
ṇihuaramaṇammi loaṇapahammi paḍie guruaṇamajjhammi /
saalaparihārahiaā vaṇagamaṇaṃ evva mahai vahū

atra sakalaparihāravanagamane śāntānubhāvau /
indhanādyānayanavyājenopabhogārthaṃ vanagamanaṃ cet na doṣaḥ //
(7) dīptiḥ punaḥpunaryathā kumārasaṃbhave rativilāpe //
(8) akāṇḍe prathanaṃ yathā veṇīsaṃhāre dvitīye 'ṅke 'nekavīrakṣaye pravṛtte bhānumatyā saha duyārdhenasya śṛṅgāravarṇanam //
(9) akāṇḍe chedo yathā vīracarite dvitīye 'ṅke rāghavabhārgavayordhārādhirūḍhaṃ vīrarase "kaṅkaṇamojanāya gacchāmi'; iti rāghavasyoktau //
(10) aṅgasyāpradhānasyātivistareṇa varṇanam /
yathā hayagrīvavadhe hayagrīvasya //
(11) aṅgino 'nanusaṃdhānam /
yathā ratnāvalyāṃ caturthe 'ṅke bābhravyāgamane sāgarikāyā vismṛtiḥ //
(12) prakṛtayo divyā adivyā divyādivyāśva vīraraudraśṛṅgāraśāntarasapradhānā dhīrodāttadhīroddhatadhīralalitadhīrapraśāntāḥ, uttamādhamamadhmamāśva /
tatra ratihāsaśokādbhutāni, adivyāttamaprakṛtivat divyeṣvapi /
kiṃ tu ratiḥ saṃbhogaśṛṅgārarūpāṃ, uttamadevatāviṣayā na varṇanīyā /
tadvarṇanaṃ hi pitroḥ saṃbhogavarṇanamivātyantamanucitam /
krodhaṃ prabho saṃhara saṃhareti yāvadgiraḥ khe marutāṃ caranti /
tāvatsa vahnirbhavanetrajanmā bhasmāvaśeṣaṃ madanaṃ cakāra

ityuktavat bhrukuṭhyādivikāravarjitaḥ krodhaḥ sadyaḥphaladaḥ svargapātālagaganasamudrollaṅghanādyutsāhaśva divyeṣveva /
adivyeṣu tu yāvadavadānaṃ prasiddhamucitaṃ vā tāvadevopanibanddhavyam /
adhikaṃ nibadhyamānamasatyapratibhāsena "nāyakavadvartitavyaṃ na pratināyakavat'; ityupadeśe na paryavasyet /
divyādivyeṣu, ubhayathāpi /
evamuktasyaucityasya divyādīnāmiva dīrodāttādīnāmapyanyathāvarṇanaṃ viparyayaḥ /
tatrabhavan bhagavannityuttamena na, adhamena muniprabhṛtau na rājādau bhaṭṭāraketi nottameti nottamena rājādau prakṛtiviparyayāpattervācyam /
evaṃ deśakālavayojātyādīnāṃ veṣavyavahārādikamucitamevopanibanddhavyam //
(13) anahgasya rasānupakārakasya varṇanam /
yathā karpūramañjaryāṃ nāyikayā svātmanā ca kṛtaṃ vasantavarṇanamanādṛtya bandivarṇitasya rājñā praśaṃsanam //
"īdṛśāḥ" iti /
nāyikāpādaprahārādinā nāyakakopādivarṇanam /
uktaṃ hi dhvanikṛtā "anaucityādṛte nānyad rasabhaṅgasya kāraṇam /
aucityopanibandhastu rasasyopaniṣatparā" //
iti //
idānīṃ kvacidadoṣā apyete, ityucyante /
(sū- 83)
na doṣaḥ svapadenoktāvapi saṃcāriṇaḥ kvacit /
yathā autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā taistairbandhuvadhūjanasya vacanairnītābhimukhyaṃ punaḥ /
dṛṣṭvāgre varamāttasādhvasarasā gaurī nave saṃgame saṃrohatpulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ

atrautsukyaśabda iva tadanubhāvo na tathāpratītikṛt /
ata eva "dūrādutsukam'; ityādau vrīḍāpremādyanubhāvānāṃ vivalitatvādīnāmivapotsukatvānubhāvasya sahasāprasaraṇādirūpasya tathā- pratipattikāritvābhāvādutsukamiti kṛtam //
(sū- 84)
saṃcāryādorviruddhasya bādhyasyoktirguṇāvahā

bādhyatvenoktirna paramadoṣaḥ, yāvat prakṛtarasaparipoṣakṛt /
yathā "kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulam'; ityādau

atra vitarkādiṣu, udgateṣvapi cintāyāmeva viśrāntiriti prakṛtarasaparipoṣaḥ //
pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ

ityādau sādhāraṇatvaṃ pāṇḍutādīnāmiti na viruddham //
satyaṃ manoramā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ /
kiṃ tu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam

ityatrādyamardhaṃ bādhyatvenaivoktam /
jīvitādapi, adhikamapāṅgabhaṅgasyāsthiratvamiti prasiddhabhahguropamānatayopāttaṃ śāntameva puṣṇāti na punaḥ śṛṅgārasyātra pratītistadaṅgāpratipatteḥ /
na tu vineyonmukhīkaraṇamatra parihāraḥ śāntaśṛṅgārayornairantaryasyābhāvāt /
nāpi kāvyaśobhākaraṇam rasāntarādanuprāsamātrādvā tathābhāvāt //
(sū- 85)
āśrayaikye viruddho yaḥ sa kāryo bhinnasaṃśrayaḥ /
rasāntareṇāntarito nairantaryeṇa yo rasaḥ

vīrabhayānakayorekāśrayatvena virodha iti pratipakṣagatatvena bhayānako niveśayitavyaḥ /
śāntaśṛṅgārayostu nairantaryeṇa virodha iti rasāntaramantare kāryam yathā nāgānande śāntasya jīmūtavāhanasya "aho gītam aho vāditram'; ityadbhutamantarniveśya malayavatīṃ pratiśṛhgāro nibaddhaḥ /
na paraṃ prabandhe yāvadekasminnapi vākye rasāntaravyavadhinā virodho nivartate /
yathā bhūreṇudigdhān navapārijātamālārajovāsitabāhumadhyāḥ /
gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇān surāṅganāśliṣṭabhujāntarālāḥ

saśoṇitaiḥ kravyabhujāṃ sphuradbhiḥ pakṣaiḥ khagānāmupavījyamānān /
saṃvījitāśvandanavārisekaiḥ sugandhibhiḥ kalpalatādukūlaiḥ // 334 (a) //
vimānaparyaṅkatale niṣaṇṇāḥ kutūhalāviṣṭatayā tadānīm /
nirdiśyamānān lalanhgulībhirvīrāḥ svadehān patitānapaśyan

atra bībhatsaśṛṅgārayorantarvīraraso niveśitaḥ /
(sū- 86)
smaryamāṇo viruddho 'pi sāmyenātha vivakṣitaḥ /
aṅginyaṅgatvamāptau yau tau na duṣṭau parasparam

ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūrujadhanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ

etat bhūriśravasaḥ samarabhuvi patitaṃ hastamālokya tadvadhūrabhidadhau /
atra pūrvāvasthāsmaraṇaṃ ṣṛṅgārāṅgamapi karuṇaṃ paripoṣayati //
dantakṣatāni karajaiśva vipāṭitāni prodbhinnasāndrapulake bhavataḥ śarīre /
dattāni raktamanasā mṛgarājavadhvā jātaspṛhairmunibhirapyavalokitāni

atra kāmukasya dantakṣatādīni yathā camatkārakārīṇi tathā jinasya /
yathā vā paraḥ śṛṅgārī tadavalokanātsaspṛhastadvat etaddṛśo munaya iti sāmyavivakṣā //
krāmantyaḥ kṣatakomalāṅguligaladraktaiḥ sadarbhāḥ sthalīḥ pādaiḥ pātitayāvakairiva galadbāṣpāmbudhautānanā /
bhītā bhartṛkarāvalambitakarāstvacchatrunāryo 'dhunā dāvāgriṃ parito bhramanti punarapyudyadvivāhā iva

atra cāṭuke rājaviṣayā ratiḥ pratīyate /
tatra karuṇa iva śaṅgāro 'pyaṅgamiti tayorna virodhaḥ /
yathā ehi gaccha patottiṣṭa vada maunaṃ samācara /
evamāśāgrahagrastaiḥ krīḍanti dhanino 'rthibhiḥ

ityatra, ehīti krīḍhanti gaccheti krīḍantīti krīḍanāpekṣayorāgamanagamanayorna virodhaḥ /
kṣipto hastāvalagraḥ prasabhamabhihato 'pyādadānoṃ'śukāntaṃ gṛhṇan keśeṣvapāstaśvaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa /
āliṅgan yo 'vadhūtastripurayuvatibhiḥ sāśrunetrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāṃbhavo vaḥ śarāgniḥ

ityatra tripuraripuprabhāvātiśayasya karuṇo 'ṅgam tasya tu śṛṅgāraḥ, tathāpi na karuṇe viśrāntiriti tasyāṅgataiva /
athavā prāk yathā kāmuka ācarati sma tathā śarāgniriti śṛṅgārapoṣitena karuṇena mukhya evārtha upodbalyate /
uktaṃ hi "guṇaḥ kṛtātmasaṃskāraḥ pradhānaṃ pratipadyate /
pradhānasyopakāre hi tathā bhūyasi vartate'; //
iti //
prāk pratipāditasya rasasya rasāntareṇa na virodhaḥ, nāpyaṅgāṅgibhāvo bhavati, iti rasaśabdenātra sthāyibhāva upalakṣyate //
iti kāvyaprakāśe doṣadarśano nāma saptama ullāsaḥ

// atha aṣṭama ullāsaḥ //
evaṃ doṣānuktvā guṇālaṃkāravivekamāha (sū- 87)
ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ /
utkarṣahetavaste syuracalasthitayo guṇāḥ

ātmana eva hi yathā śauryādayo nākārasya tathā rasasyaiva mādhuryādayo guṇā na varṇānām /
kvacitu śauryādisamucitasyākāramahacvāderdarśanāt "ākāra evāsya śūraḥ'; ityādervyavahārādanyatrāśūre 'pi vitatākṛtitvamātreṇa "śūraḥ'; iti kvāpi śūre 'pi mūrtilāghavamātreṇa "aśūraḥ'; iti, aviśrāntapratītayo yathā vyavaharanti tadvanmadhurādivyañjakasukumārādivarṇānāṃ madhurādivyavahārapravṛtteramadhurādirasāṅgānāṃ varṇānāṃ saukumāryādimātreṇa mādhuryādi madhurādirasopakaraṇānāṃ teṣāmasaukumāryāderamādhuryādi rasaparyantaviśrāntapratītivandhyā vyavaharanti, ata eva mādhuryādayo rasadharmāḥ samucitairvarṇairvyajyante na tu varṇamātrāśrayāḥ /
yathaiṣāṃ vyañjakatvam tathodāhariṣyate //
(sū- 88)
upakurvanti taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa jātucit /
hārādivadalaṃkārāste 'nuprāsopamādayaḥ

ye vācakavācyalakṣaṇāṅgātiśayamukhena mukhyaṃ rasaṃ saṃbhavinamupakurvanti te kaṇṭhādyaṅgānāmutkarṣādhānadvāreṇa śarīriṇo 'pi, upakārakā hārādaya ivālaṃkārāḥ /
yatra tu nāsti rasastatroktivaicitryamātraparyavasāyinaḥ /
kvacittu santamapi nopakurvanti /
yathākramamudāharaṇāni-- apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ /
alamalamāli mṛṇālaiḥ iti vadati divāniśaṃ bālā

ityādau vācakamukhena manorāgastīvraṃ viṣamiva visarpatyavirataṃ pramāthī nirdhūmaṃ jvalati vidhutaḥ pāvaka iva /
hinasti pratyaṅgaṃ jvara iva garīyānita ito na māṃ trātuṃ tātaḥ prabhavati na cāmbā na bhavatī

ityādau vācyamukhenālaṃkārau rasamupakurutaḥ //
citte vihaṭṭadi ṇa ṭuṭṭadi sā guṇesuṃ sejjāsu loṭṭadi visaṭṭadi dimmuhesuṃ /
bolammi vaṭṭadi pavaṭṭadi kavvabandhe jhāṇeṇa ṭuṭṭadi ciraṃ taruṇī taraṭṭī

ityādau vācakameva /
mitre kvāpi gate saroruhavane baddhānane tāmyati krandatsu bhramareṣu vīkṣya dayitāsannaṃ puraḥ sārasam /
cakrāhvena viyoginā bisalatā nāsvāditā nojjhitā kaṇṭhe kevalamargaleva nihitā jīvasya nirgacchataḥ

ityādau vācyameva na tu rasam /
atra bisalatā na jīvaṃ roddhuṃ kṣameti prakṛtānanuguṇopamā //
eṣa eva ca guṇālaṃkārapravibhāgaḥ /
evaṃ ca "samavāyavṛcyā śauryādayaḥ saṃyogavacyātu hārādaya ityastu guṇālaṃkārāṇāṃ bhedaḥ, ojaḥprabhṛtīnāmanuprāsopamādīnāṃ cobhayeṣāmapi samabāyavṛcyā sthitiriti gaḍḍalikāpravāheṇaivaiṣāṃ bhedaḥ" ityabhidhānamasat //
yadapyuktam "kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāstadatiśayahetavastvalaṃkārāḥ" iti tadapi na yuktam /
yataḥ kiṃ samastairguṇaiḥ kāvyavyavahāraḥ, uta katipayaiḥ /
yadi samastaiḥ, tatkathamasamastaguṇā gauḍī pāñcālī ca rītiḥ kāvyasyātmā /
ata katipayaiḥ, tataḥ adrāvatra prajvalatyagniruccaiḥ prājyaḥ prodyannullasatyeṣa dhūmaḥ

ityādāvojaḥprabhṛtiṣu guṇeṣu satsu kāvyavyavahāraprāptiḥ /
svargaprāptiranenaiva dehena varavarṇinī /
asyā radacchadaraso nyakkarotitarāṃ sudhām

ityādau viśeṣoktivyatirekau guṇanirapekṣau kāvyavyavahārasya pravartakau //
idānīṃ guṇānāṃ bhedamāha (sū- 89)
mādhuryaujaḥprasādākhyāstrayaste na punardaśa /
eṣāṃ krameṇa lakṣaṇamāha (sū- 90)
āhlādakatvaṃ mādhuryaṃ śṛṅgāre drutikāraṇam

śṛṅgāre arthāt saṃbhoge /
drutirgalitatvamiva /
śravyatvaṃ punarojaḥprasādayorapi //
(sū- 91)
karuṇe vipralambhe tacchānte cātiśayānvitam /
atyantadrutihetutvāt //
(sū- 92)
dīptyātmavistṛterheturoja vīrarasasthiti

cittasya vistārarūpadīptatvajanakamojaḥ //
(sū- 93)
bībhatsaraudrarasayostasyādhikyaṃ krameṇa ca /
vīrādbībhatse tato raudre sātiśayamojaḥ //
(sū- 94)
śuṣkendhanāgnivat svacchajalavatsahasaiva yaḥ

(sū- 95)
vyāpnotyanyat prasādo 'sau sarvatra vihitasthitiḥ /
anyaditi /
vyāpyamiha cittam /
sarvatreti /
sarveṣu raseṣu sarvāsu racanāsu ca //
guṇavṛttyā punasteṣāṃ vṛttiḥ śabdārthayormatā

guṇavṛcyā, upacāreṇa /
teṣāṃ guṇānām /
ākāre śauryasyeva //
kutastraya eva na daśa ityāha (sū- 96)
kecidantarbhavantyeṣu doṣatyāgātpare śritāḥ /
anye bhajanti doṣatvaṃ kutracit na tato daśa

bahūnāmapi padānāmekapadavadbhāsanātmā yaḥ śleṣaḥ, yaśvārohāvarohakramarūpaḥ samādhiḥ, yā ca vikaṭatvalakṣaṇā, udāratā yaśvaujomiśritaśaithilyātmā prasādaḥ, teṣāmojasyantarbhāvaḥ /
pṛthakpadatvarūpaṃ mādhuryaṃ bhaṅgyā sākṣādupāttam /
prasādenārthavyaktirgṛhītā /
mārgābhedarūpā samatākvaciddoṣaḥ /
tathāhi "mātaṅgāḥ kimu valgitaiḥ'; ityādau siṃhābhidhāne masṛṇamārgatyāgau guṇaḥ /
kaṣṭatvagrāmyatvayorduṣṭatābhidhānāttannirākaraṇenāpāruṣyarūpaṃ saukumāryam aujjvalyarūpā kāntiśva svīkṛtā /
evaṃ na daśa śabdaguṇāḥ //
"padārthe vākyaracanaṃ vākyārthe ca padābhidhā /
prauḍhirvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvamasya ca //
'; iti yā prauḍhiḥ oja ityuktaṃ tat vaicitryamātram na guṇaḥ /
tadabhāve 'pi kāvyavyavahārapravṛtteḥ /
apuṣṭārthatvādhikapadatvānavīkṛtatvāmaṅgalarūpāślīlagrāmyāṇāṃ nirākaraṇena ca sābhiprāyatvarūpamojaḥ, arthavaimalyātmā prasādaḥ, uktivaicitryarūpaṃ mādhuryam apāruṣyarupaṃ saukumāryam agrāmyatvarupā, udāratā ca svīkṛtāni /
abhidhāsyamānasvabhāvoktyalaṃkāreṇa rasadhvaniguṇībhūtavyahgyābhyāṃ ca vastusvabhāvasphuṭatvarūpā, arthavyaktiḥ, dīptarasatvarupā kāntiśva svīkṛtā /
kramakauṭilyānulbaṇatvopapattiyogarūpaghaṭanātmā śleṣo 'pi vicitratvamātram /
avaiṣamyasvarūpā samatā doṣābhāvamātraṃ na punarguṇaḥ /
kaḥ khalvanunmatto 'nyasya prasyāve 'nyadabhidadhyāt /
arthasyāyoneranyacchāyāyonervā yadi na bhavati darśanaṃ tatkathaṃ kāvyam ityarthadṛṣṭirūpaḥ samādhirapi na guṇaḥ //
(sū- 97)
tena nārthaguṇā vācyāḥ vācyāḥ vaktavyāḥ //
(sū- 98)
proktāḥ śabdaguṇāśva ye /
varṇāḥ samāso racanā teṣāṃ vyañjakatāmitāḥ

ke kasya ityāha (sū- 99)
mūrdhni vargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū /
avṛttirmadhyavṛttirvā mādhurye ghaṭanā tathā

ṭaṭhaḍaḍhavarjitāḥ kādayo māntāḥ śirasi nijavargāntyayuktāḥ, tathā rephaṇakārau hrasvāntaritāviti varṇāḥ samāsābhāvo madhyamaḥ samāso veti samāsaḥ, tathā mādhuryavatī padāntarayogena racanā mādhuryasya vyañjikā /
udāharaṇam anaṅgaraṅgapratimaṃ tadaṅgaṃ bhaṅgībhiraṅgīkṛtamānatāṅgyāḥ /
kurvanti yūnāṃ sahasā yathaitāḥ svāntāni śāntāparacintanāni

(sū- 100)
yoga ādyatṛtīyābyāmantyayo reṇa tulyayoḥ /
ṭādiḥ śaṣau vṛttidairdhyaṃ gumpha uddhata ojasi

vargaprathamatṛtīyābhyāmantyayoḥ, dvitīyacaturthayoḥ, repheṇa, adha upari, ubhayatra vā yasya kasyacit tulyayoḥ, tena tasyaiva saṃbandhaḥ ṭavargo 'rthāt ṇakāravarjaḥ śakāraṣakārau dīrghasamāsaḥ, vikaṭā saṃghaṭanā, ojasaḥ /
udāharaṇam--mūrdhnāmudvṛttakṛttetyādi

(sū- 101)
śrutimātreṇa śabdāttu yenārthapratyayo bhavet /
sādhāraṇaḥ samagrāṇāṃ sa prasādo guṇo mataḥ

samagrāṇāṃ rasānāṃ saṃghaṭanānāṃ ca /
udāharaṇam parimlānaṃ pīnastanajaghanasaṃgādubhayata- stanormadhyasyāntaḥ parimilanamaprāpya haritam /
idaṃ vyastanyāsaṃ śrlathabhujalatākṣepavalanaiḥ kṛśāhgyāḥ saṃtāpaṃ vadati bisinīpatraśayanam

yadyapi guṇaparatantrāḥ saṃghaṭanādayastathāpi (sū- 102)
vaktṛvācyaprabandhānāmaucityena kvacitkvacit /
racanāvṛttivarṇānāmanyathātvamapīṣyate

kvacidvācyaprabandhānapekṣayā vaktraucityādeva racanādayaḥ /
yathā mantāyastārṇavāmbhaḥplutakuharacalanmandaradhvānadhīraḥ koṇāghāteṣu garjatpralayaghanaghaṭānyonyasaṃghaṭṭacaṇḍaḥ /
kṛṣṇākrodhāgraḍūtaḥ kurukulanidhanotpātanirghātavātaḥ kenāsmatsiṃhanādapratirasitasakho dundubhistāḍito 'sau

atra hi na vācyaṃ krodhādibyañjakam /
abhineyārthaṃ ca kāvyamiti tatpratikūlā uddhatā racanādayaḥ /
vaktā cātra bhīmasenaḥ //
kvacidvaktṛprabandhānapekṣayā vācyaucityādeva rajanādayaḥ /
yathā prauḍhacchedānurūpocchalanarayabhavatsaiṃhikeyopaghāta- trāsākṛṣṭāśvatiryagvalitaravirathenāruṇenekṣyamāṇam /
kurvat kākutsthavīryastutimiva marutāṃ kandharārandhrabhājāṃ bhāṃkārairbhīmametannipatati viyataḥ kumbhakarṇottamāhgam

kvacidvaktṛvācyānapekṣāḥ prabandhocitā eva te /
tathāhi--ākhyāyikāyāṃ śṛṅgāre 'pi na masṛṇavarṇādayaḥ kathāyāṃ raudre 'pi nātyantamuddhatāḥ, nāṭakādau raudre 'pi na dīrghasamāsādayaḥ /
evamanyadapyaucityamanusartavyam //
iti kāvyaprakāśe guṇālaṃkārabhedaniyataguṇanirṇayo nāma aṣṭama ullāsaḥ

//
// atha navama ullāsaḥ //
guṇavivecane kṛte 'laṃkārāḥ prāptāvasarāḥ, iti saṃprati śabdālaṃkārānāha (sū- 103)
yaduktamanyathā vākyamanyathānyena yojyate /
śleṣeṇa kākvā vā jñeyā sā vakroktistathā dvidhā

tatheti śleṣavakroktiḥ kākuvakroktiśva /
tatra padabhaṅgaśleṣeṇa yathā nārīṇāmanukūlamācarasi cejjānāsi kaśvetano vāmānāṃ priyamādadhāti hitakṛnnaivābalānāṃ bhavān /
yuktaṃ kiṃ hitakartanaṃ nanu balābhāvaprasiddhātmanaḥ sāmarthyaṃ bhavataḥ purandaramatacchedaṃ vidhātuṃ kutaḥ

abhaṅgaśleṣeṇa yathā aho kenedṛśī buddhirvāruṇā tava nirmitā /
triguṇā śrūyate buddhirna tu dārumayī kvacit

kākvā yathā gurujanaparatantratayā dūrataraṃ deśamudyato gantum /
alikulakokilalalite naiṣyati sakhi surabhisamaye 'sau

(sū- 104)
varṇasāmyamanuprāsaḥ
svaravaisādṛśye 'pi vyañjanasadṛśatvaṃ varṇasāmyam /
rasādyanugataḥ prakṛṣṭo nyāso 'nuprāsaḥ /
(sū- 105)
chekavṛttigato dvidhā /
chekāḥ, vidagdhāḥ /
vṛttirniyatavarṇagato rasaviṣayo vyāpāraḥ /
gata iti chekānuprāso vṛcyanuprāsaśva /
kiṃ tayoḥ svarūpam, ityāha--
(sū- 106)
so 'nekasya sakṛtpūrvaḥ
anekasya, arthāta vyañjanasya sakṛdekavāraṃ sādṛśyaṃ chekānuprāsaḥ /
udāharaṇam tato 'ruṇaparispandamandīkṛtavapuḥ śaśī /
dadhre kāmaparikṣāmakāminīgaṇḍapāṇḍutām

(sū- 107)
ekasyāpyasakṛtparaḥ

ekasya, apiśabdādanekasya vyajjanasya dvirbahukṛtvo vā sādṛśyaṃ vṛcyanuprāsaḥ /
tatra (sū- 108)
mādhuryavyañjakairvarṇairupanāgarikocyate /
(sū- 109)
ojaḥprakāśakaistaistu paruṣā
ubhayatrāpi prāgudāhṛtam /
(sū- 110)
komalā paraiḥ

paraiḥ śeṣaiḥ /
tāmeva kecit grāmyeti vadanti /
udāharaṇam apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ /
alamalamāli mṛṇālairiti vadati divāniśaṃ bālā

(sū- 111)
keṣāṃcidetā vaidarbhīpramukhā rītayo matāḥ /
etāstisro vṛttayaḥ, vāmanādīnāṃ mate vaidarbhīgauḍīpāñcālyākhyā rītayo matāḥ //
(sū- 112)
śābdastu lāṭānuprāso bhede tātparyamātrataḥ

śabdagato 'nuprāsaḥ śabdārthayorabhede 'pyanvayamātrabhedāt lāṭajanavallabhatvācca lāṭānuprāsaḥ /
eṣa padānuprāsa ityanye //
(sū- 113)
padānāṃ saḥ
sa iti lāṭānuprāsaḥ /
udāharaṇam yasya na savidhe dayitā davadahanastuhinadīdhitistasya /
yasya ca savidhe dayitā davadahanastuhinadīdhitistasya

(sū- 114)
padasyāpi
apiśabdena sa iti samuccīyate /
udāharaṇam vadanaṃ varavarṇinyāstasyāḥ satyaṃ sudhākaraḥ /
sudhākaraḥ kva nu punaḥ kalaṅkavikalo bhavet

(sū- 115)
vṛttāvanyatra tatra vā /
nāmnaḥ sa vṛcyavṛcyośca
ekasmin samāse bhinne vā samāse samāsāsamāsayorvā nāmnaḥ prātipadikasya na tu padasya sārūpyam /
udāharaṇam sitakarakararucitavibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ /
pauruṣakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya

(sū- 116)
tadevaṃ pañcadhā mataḥ

(sū- 117)
arthe satyarthabhinnānāṃ varṇānāṃ sā punaḥśrutiḥ /
yamakam
samarasamaraso 'yamityādāvekeṣāmarthavacve, anyeṣāmanarthakatve bhinnārthānāmiti na yujyate vaktum iti, arthe satītyuktam /
seti sarorasa ityādivailakṣaṇyena tenaiva krameṇa sthitā /
(sū- 118)
pādatadbhāgavṛtti tadyātyanekatām

prathamo dvitīyādau dvitīyastṛtīyādau tṛtīyaśvaturthe prathamastriṣvapīti sapta /
prathamo dvitīye tṛtīyaśvaturthe prathamaśvaturthe dvitīyastṛtīye, iti dve /
tadevaṃ pādajaṃ navabhedam /
ardhāvṛttiḥ ślokāvṛttiśveti dve /
dvidhā vibhakte pāde prathamādipādādibhāgaḥ pūrvavat dvitīyādipādādibhāgeṣu, antabhāgo 'ntabhāgeṣviti viṃśatirbedāḥ ślokāntare hi nāsau bhāgāvṛttiḥ /
trikhaṇḍe triṃśat catuḥkhaṇḍe catvāriṃśat /
prathamapādādigatāntyārdhādibhāgo dvitīyapādādigate, ādyārdhādibhāge yamyate, ityādyanvarthatānusaraṇenānekabhedam antādikam ādyantikam tatsamuccayaḥ, madhyāṃdikam ādipadhyam antamadhyam madhyāntikaṃ teṣāṃ samuccayaḥ /
tathā tasminneva pāde, ādyādibhāgānāṃ madhyādibhāgeṣu,aniyate ca sthāne, āvṛttiriti prabhūtatamabhedam /
tadetatkāvyāntargaḍubhūtam iti nāsya bhedalakṣaṇaṃ kṛtam /
diṅbātramudāhriyate sannārībharaṇomāyamārādhya vidhuśekharam /
sannārībharaṇo 'māyastatastvaṃ pṛthivīṃ jaya

vināyameno nayatāsukhādinā vinā yamenonayatā sukhādinā /
mahājano 'dīyata mānasādaraṃ mahājanodī yatamānasādaram

sa tvārambharato 'vaśyamabalaṃ vitatāravam /
sarvadā raṇamānaiṣīdavānalasamasthitaḥ

sacvārambharato 'vaśyamavalambitatāravam /
sarvadāraṇamānaiṣī davānalasamasthitaḥ

anantamahimavyāptaviśvāṃ vedhā na veda yām /
yā ca māteva bhajate praṇate mānave dayām

yadānato 'yadānato nayātyayaṃ na yātyayam /
śivehitāṃ śive hitāṃ smarāmitāṃ smarāmi tām

sarasvati prasādaṃ me sthitiṃ cittasarasvati /
sara svati kuru kṣetrakurukṣetrasarasvati

sasāra sākaṃ darpeṇa kaṃdarpeṇa sasārasā /
śarannavānā vibhrāṇā nābibhrāṇā śarannavā

madhuparājiparājitamāninījanamanaḥsumanaḥsurabhi śriyam /
abhṛta vāritavārijaviplavaṃ sphuṭitatāmratatāmravaṇaṃ jagat

evaṃ vaicitryasahasraiḥ sthitamanyadunneyam //
(sū- 119)
vācyabhedena bhinnā yat yugapadbhāṣaṇaspṛśaḥ /
śliṣyanti śabdāḥ śleṣo 'sāvakṣarādibhiraṣṭadhā

"arthabhedena śabdabhedaḥ'; iti darśane "kāvyamārge svaro na gaṇyate'; iti ca naye vācyabhedena bhinnā api śabdā yat yugapaduccāraṇena śliṣyanti bhinnaṃ svarūpamapahnuvate sa śleṣaḥ /
sa ca varṇapadaliṅgabhāṣāprakṛtipratyayavibhaktivacanānāṃ bhedādaṣṭadhā /
krameṇodāharaṇam-- alaṃkāraḥ śaṅkākaranarakapālaṃ parijano viśīrṇāṅgo bhṛṅgī vasu ca vṛṣa eko bahuvayāḥ /
avastheyaṃ sthāṇorapi bhavati sarvāmaraguro- rvidhau vakre mūrdhni sthitavati vayaṃ ke punaramī

pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥ śeṣaparijanaṃ deva /
vilasatkareṇugahanaṃ saṃprati samamāvayoḥ sadanam

bhaktiprahvavilokanapraṇayinī nīlotpalaspardhinī dhyānālambanatāṃ samādhiniratairnītehitaprāptaye /
lāvaṇyasya mahānidhī rasikatāṃ lakṣmīdṛśostanvatī yuṣmākaṃ kurutāṃ bhavārtiśamanaṃ netre tanurvā hareḥ

eṣa vacanaśleṣo 'pi /
mahadesurasaṃdhamme tamavasamāsaṃgamāgamāharaṇe /
harabahusaraṇaṃ taṃ cittamohamavasaraume sahamā

ayaṃ sarvāṇi śāstrāṇi hṛdi jñeṣu ca vakṣyati /
sāmarthyakṛdamitrāṇāṃ mitrāṇāṃ ca nṛpātmajaḥ

rajaniramaṇamauleḥ pādapajhāvalokakṣaṇasamayaparāptāpūrvasaṃpatsahasram /
pramathanivahamadhye jātucicvatprasādādahamucitaruciḥ syānnanditā sā tathā me

sarvasvaṃ hara sarvasya tvaṃ bhavacchedatatparaḥ /
nayopakārasāṃmukhyamāyāsi tanuvartanam

(sū- 120)
bhedābhāvātprakṛtyāderbhedo 'pi navamo bhavet /
navamo 'pītyapirbhinnakramaḥ /
udāharaṇam-- yo 'sakṛtparagotrāṇāṃ pakṣacchedakṣaṇakṣamaḥ /
śatakoṭidatāṃ bibhradvibudhendraḥ sa rājate

atra prakaraṇādiniyamābhāvāt dvāvapyarthau vācyau //
nanu svaritādiguṇabhedāt bhinnaprayatnoccāryāṇāṃ tadabhāvādabhinnaprayatnoccāryāṇāṃ ca śabdānāṃ bandhe 'laṃkārāntarapratibhotpattihetuḥ śabdaśleṣo 'rthaśleṣaśveti dvividho 'pyarthālaṃkāramadhye parigaṇito 'nyairiti kathamayaṃ śabdālaṃkāraḥ /
ucyate--iha doṣaguṇālaṃkārāṇāṃ śabdārthagatatvena yo vibhāgaḥ saḥ, anvayavyatirekābhyāmeva vyavatiṣṭhate /
tathāhi--kaṣṭatvādigāḍhatvādyanuprāsādayaḥ, vyarthatvādiprauḍhyādyupamādayastadbhāvatadabhāvānuvidhāy itvādeva śabdārthagatatvena vyavasthāpyante /
svayaṃ ca pallavātāmrabhāsvatkaravirījitā /
ityabhaṅgaḥ prabhātasaṃdhyevāsvāpaphalalubdhehitapradā

iti sabhaṅgaḥ iti dvāvapi śabdaikasamāśrayāviti dvayorapi śabdaśleṣatvamupapannam na tvādyasyārthaśleṣatvam /
arthaśleṣasya tu sa viṣayaḥ, yatra śabdaparivartane 'pi na śleṣatvakhaṇḍanā /
yathā stokenonnatimāyāti stokenāyātyadhogatim /
aho susadṛśī vṛttistulākoṭeḥ khalasya ca

na cāyamupamāpratibhotpattihetuḥ śleṣaḥ, api tu śleṣapratibhotpattiheturupamā /
tathāhi--yathā "kamalamiva mukhaṃ manojñametatkacatitarām'; ityādau guṇasāmye kriyāsāmye, ubhayasāmye vā, upamā /
tathā "sakalakalaṃ purametañjātaṃ saṃprati sudhāśubimbamiva'; ityādau śabdamātrasāmye 'pi sāyuktaiva /
tathā hyuktaṃ rudraṭena "sphuṭamarthālaṃkārāvetāvutāvupamāsamuccayau kiṃ tu /
āśritya śabdamātraṃ sāmānyamihāpi saṃbhavataḥ" //
iti /
na ca "kamalamiva mukham'; ityādiḥ sādhāraṇadharmaprayogaśūnya upamāviṣaya iti vaktuṃ yuktam pūrṇopamāyā nirviṣayatvāpatteḥ //
deva tvameva pātālamāśānāṃ tvaṃ nibandhanam /
tvaṃ cāmaramarudbhūmireko lokatrayātmakaḥ

ityādiḥ śleṣasya copamādyalaṃkāravivikto 'sti viṣaya iti /
dvayoryoge, saṃkara eva /
upapattiparyālocane tu, upamāyā evāyaṃ yukto viṣayaḥ /
anyathā viṣayāpahāra eva pūrṇopamāyāḥ syāt /
na ca "abindusundarī nityaṃ galallāvaṇyabindukā'; ityādau virodhapratibhotpattihetuḥ śleṣaḥ, api tu śleṣapratibhotpattiheturvirodhaḥ /
na hyatrārthadvayapratipādakaḥ śabdaśleṣaḥ, dvitīyārthasya pratibhātamātrasya prarohābhāvāt /
na ca virodhābāsa iva virodhaḥ śleṣābhāsaḥ śleṣaḥ /
tadevamādiṣu vākyeṣu śleṣapratibhotpattiheturalaṃkārāntarameva /
tathā ca sadvaṃśamuktāmaṇiḥ

nālpaḥ kaviriva svalpaśloko deva mahān bhavān

anurāgavatī saṃdhyā divasastatpuraḥsaraḥ /
aho daivagatiśvitrā tathāpi na samāgamaḥ

ādāya cāpamacalaṃ kṛtvāhīnaṃ guṇaṃ viṣamadṛṣṭiḥ /
yaśvitramacyutaśaro lakṣyamabāṅkṣīnnamastasmai

ityādauvilaṣṭaparamparinarūpakaśleṣavyatirekasamāsoktivirodhatvamucitam na tu śleṣatvam //
śabda śleṣa iti cocyate, arthālaṃkāramadhye ca lakṣyate, iti ko 'yaṃ nayaḥ /
kiṃ ca vaicitryamalaṃkāra iti ya eva kavipratibhāsaṃrambhagocarastatraiva vicitratā, iti saivālaṃkārabhūmiḥ /
arthamusvaprekṣitvameteṣāṃ śabdānāmiti cet anuprāsādīnāmapi tathaiveti te 'pyarthālaṃkārāḥ kiṃ necyante /
rasādivyajjakasvarūpavācyaviśeṣasavyapekṣatve 'pi hyanuprāsādīnāmalaṃkāratā /
śabdaguṇadoṣāṇāmapyarthāpekṣayaiva guṇadoṣatā /
arthaguṇadoṣālaṃkārāṇāṃ śabdāpekṣayaiva vyavasthitiriti te 'pi śabdagatatvenocyantām /
"vidhau vakre mūrdhni'; ityādau ca varṇādiśleṣe, ekaprayatnoccāryatve 'rthaśleṣatvaṃ śabdabhede 'pi prasajyatāmityevamādi svayaṃ vicāryam //
(sū- 121)
taccitraṃ yatra varṇānāṃ khaḍhgādyākṛtihetutā

saṃniveśaviśeṣeṇa yatra nyastā varṇāḥ khaḍgamurajapajhādyākāramullāsayanti taccitraṃ kāvyam /
kaṣṭaṃ kāvyametaditi diṅbhātraṃ pradarśyaṃte /
udāharaṇam-- mārāriśakrarāmebhamukhairāsāraraṃhasā /
sārārabdhastavā nityaṃ tadārtiharaṇakṣaṇā

mātā natānāṃ saṃghaṭṭaḥ śriyāṃ bādhitasaṃbhramā /
mānyātha sīmā rāmāṇāṃ śaṃ me diśyādumādimā

(khaḍgabandhaḥ) saralā bahulārambhataralālibalāravā /
vāralābahulāmandakaralābahulāmalā

(murajabandhaḥ) bhāsate pratibhāsāra rasābhātāhatāvibhā /
bhāvitātmā śubhā vāde devābhā bata te sabhā

(pajhabandhaḥ) rasāsāra rasā sārasāyatākṣa kṣatāyasā /
sātāvāta tavātāsā rakṣatastvastvataṃkṣara

(sarvatobhadram) saṃbhavino 'pyante prabhedāḥ śaktimātraprakāśakā na tu kāvyarūpatāṃ dadhatīti na pradarśyante //
(sū- 122)
punaruktavadābhāso vibhinnākāraśabdagā /
ekārthateva
bhinnarūpasārthakānarthakaśbdaniṣṭhamekārthatvena mukhe bhāsanaṃ punaruktavadābhāsaḥ /
sa ca (sū- 123)
śabdasya
sabhahgābhaṅgarūpakevalaśabdaniṣṭhaḥ /
udāharaṇam-- arivadhadehaśarīraḥ sahasā rathisūtaturagapādātaḥ /
bhāti sadānatyāgaḥ sthiratāyāmavanitalatilakaḥ

cakāsatyaṅganārāmāḥ kautukānandahetavaḥ /
tasya rājñaḥ sumanaso vibudhāḥ pārśvavartinaḥ

(sū- 124)
tathā śabdārthayorayam

udāharaṇam-- tanuvapurajaghanyo 'sau karikuñjararudhiraraktakharanakharaḥ /
tejodhāma mahaḥpṛthumanasāmindro harirjiṣṇuḥ

atraiksamin pade parivartiṃte nālaṃkāra iti śabdāśrayaḥ, aparasmistu parivartite 'pi sa na hīyate, ityarthaniṣṭha ityubhayālaṃkāro 'yam //
iti kāvyaprakāśe śabdālaṃkāranirṇayo nāma navama ullāsaḥ //
// atha daśama ullāsaḥ //
arthālaṃkārānāha-- (sū- 125)
sādharmyamupamā bhede
upamānopameyayoreva na tu kāryakāraṇādikayoḥ sādharmyaṃ bhavatīti tayoreva samānena dharmeṇa saṃbandha upamā /
bhedagrahaṇamananvayavyavacchedāya //
(sū- 126)
pūrṇā luptā ca upamānopameyasādhāraṇadharmopamāpratipādakānumupādāne pūrṇā, ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope luptā /
(sū- 127)
agrimā pūrṇā /
śrautyārthī ca bhavedvākye samāse taddhite tathā

yathevavādiśabdā yatparāstasyaivopamānatāpratītiriti yadyapyumānaviśeṣaṇānyete tathāpi śabdaśaktimahimnā śrutyaiva ṣaṣṭhīvat saṃbandaṃ pratipādayantīti tatsadbhāve śrautī, upamā /
tathaiva "tatra tasyeva" ityanenevārthe vihitasya vaterupādāne //
"tena tulyaṃ mukham'; ityādāvupameye, eva "tattulyamasya'; ityādau copamāne, eva "idaṃ ca tacca tulyam'; ityubhayatrāpi tulyādiśabdānāṃ viśrāntiriti sāmyaparyālocanayā tulyatāpratītiriti sādharmyasyārthatvāttulyādiśabdopādāne, ārthī tadvat "tena tulyaṃ kriyā cedvatiḥ'; ityanena vihitasya vateḥ sthitau /
"ivena nityasamāso vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ca" iti nityasamāse, ivaśabdayoge samāsagā /
krameṇodāharaṇam-- svapne 'pi samareṣu tvāṃ vijayaśrīrna muñcati /
prabhāvaprabhavaṃ kāntaṃ svādhīnapatikā yathā

cakitahariṇalolalocanāyāḥ krudhi taruṇāruṇatārahārikānti /
sarasijamidamānanaṃ ca tasyāḥ samamiti cetasi saṃmadaṃ vidhatte

atyāyatairniyamakāribhirūddhatānāṃ divyaiḥ prabhābhiranapāyamayairupāyaiḥ /
śaurirbhujairiva caturbhiradaḥ sadā yo lakṣmīvilāsabhavanairbhuvanaṃ babhāra

avitathamanorathapathaprathaneṣu praguṇagarimagītaśrīḥ /
suratarusadṛśaḥ sa bhavānabhilaṣaṇīyaḥ kṣitīśvara na kasya

gāmbhīryagarimā tasya satyaṃ gaṅgābhujaṅgavat /
durālokaḥ sa samare nidāghāmvararatnavat

svādhīnapatikā kāntaṃ bhajamānā yathāṃ lokottaracamatkārabhūḥ, tathā jayaśrīstvadāsevanenetyādinā pratīyamānena vinā yadyapi noktervaicitryam, vaicitryaṃ cālaṃkāraḥ, tathāpi na dhvaniguṇībhūtavyaṅgyavyavahāraḥ /
na khalu vyaṅgyasaṃsparśaparāmarśādatra cārutāpratītiḥ, api tu vācyavaicitryapratibhāsādeva /
rasādistu vyaṅgyo 'rtho 'laṃkārāntaraṃ ca sarvatrāvyabhicārītyagaṇayitvaiva tadalaṃkārā udāhṛtāḥ /
tadrahitatvena tu, udāhriyamāṇā virasatāmāvahantīti pūrvāparaviruddhābhidhānamiti na codanīyam //
(sū- 128)
tadvat dharmasya lope syāt na śrautī taddhite punaḥ /
dharmaḥ sādhāraṇaḥ /
taddhite kalpabādau tvārthyeva /
tena pañca /
udāharaṇam-- dhanyasyānanyasāmānyasaujanyotkarṣaśālinaḥ karaṇīyaṃ vacaśvetaḥ satyaṃ tasyāmṛtaṃ yathā

ākṛṣṭakaravālo 'sau saṃparāye paribhraman /
pratyarthisenayā dṛṣṭaḥ kṛtāntena samaḥ prabhuḥ

karavālaivācārastasya vāgamṛtopamā /
viṣakalpaṃ mano vetsi yadi jīvasi tatsakhe

(sū- 129)
upamānānupādāne vākyagātha samāsagā

saalakaraṇaparavīsāmasiriviaraṇaṃ ṇa sarasakavvassa /
dīsai aha va ṇisammai sarisaṃ aṃsaṃsametteṇa

kavvassetyatra kavvasamamiti sarisamityatra ca ṇūṇamiti pāṭhe, eṣaiva samāsagā //
(sū- 130)
vāderlope samāse sā karmādhārakyaci kyaṅi /
karmakartrorṇamuli
vāśabdaḥ, upamādyotaka iti vāderupamāpratipādakasya lope ṣaṭ samāsena sarmaṇo 'dhikaraṇāccotpannena kyacā kartuḥ kyaṅā karmakartrorupapadayorṇamulā ca bhavet //
udāharaṇam-- tataḥ sumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā /
netrānandena candreṇa māhendrī digalaṃkṛtā

tathā asitabhujagabhīṣaṇāsipatro ruharuhikāhitacittatūrṇacāraḥ /
pulakitatanurutkapolakāntiḥ pratibhaṭavikramadarśane 'yamāsīt

pairaṃ sutīyati janaṃ samarāntare 'sāvantaḥ purīyati vicitracaritracuñcuḥ /
nārīyate samārasīmni kṛpāṇapāṇerālokya tasya caritāni sapatnasenā

mṛdhe nidāghagharmāṃśudarśaṃ paśyanti taṃ pare /
sa punaḥ pārthasaṃcāraṃ saṃcaratyavanīpatiḥ

(sū- 131)
etaddvilope kvipsamāsagā

etayordharmavādyoḥ /
udāharaṇam-- savitā vidhavati vidhurapi savitarati tathā dinanti yāminyaḥ /
yāminayanti dināni ca sukhaduḥkhavaśīkṛte manasi

paripanthimanorājyaśatairapi durākramaḥ /
saṃparāyapravṛttau'sau rājate rājakuñjaraḥ

(sū- 132)
dharmopamānayorlope vṛttau vākye ca dṛśyate /
ṭuṇṭuṇṇanto marihasi kaṇṭaakaliāiṃ keaivaṇāiṃ /
māhaikusumasaricchaṃ bhamara bhamanto ṇa pāvihisi

kusumeṇa samamiti pāṭhe vākyagā /
(sū- 133)
kyaci vādyupameyāse
āse nirāse /
arātivikramālokavikasvaravilocanaḥ /
kṛpāṇodagradordaṇḍaḥ sa sahasrāyudhīyati

atrātmā, upameyaḥ /
(sū- 134)
trilope ca samāsagā

trayāṇāṃ vādidharmopamānānām /
udāharaṇam-- taruṇimani kṛtāvalokanā lalitavilāsavitīrṇavigrahā /
smaraśaravisarācitāntarā mṛganayanā harate munermanaḥ

atra saptamyupamānetyādinā yadā samāsalopau bhavataḥ, tadedamudāharaṇam //
krūrasyācārasyāyaḥśūlatayādhyavasāyāt ayaḥśūlenānvicchati "āyaḥśūlikaḥ'; ityatiśayoktirna tu krūrācāropameyataikṣṇyadharmavādīnāṃ lope trilopeyamupamā /
evamekonaviṃśatirluptāḥ pūrṇābhiḥ saha pañcaviṃśatiḥ //
anayeneva rājyaśrīrdainyeneva manasvitā /
mamlau sātha viṣādena pajhinīva himāmbhasā

ityabhinne sādhāraṇe dharme, jyotsneva nayanānandaḥ sureva madakāraṇam /
prabhuteva samākṛṣṭasarvalokā nitambinī

iti bhenne ca tasmin ekasyaiva bahūpamānopādāne mālopamā /
yathottaramupameyasyopamānatve pūrvavadabhinnabhinnadharmatve, anavaratakanakavitaraṇajalalavabhṛtakarataraṅgitārthitateḥ /
bhaṇitiriva matirmatiriva ceṣṭā ceṣṭeva kīrtirativimalā

matiriva mūrtirmadhurā mūrtiriva sabhā prabhāvacitā /
tasya sabheva jayaśrīḥ śakyā jetuṃ nṛpasya na pareṣām

ityādikā raśanopamā ca na lakṣitā, evaṃvidhavaicitryasahasrasaṃbhavāt uktabhedānatikramācca //
(sū- 135)
upamānopabameyatve, ekasyaivaikavākyage /
ananvayaḥ
upamānāntarasaṃbandhābhāvo 'nanvayaḥ /
udāharaṇam-- na kevalaṃ bhāti nitāntakāntirniṃtambinī saiva nitambinīva /
yāvadvilāsāyudhalāsyavāsāste tadvilāsā iva tadvilāsāḥ

(sū- 136)
viparyāsa upameyopamā tayoḥ

tayoḥ, upamānopameyayoḥ /
parivṛttiḥ, arthāt vākyadvaye /
itaropamānavyavacchedaparā, upameyenopamā, iti, upameyopamā /
udāharaṇam-- kamaleva matirmatiriva kamalā tanuriva vibhā vibheva tanuḥ /
dharaṇīva dhṛcirdhṛtiriva dharaṇī satataṃ vibhāti bata yasya

(sū- 137)
saṃbhāvanamathotprekṣā prakṛtasya samena yat /
samena, upamānena /
udārahaṇam-- unmeṣaṃ yo mama na sahate jātivairī niśāyām intorintīvaradaladṛśā tasya saundaryadarpaḥ /
nītaḥ śāntiṃ prasabhamanayā vaktrakāntyeti harṣā- llagrā manye lalitatanu te pādayoḥ pajhalakṣmīḥ

limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ /
asatpuruṣaseveva daṣṭirviphalatāṃ gatā

ityādau vyāpanādi lepanādirūpatayā saṃbhāvitam //
(sū- 138)
sasaṃdehastu bhedoktau tadanuktau ca saṃśayaḥ

bhedīktau yathā ayaṃ mārtaṇḍaḥ kiṃ sa khalu turagaiḥ saptabhiritaḥ kṛśānuḥ kiṃ sarvāḥ prasarati diśo naiṣa niyatam /
kṛtāntaḥ kiṃ sākṣānmahiṣavahano 'sāviti ciraṃ samālokyājau tvāṃ vidadhati vikalpān pratibhaṭāḥ

bhedhoktāvityanena na kevalamayaṃ niśvayagarbho yāvannisvayānto 'pi saṃdehaḥ svīkṛtaḥ /
yathā induḥ kiṃ kva kalaṅkaḥ sarasijametat kimambu kutra gatam /
lalitasavilāsavacanairmukhamiti hariṇākṣi niśvitaṃ parataḥ

kiṃ tu niśvayagarbha iva nātra niśvayaḥ pratīyamāna iti, upekṣito bhaṭṭodbhaṭena /
tadanuktau yathā asyāḥ sargavidhau prajāpatirabhūccandro nu kāntipradaḥ śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣpākaraḥ /
vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ

(sū- 139)
tadrūpakamabhedo ya upamānopameyayoḥ /
atisāmyāt anapahnutabhedayoḥ, abhedaḥ /
(sū- 140)
samastavastuviṣayaṃ śrautā āropitā yadā

āropaviṣayā iva āropyamāṇāḥ, yadā śabdopāttāḥ, tadā samastāni vastūni viṣayo 'syeti samastavastuviṣayam /
āropitā iti bahuvacanamavivakṣitam /
yathā jyotsnābhasmacchuraṇadavalā bibhratī tārakāsthī- nyantardhānavyasanarasikā rātrikāpālikīyam /
dvīpāddvīpaṃ bhramati dadhatī candarmudrākapāle nyastaṃ siddhāñjanaparimalaṃ lāñchanasya cchalena

atra pādatraye, antardhānavyasanarasikatvamāropitadharma eveti rūpakaparigrahe sādhakamastīti tatsaṃkarāśaṅkā na kāryā //
(sū- 141)
śrautā ārthāśva te yasminnekadeśavivarti tat /
kecidāropyamāṇāḥ śabdopāttāḥ kocidarthasāmarthyādavaseyāḥ, ityekadeśavivartanāt ekadeśavivarti /
yathā jassa raṇanteurae kare kuṇantassa maṇḍalaggalaam /
rasasaṃmuhī vi sahasā paraṃmuhī hoi riuseṇā

atra raṇasyāntaḥpuratvamāropyamāṇaṃ śabdopātm maṇḍalāgralatāyāḥ nāyikātvam ripusenāyāśva pratināyikātvam arthasāmarthyādavasīyate, iti, ekadeśe viśeṣeṇa vartanādekadeśavivarti /
(sū- 142)
sāṅgametat
uktadvibhedaṃ sāvayavam //
(sū- 143)
niraṅgaṃ tu śuddham
yathā kuraṅgīvāṅgāni stimitayati gītadhvaniṣu yat sakhīṃ kāntodantaṃ śrutamapi punaḥ praśrayati yat /
anidraṃ yaccāntaḥ svapiti tadaho vedmyabhinavāṃ pravṛtto 'syāḥ sektuṃ hṛdi manasijaḥ premalatikāma

(sū- 144)
mālā tu pūrvavat

mālopamāyāmivaikasmin bahava āropitāḥ /
yathā saundaryasya taraṅgiṇī taruṇimotkarṣasya harṣodgamaḥ kānteḥ kārmaṇakarma narmarahasāmullāsanāvāsabhūḥ /
vidyā vakragirāṃ vidheranavadhiprāvīṇyasākṣātkriyā bāṇāḥ pañcaśilīmukhasya lalanācūḍāmaṇiḥ sā priyā

(sū- 145)
niyatāropaṇopāyaḥ syādāropaḥ parasya yaḥ /
tat paraṃparitaṃ śliṣṭe vācake bhedabhāji vā

yathā vidvanmānasahaṃsa vairikamalāsaṃkocadīptadyute durgāmārgaṇanīlalohita samitkhīkāravaiśvānara /
satyaprītividhānadakṣa vijayaprāgbhāvabhīma prabho sāmrājyaṃ varavīra vatsaraśataṃ vairiñcamuccaiḥ kriyāḥ

atra mānasameva mānasam kamalāyāḥ saṃkoca eva kamalānāmasaṃkocaḥ, durgāṇāmamārgaṇameva durgāyāḥ mārgaṇam samitāṃ svīkāra eva samidhāṃ svīkāraḥ satye prītireva satyāmaprītiḥ, vijayaḥ paraparābhava eva vijayo 'junaḥ, evamāropaṇanimitto haṃsāderāropaḥ /
yadyapi śabdārthālaṃkāro 'yamityuktam vakṣyate ca tathāpi prasiddhyanurodhādatroktaḥ, ekadeśavivarti hīdamanyairabhidhīyate /
bhedabhāji yathā ālānaṃ jayakuñjarasya dṛṣadāṃ seturvipadvāridheḥ pūrvādriḥ karavālacaṇḍhamahaso līlopadhānaṃ śriyaḥ /
saṃgrāmāmṛtasāgarapramathanakrīḍāvidau mandaro rājan rājati vīravairivanitāvaidhavyadasate bhujaḥ

atra jayoderbhinnaśabdavācyasya kujjaratvādyārope bhujasya, ālānatvādyāropo yujyate /
alaukikamahālokaprakāśitajagatrrayaḥ /
stūyate deva sadvaṃsamuktāratnaṃ na kairbhavān

niravadhi ca nirāśrayaṃ ca yasya sthitamanivartitakautukaprapañcam /
prathama iha bhavān sa kūrmamūrtirjayati caturdaśalokavallikandaḥ

iti ca, amālārūpakamapi paraṃparitaṃ draṣṭavyam //
kisalayakarairlatānāṃ karakamalaiḥ kāmināṃ mano jayati /
nalinīnāṃ kamalamusvaiḥ mukhendubhiryoṣitāṃ madanaḥ

ityādi raśanārūpakaṃ na vaicitryavaditi na lakṣitam //
(sū- 146)
prakṛtaṃ yanniṣidhyānyat sādhyate sā tvapahnutiḥ /
upameyam asatyaṃ kṛtvopamānaṃ satyatayā yat sthāpyate sā tu, apahnutiḥ /
udāharaṇam-- avāptaḥ prāgalbhyaṃ pariṇatarucaḥ śailatanaye kalaṅko naivāyaṃ vilasati śaśāhkasya vapuṣi /
amuṣyeyaṃ manye vigaladamṛtasyantaśiśire ratiśrāntā śete rajaniramaṇī gāḍhamurasi

itthaṃ vā bata sakhi kiyadetat paśya vairaṃ smarasya priyavirahakṛśe 'smin rāgiloke tathā hi /
upavanasahakārodbhāsibhṛṅgacchalena prativiśikhamanenoṭṭaṅkitaṃ kālakūṭam

atra hi na sabhṛṅgāṇi sahakārāṇi, api tu sakālakūṭāḥ śarā iti pratītiḥ /
evaṃ vā amuṣmiṃllāvaṇyāmṛtasarasi nūnaṃ mṛgadṛśaḥ smaraḥ śarvapluṣṭaḥ pṛṣujaghanabhāge nipatitaḥ /
yadaṅgāṅgārāṇāṃ pratamapiśunā nābhikuhare śikhā dhūmasyeyaṃ pariṇamati romāvalivapuḥ

atra na romāvaliḥ, dhūmaśikheyamiti pratipattiḥ /
evamiyaṃ bhaṅgyantarairapyūhyā //
(sū- 147)
śleṣaḥ sa vākye, ekasmin yatrānekārthatā bhavet

ekārthapratipādakānāmava śabdānāṃ yatrāneko 'rthaḥ sa śleṣaḥ /
udāharaṇam-- udayamayate diṅbhālinyaṃ nirākurutetarām nayati nidhanaṃ nidrāmudrāṃ pravartayati kriyāḥ /
racayatitarāṃ svairācārapravartanakartanam vata bata lasattejaḥpuñjo vibhāti vibhākaraḥ

atrābhidhāyā aniyantraṇāt dvāvapyarkabhūpau vācyau //
(sū- 148)
paroktirbhedakaiḥ śliṣṭaiḥ samāsoktiḥ
prakṛtārthapratipādakavākyena śliṣṭaviśeṣaṇamāhātmayāt na tu viśeṣyasya sāmarthyādapi yat aprakṛtasyārthasyābhidhānam sā samāsena saṃkṣepeṇārthadvayakathanāt samāsoktiḥ /
udāharaṇam--lahiūṇa tujjha bāhuphphaṃsaṃ jīe sa ko vi ullāso /
jaalacchī tuha virahe ṇa hūjjalā dubbalā ṇaṃ sā

atra jayalakṣmīśabdasya kevalaṃ kāntāvācakatvaṃ nāsti //
(sū- 149)
nidarśanā /
abhavanavastusaṃbanda upamāparikalpakaḥ

nidarśanaṃ dṛṣṭāntakaraṇam /
udāharaṇam-- kvasūryaprabhavo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ /
titīrṣurdustaraṃ mohāduḍupenāsmi sāgaram

atra, uḍupena sāgarataraṇamiva manmatyā sūryavaṃśavarṇanamityupamāyāṃ paryavasyati /
yathā vā udayati vitatordhvaraśmirajjāvahimarucau himadhāmni yāti cāstam /
vahati girirayaṃ vilamvighaṇṭādvayaparivāritavāraṇendralīlām

atra kathamanyasya līlāmanyo vahatīti tatsadṛśīmityupamāyāṃ paryavasānam /
dorbhyāṃ titīrṣati taraṅgavatībhujaṅgamādātumicchati kare hariṇāṅkavimbam /
meruṃ lilaṅghayiṣati dhruvameṣa deva yaste guṇān gaditumudyamamādadhāti

ityādau mālārūpāpāyeṣā draṣṭavyā //
(sū- 150)
svasvahetvanvayasyoktiḥ kriyayaiva ca sāparā /
kriyayaiva svasvarūpasvakāraṇayoḥ saṃbandho yadavagamyate sā, aparā nidarśanā /
yathā unnataṃ padamavāpya yo laghurhelayaiva sa patediti bruvan /
śailaśekharagato dṛṣatkaṇaśvārumārutadhutaḥ patatyadhaḥ

atra pātakriyayā patanasya lāghave sati, unnatapadaprāptirūpasya ca saṃbandhaḥ khyāpyate //
(sū- 151)
aprastutapraśaṃsā yā sā saiva prastutāśrayā

aprākaraṇikasyābhidhānena prākaraṇikasyākṣepo 'prastutapraśaṃsā /
(sū- 152)
kārye nimitte sāmānye viśeṣe prastute sati /
tadanyasya vacastulye tulyasyeti ca pañcadhā

tadanyasya kāraṇādeḥ /
krameṇodāharaṇam-- yātā kiṃ na milanti sundari punaśvintā tvayā matkṛte no kāryā nitarāṃ kṛśāsi kathayatyevaṃ sabāṣpe mayi /
lajjāmantharatārakeṇa nipatatpītāśruṇā cakṣuṣā dṛṣṭvā māṃ hasitena bhāvimaraṇotsāhastayā sūcitaḥ

atra prasthānātkimiti nivṛtto 'sīti kārye pṛṣṭe kāraṇamabhihitam /
rājantarājasutā na pāṭhayati māṃ devyo 'pi tūṣṇīṃ sthitāḥ kubje bhojaya māṃ kumārasacivairnādyāpi kiṃ bhujyate /
ityaṃ nātha śukastāvāribhavane mukto 'dhvagaiḥ pañjarāt citrasthānavalokya śūnyavalabhāvekaikamābāṣate

atra prasthānodyataṃ bhavantaṃ jñātvā sahasaiva tvadarayaḥ palāyya gatāḥ, iti kāraṇe prastute kāryamuktam /
etattasya mukhātkiyat kamalinīpatre kaṇaṃ vāriṇo yanmuktāmaṇirityamaṃsta sa jaḍaḥ śṛṇvanyadasmādapi /
aṅgulyagralaghukriyāpravilayinyādīyamāne śanaiḥ kutroḍḍīya gato mametyanudinaṃ nidrāti nāntaḥśucā

atrāsthāne jaḍānāṃ mamatvasaṃbhāvanā bhavatīti sāmānye prastute viśeṣaḥ kathitaḥ /
suhṛdvadhūbāṣpajalapramārjanaṃ karoti vairapratiyātanena yaḥ /
sa eva pūjyaḥ sa pumānsa nītimānsujīvitaṃ tasya sa bhājanaṃ śriyaḥ

atra "kṛṣṇaṃ nihatya narakāsuravadhūnāṃ yadi duḥkhaṃ praśamayasi tat tvameva ślāghyaḥ'; iti viśeṣe prakṛte sāmānyamamihitam /
tulye prastute tulyābhidhāne trayaḥ prakārāḥ /
śleṣaḥ samāsoktiḥ sādṛśyamātraṃ vā tulyāt tulyasya hyākṣepe hetuḥ /
krameṇodāharaṇam-- puṃstvādapi pravicalet yadi yadyadho 'pi yāyāt yadi praṇayane namahānapi syāt /
abhyuddharettadapi viśvamitīdṛśīyaṃ kenāpi dik prakaṭitā puruṣottamena

yenāsyabhyuditena candra gamitaḥ klāntiṃ ravau tatra te yujyeta pratikartumeva na punastasyaiva pādagrahaḥ /
kṣīṇenaitadanuṣṭhitaṃ yadi tataḥ kiṃ lajjase no manāg astvenaṃ jaḍadhāmatā tu bhavato yad vyāmni visphūrjase

ādāya vāri paritaḥ saritāṃ mukhebhyaḥ kiṃ tāvadarjitamanena durarṇavena /
kṣārīkṛtaṃ ca vaḍavādahane hutaṃ ca pātālakukṣikuhare viniveśitaṃ ca

iyaṃ ca kācit vācye pratīyamānārthānadhyāropeṇaiva bhavati /
yathā abdherambhaḥ sthagitabhuvanābogapātālakukṣeḥ potopāyā iha hi bahavo laṅghane 'pi kṣamante /
āho riktaḥ kathamapi bhavedeṣa daivāt tadānīṃ ko nāma syādavaṭakuharālokane 'pyasya kalpaḥ

kvacidadhyāropeṇaiva /
yathā kastvaṃ bhoḥ kathayāmi daivahatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyādiva vakṣi sādhu viditaṃ kasmādidaṃ kathyate /
vāmenātra vaṭastamadhvagajanaḥ sarvātmanā sevate na cchāyāpi paropakārakaraṇe mārgasthitasyāpi me

kvacidaṃśeṣvadhyāropeṇa /
yathā so 'pūrvo rasanāviparyayavidhiḥ tat karṇayośvāpalaṃ dṛṣṭiḥ sā madavismṛtasvaparadik kiṃ bhūyakoktena vā /
sarvaṃ vismṛtavānasi bhramara he yadvāraṇo 'dyāpyasau antaḥśūnyakaro niṣevyata iti bhrātaḥ ka eṣa grahaḥ

atra rasanāviparyāsaḥ śūnyakaratvaṃ ca bhramarasyāsevane na hetuḥ karṇacāpalaṃ tu hetuḥ, madaḥ pratyuta sevane nimittam //
(sū- 153)
nigīryādhyavasānaṃ tu prakṛtasya pareṇa yat /
prastutasya yadanyatvaṃ yadyarthoktau ca kalpanam

kāryakāraṇayoryaśva paurvāparyaviparyayaḥ /
vijñeyātiśayoktiḥ sā
upamānenāntarnigīrṇasyopameyasya yadadhyavasānaṃ saikā /
yathā kamalamanambhasi kamale ca kuvalaye tāni kanakalatikāyām /
sā ca sukumārasubhagetyutpātaparaṃparāṃ keyam

atra mukhādi kamalādirūpatayādhyavasitam /
yacca tadevānyatvenādhyavasīyate sā, aparā /
yathā aṇṇaṃ laḍahattaṇaaṃ aṇṇā via kā vi vattaṇacchāā /
sāmā sāmaṇṇapaāvaiṇo reha ccia ṇa hoī

"yadyarthasya'; yadiśabdena cecchabdena vā, uktau yat kalpanam (arthāt asaṃbhavino 'rthasya) sā tṛtīyā /
yathā rākāyāmakalaṅkaṃ cedamṛtāṃśorbhavedvapuḥ /
tasyā mukhaṃ tadā sāmyaparābavamavāpnuyāt

kāraṇasya śīghrakāritāṃ vaktuṃ kāryasya pūrvamuktau caturthī /
yathā hṛdayamadhiṣṭhitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena /
caramaṃ ramaṇīvallabha locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā

(sū- 154)
prativastūpamā tu sā

sāmānyasya dvirekasya yatra vākyadvaye sthitiḥ /
sādhāraṇo dharmaḥ, upameyavākye, upamānavākye ca kathitapadasya duṣṭatayābhihitatvāt śabdabhedena yat upādīyate sā vastuno vākyārthasyopamānatvāt prativastūpamā /
yathā devībhāvaṃ gamitā parivārapadaṃ kathaṃ bhajatveṣā /
na khalu paribhogayogyaṃ daivatarūpāṅkitaṃ ratnam

yadi dahatyanalo 'tra kimadbhutaṃ yadi ca gauravamadriṣu kiṃ tataḥ /
lavaṇamambu sadaiva mahodadheḥ prakṛtireva satāmaviṣāditā

ityādikā mālāprativastūpamā draṣṭavyā /
evamanyatrāpyanusartavyam //
(sū- 155)
dṛṣṭāntaḥ punareteṣāṃ sarveṣāṃ pratibimbanam

eteṣāṃ sādhāraṇadharmādīnāma dṛṣṭo 'ntaḥ niśvayo yatra sa dṛṣṭāntaḥ /
tvayi dṛṣṭa eva tasyā nirvāti mano manobhavajvalitam /
āloke hi himāṃsorvikasati kusumaṃ kumuddhatyāḥ

eṣa sādharmyeṇa /
vaidharmyeṇa tu tavāhave sāhasakarmaśarmaṇaḥ karaṃ kṛpāṇāntikamāninīṣataḥ /
bhaṭāḥ pareṣāṃ viśarārutāmaguḥ, dadhatyavāte sthiratāṃ hi pāṃsavaḥ

(sū- 156)
sakṛdvṛttistu dharmasya prakṛtāprakṛtātmanām /
saiva kriyāsu bahvīṣu kārakasyeti dīpakam

prākaraṇikāprākaraṇikānāma arthāt upamānopameyānām dharmaḥ kriyādiḥ, ekavārameva yat upādīyate tat ekasthasyaiva samastavākyadīpanāt dīpakam /
yathā kivaṇāṇaṃ dhaṇaṃ ṇāāṇaṃ phaṇamaṇī keśarāiṃ sīhāṇaṃ /
kulabāliāṇaṃ tthaṇaā kutto cippanti amuāṇaṃ

kārakasya ca bahvīṣu kriyāsu sakṛdvṛttirdīpakam /
yathā svidyati kūṇati vellati vicalati nimiṣati vilokayati tiryak /
antarnandati cumbitumicchati navapariṇayā vadhūḥ śayane

(sū- 157)
mālādīpakamādyaṃ cedyathottaraguṇāvaham /
pūveṃṇa pūrveṇa vastunā, uttaramuttaraṃ cedupakriyate tat mālādīpakam /
yathā saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāropite devākarṇaya yena yena sahasā yadyatsamāsāditam /
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatraḍalaṃ tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam

(sū- 158)
niyatānāṃ sakṛddharmaḥ sā punastulyayogitā

niyatānāṃ prākaraṇikānāmeva aprākaraṇikānāmeva vā /
krameṇodāharaṇam-- pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ

kumudakamalanīlanīrajālirlalitavilāsajuṣorddaśoḥ puraḥ kā /
amṛtamamṛtaraśmirambujanma pratihatamekapade tavānanasya

(sū- 159)
upamānādyadanyasya vyatirekaḥ sa eva saḥ /
anyasyopameyasya vyatireka ādhikyam /
kṣīṇaḥ kṣīṇo 'pi śaśī bhūyo bhūyo 'bhivardhate satyam /
virama prasīda sundari yauvanamanivarti yātaṃ tu

ityādānupamānasyopameyādādhikyamiti kenaciduktam tadayuktam atra yauvanagatāsthairyādhikyaṃ hi vivakṣitam /
(sū- 160)
hetvoruktāvanuktīnāṃ traye sāmye nivedite

śabdārthābyāmathākṣipte śliṣṭe tadvattriraṣṭa tat /
vyatirekasya hetuḥ, upameyagatamutkarṣanimittam upamānagatamapakarṣakāraṇam tayordvayoruktiḥ, ekatarasya dvayorvā, anuktirityanuktitrayam etadbhedacatuṣṭayamupamānopameyabhāve śabdena pratipādite, ārthena ca krameṇoktāśvatvāra eva bhedāḥ, ākṣipte caupamye tāvanta eva, evaṃ dvādaśa /
ete śleṣe 'pi bhavantīti caturviṃśatirbhedāḥ /
krameṇodāharaṇam-- asimātrasahāyasya prabhūtāriparābhave /
anyatucchajanasyeva na smayo 'sya mahādhṛteḥ

atraiva tuccheti mahādhṛterityanayoḥ paryāyeṇa yugapadvānupādāne 'nyat bhedatrayam /
evamanyeṣvapi draṣṭavyam /
atra, ivāśabdasya sadbhāvācchābdamaupamyam /
asimātrasahāyo 'pi prabhūtāriparābhave /
naivānyatucchajanavatsagarvo 'yaṃ mahādhṛtiḥ

atra tulyārthe vatirityārthamaupamyam /
iyaṃ sunayanā dāsīkṛtatāmarasaśriyā /
ānanenākalaṅkena jayatīnduṃ kalaṅkinam

atrevāditulyādipadaviraheṇa, ākṣiptaivopamā /
jitendriyatayā samyagvidyāvṛddhaniṣeviṇaḥ /
atigāḍhaguṇasyāsya nābjavadbhaṅgurā guṇāḥ

atrevārthe vatiḥ, guṇaśabdaḥ śliṣṭaḥ śābdamaupamyam /
akhaṇḍamaṇḍalaḥ śrīmān paśyaiṣa pṛthivīpatiḥ /
na niśākaravajjātu kalāvaikalyamāgataḥ

a6 tulyārthe vatiḥ kalāśabdaḥ śliṣṭaḥ /
mālāpratikastūpamāvat mālāvyatireko 'pi saṃbhavati /
tasyāpi bhedā evamūhyāḥ /
diṅbhātramudāhviyate /
yathā haravanna viṣamadṛṣṭirharivanna vibho vidhūtavitatavṛṣaḥ /
ravivanna cātiduḥsahakaratāpitabhūḥ kadācidasi

atra tulyārthe vatiḥ viṣamādayaśva śabdāḥ śliṣṭāḥ /
nityoditapratāpena triyāmāmīlitaprabhaḥ /
bhāsvatānena bhūpena bhāsvāneṣa vinirjitaḥ

atra hyākṣiptaivopamā bhāsvateti śliṣṭaḥ /
yathā vā svacchātmatāguṇasamullasitendubimbaṃ bimbaprabhādharamakṛtrimahṛdyagandham /
yūnāmatīva pibatāṃ rajanīṣu yatra tṛṣṇāṃ jahāra madhu nānanamaṅganānām

atrevādīnāṃ tulyādīnāṃ ca padānāmabhāve 'pi śliṣṭaviśeṣaṇairākṣiptaivopamā pratīyate /
evaṃjātīyakāḥ śliṣṭoktiyogyasya padasya pṛthagupādāne 'nye 'pi bhedāḥ saṃbhavanti /
te 'pi, anayaiva diśā draṣṭavyāḥ //
(sū- 161)
niṣedho vaktumiṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā

vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ākṣepo dvidhā mataḥ /
vivakṣitasya prākaraṇikatvādanupasarjanīkāryasya, aśakyavaktavyatvamatiprasiddhatvaṃ vā viśeṣaṃ vaktuṃ niṣedho niṣedha iva yaḥ sa vakṣyamāṇaviṣaya uktaviṣayaśveti dvidhā, ākṣepaḥ /
krameṇodāharaṇam-- e ehi kiṃpi kīevi kaeṇa ṇikviva bhaṇāmi alamaha vā /
aviāriakajjārambhaāriṇī marau ṇa bhaṇissaṃ

jyotsnā mauktikadāma candanarasaḥ śītāṃśukāntadravaḥ karpūraṃ kadalī mṛṇālavalayānyambhojinīpallavāḥ /
anyarmānasamāstvayā prabhavatā tasyāḥ sphuliṅgotkara- vyāpārāya bhavanti inta hanta kimanenoktena na brūmahe

(sū- 162)
kriyāyāḥ pratiṣedhe 'pi phalavyaktirvibhāvanā

heturūpakriyāyāḥ, niṣedhe 'pi tatphalaprakāśanaṃ vibhāvanā /
yathā kusumitalatābhirahatāpyadhatta rujamalikulairadaṣṭāpi /
parivartate sma nalinīlaharībhiralolitāpyaghūrṇata sā

(sū- 163)
viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣu phalāvacaḥ /
militeṣvapi kāraṇeṣu kāryasyākathanaṃ viśeṣoktiḥ /
anuktanimittā, uktanimittā, acintyanimittā ca /
krameṇodārahaṇam-- nidrānivṛttāvudite dyuratne sakhījane dvārapadaṃ parāpte /
ślathīkṛtāśleṣarase bhujaṅge cacāla nāliṅganato 'ṅganā sā

karpūra iva dagdho 'pi śaktimān yo jane jane /
namo 'stvavāryavīryāya tasmai makaraketave

sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ /
haratāpi tanuṃ yasya śaṃbhunā na balaṃ hṛtam

(sū- 164)
yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ

yathā ekastridhā vasasi cetasi citramatra deva dviṣāṃ ca viduṣāṃ ca mṛgīdṛśāṃ ca /
tāpaṃ ca saṃmadarasaṃ ca ratiṃ ca puṣṇan śauryoṣmaṇā ca vinayena ca līlayā ca

(sū- 165)
sāmānyaṃ vā viśeṣo vā tadanyena samarthyate /
yattu so 'rthāntaranyāsaḥ sādharmyeṇetareṇa vā

sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā sāmānyaṃ viśeṣeṇa yat samarthyate viśeṣo vā sāmānyena so 'rthāntaranyāsaḥ /
krameṇodāhaṇam-- nijadoṣāvṛtamanasāmatisundarameva bhāti viparītam /
paśyati pittopahataḥ śaśiśubhraṃ śaṅkhamapi pītam

susitavasanālaṃkārāyāṃ kadācana kaumudī- mahasi sudṛśi svairaṃ yāntyāṃ gato 'stamabhūdvidhuḥ /
tadanu bhavataḥ kīrtiḥ kenāpyagīyata yena sā priyagṛhamagānmuktāśaṅkā kva nāsi śubhapradaḥ

guṇānāmeva daurātmyāt dhuri dhuryo niyujyate /
asaṃjātakiṇaskandhaḥ sukhaṃ svapiti gaurgaliḥ

aho hi me bahvaparāddhamāyuṣā yadapriyaṃ vācyamidaṃ mayedṛśam /
ta eva dhanyāḥ suhṛdaḥ parābhavaṃ jagatyadṛṣṭvaiva hi ye kṣayaṃ gatāḥ

(sū- 166)
virodhaḥ so 'virodhe 'pi viruddhatvena yadvacaḥ /
vastuvṛttenāvirodhe 'pi viruddhayoriva yadabhidhānaṃ sa virodhaḥ /
(sū- 167)
jātiśvaturbhirjātyādyairviruddhā syādguṇastribhiḥ

kriyā dvābhyāmapi dravyaṃ dravyeṇaiveti te daśa /
krameṇodāharaṇam-- abhinavanalinīkisalayamṛṇālavalayādi davadahanarāśiḥ /
subhaga kuraṅgadṛśo 'syā vidhivaśatastvadviyogapavipāte

girayo 'pyanunnatiyujo marudapyacalo 'bdhayo 'pyagambhīrāḥ /
viśvaṃbharāpyatilaghurnaranātha tavāntike niyatam

yeṣāṃ kaṇṭhaparigrahapraṇayitāṃ saṃprāpya dhārādhara- stīkṣṇaḥ so 'pyanurajyate ca kamapi snehaṃ parāpnoti ca /
teṣāṃ saṃgarasahgasaktamanasāṃ rājñāṃ tvayā bhūpate pāṃsūnāṃ paṭalaiḥ praśādhanavidhirnirvartyate kautukam

sṛjati ca jagadidamavati ca saṃharati ca helayaiva yo niyatam /
avasaravaśataḥ śapharo janārdanaḥ so 'pi citramidam

satataṃ musalāsaktā bahutaragṛhakarmaghaṭanayā nṛpate /
dvijapatnīnāṃ paṭhināḥ sati bhavati karāḥ sarojasukumārāḥ

peśalamapi khalavacanaṃ dahatitarāṃ mānasaṃ satacvavidām /
paruṣamaṣi sujanavākyaṃ malayajarasavat pramodayati

krauñcādriruddāmadṛṣaddṛḍho 'sau yanmārgaṇānargalaśātapāte /
abhūnnavāmbhojadalābhijātaḥ sa bhārgavaḥ satyamapūrvasargaḥ

paricchedātītaḥ sakalavacanānāmaviṣayaḥ punarjanmanyasminnanubhavapathaṃ yo na gatavāt /
vivekapradhvaṃsādupacitamahāmohagahano vikāraḥ ko 'pyantarjaḍhayati ca tāpaṃ ca kurute

ayaṃ vārāmekī nilaya iti ratnākara iti śrito 'smābhistṛṣṇātaralitamanobhirjalanidhiḥ /
ka evaṃ jānīte nijakarapuṭīkoṭaragataṃ kṣaṇādenaṃ tāmyattimimakaramāpāsyati muniḥ

samadamataṅgajamadajalanisyandataraṅgiṇīpariṣvaṅgāt /
kṣititilaka tvayi taṭajuṣi śaṃkaracūḍāpagāpi kālindī

(sū- 168)
svabhāvoktistu ḍimbhādeḥ svakriyārūpavarṇanam

svayostadekāśrayayoḥ /
rūpaṃ varṇaḥ saṃsthānaṃ ca /
udāharaṇam-- paśvādaṅghrī prasārya trikanativitataṃ drāghayitvāṅgamuccaiḥ āsajyābhugnakaṇṭho mukhamurasi saṭāṃ dhūlidhūmrāṃ vidhūya /
ghāsagrāsābhilāṣādanavaratacalatprothatuṇḍasturaṅgo mandaṃ śabdāyamāno vilakhati śayanādutthitaḥ kṣmāṃ khureṇa

(sū- 169)
vyājastutirmukhe nindā stutirvā rūḍhiranyathā /
vyājarūpā vyājena vā stutiḥ /
krameṇodāharaṇam-- hitvā tvāmuparodhavanadhyamanasāṃ manye na mauliḥ paro lajjāvarjanamantareṇa na ramāmanyatra saṃdṛśyate /
yastyāgaṃ tanutetarāṃ mukhaśatairetyāśritāyāḥ śriyaḥ prāpya tyāgakṛtāvamānanamapi tvayyeva yasyāḥ sthitiḥ

he helājitabaudhisacva vacasāṃ kiṃ vistaraistoyadhe nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ parahitādhāne gṛhītavrataḥ /
tṛṣyatpānthajanopakāraghaṭanāvaimukhyalabdhāyaśo- bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyakaṃ yanmaroḥ

(sū- 170)
sā sahauktiḥ sahārthasya balādekaṃ dvivācakam

ekārthābidhāyakamapi sahārthabalāt yat ubhayasyāpyavagamakaṃ sā sahoktiḥ /
yathā saha diahaṇisāhiṃ dīharā sāsadaṇḍā saha maṇivalayehiṃ bāppadhārā galanti /
tuha suhaa vioe tīa uvviggirīe saha a taṇuladāe dubbalā jīvidāsā

śvāsadaṇḍādigataṃ dīrgatvādi śābdam divasaniśādigataṃ tu sahārthasāmarthyātpratipadyate //
(sū- 171)
vinoktiḥ sā vinānyena yatrānyaḥ sanna netaraḥ /
kvacidaśobhanaḥ kvacicchobhanaḥ /
krameṇodāharaṇam-- arucirniśayā vinā śaśī śaśinā sāpi vinā mahattamaḥ /
ubhayena vinā manobhavasphuritaṃ naiva cakāsti kāminoḥ

mṛgalocanayā vinā vicitravyavahārapratibhāprabhāpragalbhaḥ /
amṛtadyutisundarāśayo 'yaṃ suhṛdā tena vinā narendrasūnuḥ

(sū- 172)
parivṛttirvinimayo yo 'rthānāṃ syātsamāsamaiḥ

parivṛttiralaṃkāraḥ /
udāharaṇam-- latānāmetāsāmuditakusumānāṃ marudayaṃ mataṃ lāsyaṃ datvā śrayati bhṛśamāmodamasamam /
latāstvadhvanyānāmahaha dṛśamādāya sahasā dadatyādhivyādhibhramiruditamohavyatikaram

atra prathame 'rdhe samena samasya dvitīye, uttamena nyūnasya /
nānāvidhapraharaṇairnṛpa saṃprahāre svīkṛtya dāruṇaninādavataḥ prahārān /
dṛpātārivīravisareṇa vasuṃdhareyaṃ nirvipralambhaparirambhavidhirvitīrṇā

atra nyūnenottamasya //
(sū- 173)
pratyakṣā iva yadbhāvāḥ kriyante bhūtabhāvinaḥ /
tadbhāvikam
bhūtāśva bhāvinaśveti dvandvaḥ /
bhāvaḥ kaverabhiprāyo 'trāstīti bhāvikam /
udāharaṇam-- āsīdañjanamatreti paśyāmi tava locane /
bhāvibhūṣaṇasaṃbhārāṃ sākṣātkurve tavākṛtim

ādye bhūtasya dvitīye bhāvino darśanam //
(sū- 174)
kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā

vākyārthatā yathā vapuḥprādurbhāvādanumitamidaṃ janmani purā purāre na prāyaḥ kvacidapi bhavantaṃ praṇatavān /
naman muktaḥ saṃpratyahamatanuragre 'pyanatibhāk maheśa kṣantavyaṃ tadidamaparādhadvayamapi

anekapadārthatā yathā praṇayisakhīsalīlaparihāsarasādhigatai- rlalitaśirīṣapuṣpahananairapi tāmyati yat /
vapuṣi vadhāya tatra tava śastramupakṣipataḥ patatu śirasyakāṇḍayamadaṇḍa ivaiṣa bhujaḥ

ekapadārthatā yathā bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate rudrākṣamāle śubhaṃ hā sopānaparaṃparāṃ girisutākāntālayālaṃkṛtim /
adyārādhanatoṣitena vibhunā yuṣmatsaparyāsukhā- lokocchedini mokṣanāmani mahāmohe nidhīyāmahe

eṣu, aparādhadvaye pūrvāparajanmanoranamanam bhujapāte śastropakṣepaḥ, mahāmohe sukhāvalokoccheditvaṃ ca yathākramamuktarūpo hetuḥ //
(sū- 175)
paryāyoktaṃ vinā vācyavācakatvena yadvacaḥ /
vācyavācakabhāvavyatiriktenāvagamanavyāpāreṇa yat pratipādanaṃ tat paryāyeṇa, bhaṅgyantareṇa kathanāt paryāyoktam /
udāharaṇam-- yaṃ prekṣya cirarūḍhāpi nivāsaprītirujjhitā /
madenairāvaṇamukhe mānena hṛdaye hareḥ

atra, airāvaṇaśakrau madamānamuktau jātāviti vyaṅgyamapi śabdenocyate tena yadevocyate tadeva vyaṅgyam /
yathā tu vyaṅgyaṃ na tathocyate /
yathā gavi śukle calati dṛṣṭe "gauḥ śuklaśvalati'; iti vikalpaḥ /
yadeva dṛṣṭaṃ tadeva vikalpayati na tu yathā dṛṣṭaṃ tathā /
yato 'bhinnāsaṃsṛṣṭatvenadṛṣṭam /
bhedasaṃsargābhyāṃ vikalpayati //
(sū- 176)
udāttaṃ vastunaḥ saṃpat
saṃpat samṛddhiyogaḥ /
yathā muktāḥ kelivisūtrahāragalitāḥ saṃmārjanībhirhṛtāḥ prātaḥ prāṅgaṇasīmni mantharacaladbālāṅgrilākṣāruṇāḥ /
dūrāddāḍimabījaśaṅkitadhiyaḥ karṣanti kelīśukāḥ yadvidvadbhavaneṣu bhojanṛpatestat tyāgalīlāyitam

(sū- 177)
mahatāṃ copalakṣaṇam

upalakṣaṇamaṅgabhāvaḥ, arthādupalakṣaṇīye 'rthe /
udāharaṇam-- tadidamaraṇyaṃ yasmin daśarathavacanānupālanavyasanī /
nivasan bāhusahāyaśvakāra rakṣaḥkṣayaṃ rāmaḥ

na cātra vīro rasaḥ, tasyehāṅgatvāt //
(sū- 178)
tatsiddhihetāvekasmin yatrānyattatkaraṃ bhavet /
samuccayo 'sau
tasya prastutasya kāryasya, ekasmin sādhake sthite sādhakāntarāṇi yatra saṃbhavanti sa samuccayaḥ /
udāharaṇam-- durvārāḥ smahamārgaṇāḥ priyatamo dūre mano 'tyutsukaṃ gāḍhaṃ preṇa navaṃ vayo 'tikaṭhināḥ prāṇāḥ kulaṃ nirmalam /
strītvaṃ dhairyavirodhi manmathasuhṛt kālaḥ kṛtānto 'kṣamo no sakhyaśvaturāḥ kathaṃ nu virahaḥ soḍhavya itthaṃ śaṭhaḥ

atra virahāsahatvaṃ smaramārgaṇā eva kurvanti tadupari priyatamadūrasthityādi, upāttam /
eṣa eva samuccayaḥ sadyoge 'sadyoge sadasadyoge ca paryavasyatīti na pṛthaklakṣyate /
tathāhi-- kulamamalinaṃ bhadrā mūrtirmatiḥ śrutiśālinī bhujabalamalaṃ sphītā lakṣmīḥ prabhutvamakhaṇḍitam /
prakṛtisubhagā hyete bhāvā amībhirayaṃ jano vrajati sutarāṃ darpaṃ rājan ta eva tavāṅkuśāḥ

atra satāṃ yogaḥ /
uktodāharaṇe tvasatāṃ yogaḥ /
śaśī divasadhūsaro galatayauvanā kāminī saro vigatavārijaṃ mukhamanakṣaraṃ svākṛteḥ /
prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me

atra śaśini dhūsare śalye śalyāntarāṇīti śobhanāśobhanayogaḥ /
(sū- 179)
sa tvanyo yugapad yā guṇakriyāḥ

guṇau ca kriye ca guṇakriye ca guṇakriyāḥ /
krameṇodāharaṇam-- vidalitasagalārikulaṃ tava balamidamabhavadāśu vimalaṃ ca /
prakhalamukhāni narādhipa malināni ca tāni jātāni

ayamekapade tayā viyogaḥ priyayā copanataḥ suduḥsaho me /
navavāridharodayādahobhirbhavitavyaṃ ca nirātapatvaramyaiḥ

kaluṣaṃ ca tavāhiteṣvakasmātsitapaṅkeruhasodaraśri cakṣuḥ /
patitaṃ ca mahīpatīndra teṣāṃ vapuṣi prasphuṭamāpadāṃ kaṭākṣaiḥ

"dhunoti cāsiṃ tanute ca kīrtim'; ityādeḥ "kṛpāṇapāṇiśva bhavān raṇakṣitau sasādhuvādāśva surāḥ surālaye'; ityādeśva darśanāt "vyadhikaraṇe'; iti "ekasmin deśe'; iti ca na vācyam //
(sū- 180)
ekaṃ krameṇānekasmin paryāyaḥ
ekaṃ vastu krameṇānekasmin bhavati kriyate vā sa paryāyaḥ /
krameṇodāharaṇam-- nanvāśrayasthitiriyaṃ tava kālakūṭa kenottarottaraviśiṣṭapadopadiṣṭā /
prāgarṇavasya hṛdaye vṛṣalakṣmaṇo 'tha kaṇṭhe 'dhunā vasasi vāci punaḥ khalānām

bimboṣṭha eva rāgaste tanvi pūrvamadṛśyata /
adhunā hadaye 'pyeṣa mṛgaśāvākṣi lakṣyate

rāgasya vastuto bhede 'pyekatayā dhyavasitatvādekatvamaviruddham /
taṃ tāṇa sirisahoararaaṇāharaṇammi hiaamekkarasaṃ /
bimbāhare piāṇaṃ ṇivesiaṃ kusumabāṇeṇa

(sū- 181)
anyastato 'nyathā /
anekamekasmin krameṇa bhavati kriyate vā so 'nyaḥ /
krameṇodāharaṇam-- madhurimaruciraṃ vacaḥ khalānāmamṛtamaho prathamaṃ pṛthu vyanakti /
atha kathayati mohahetumantargatamiva hālahalaṃ viṣaṃ tadeva

tadgehaṃ natabhitti mandiramidaṃ labdhāvakāśaṃ divaḥ sā dhenurjaratī nadanti kariṇāmetā ghanābhā ghaṭāḥ /
sa kṣudro mukaladhvaniḥ kalamidaṃ saṃgītakaṃ yoṣitām āśvaryaṃ divasairdvijo 'miyatīṃ bhūmiṃ samāropitaḥ

atra, ekasyaiva hānopādānayoravivakṣitatvāt na parivṛttiḥ //
(sū- 182)
anumānaṃ taduktaṃ yat sādhyasādhanayorvacaḥ

pakṣadharmānvayavyatirekitvena trirūpo hetuḥ sādhanam /
dharmiṇi, ayogavyavacchedo vyāpakasya sādhyatvam /
yathā yatraitā laharīcalācaladṛśo vyāpārayanti bhruvaṃ yat tatraiva patanti saṃtatamamī marmaspṛśo mārgaṇāḥ /
taccakrīkṛtacāpamañcitaśarapreṅkhatkaraḥ krodhano dhāvatyagrata eva śāsanadharaḥ satyaṃ sadāsāṃ smaraḥ

sādhyasādhanayoḥ paurvāparyavikalpe na kiṃcidvaicitryamiti na tathā darśitam //
(sū- 183)
viśeṣaṇairyatsākūtairuktiḥ parikarastu saḥ /
arthādviśeṣyasya /
udāharaṇam-- mahaujaso mānadhanā dhanārcitā dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ /
na saṃhatāstasya na bhedavṛttayaḥ priyāṇi vāñchantyasubhiḥ samīhitum

yadyapyapuṣṭārthasya doṣatābhidhānāttannirākaraṇena puṣṭārthasvīkāraḥ kṛtaḥ, tathāpyekaniṣṭhatvena bahūnāṃ viśeṣaṇānāmevamupanyāse vaicitryamityalaṃkāramadhye gaṇitaḥ //
(sū- 184)
vyājauktiśchajhanodbhinnavasturūpanigūhanam

nigūḍhamapi vastuno rūpaṃ kathamapi prabhinnaṃ kenāpi vyapadeśena yadapahnūyate sā vyājoktiḥ /
na caiṣāpahnutiḥ prakṛtāprakṛtobhayaniṣṭhasya sāmyasyehāsaṃbhavāt /
udāharaṇam-- śailendrapratipādyamānagirijāhastopagūḍhollasad-- romāñcādivisaṃṣṭhulākhilavidhivyāsaṅgabhaṅgākulaḥ /
hā śaityaṃ tuhinācalasya karayorityūcivān sasmitaṃ śailāntaḥpuramātṛmaṇḍalagaṇairdṛṣṭo 'vatādvaḥ śivaḥ

atra pulakavepathū sācikarūpatayā prasṛtau śaityakāraṇatayā prakāśitatvādapalapitasvarūpau vyājoktiṃ prayojayataḥ //
(sū- 185)
kiṃcit pṛṣṭamapṛṣṭaṃ vā kathitaṃ yat prakalpate /
tādṛganyavyapohāya parisaṃkhyā tu sā smṛtā

pramāṇāntarāvagatamapi vastu śabdena pratipāditaṃ prayojanāntarābhāvāt sadṛśavastvantaravyavacchedāya yat paryavasyati sā bhavetparisaṃkhyā /
atra ca kathanaṃ praśnapūrvakaṃ tadanyathā va paridṛṣṭam /
tathā, ubhayatra vyapohyamānasya pratīyamānatā vācyatvaṃ ceti catvāro bhedāḥ /
krameṇodāharaṇam-- kimāsevya puṃsāṃ savidhamanavadyaṃ dyusaritaḥ kimekānte dhyeyaṃ caraṇayugalaṃ kaustubhabhṛtaḥ /
kimārādhyaṃ puṇyaṃ kimabilaṣaṇīyaṃ ca karuṇā yadāsaktyā ceto niravadhivimuktyai prabhavati

kiṃ bhūṣaṇaṃ sudṛḍhamatra yaśo na ratnaṃ kiṃ kāryamāryacaritaṃ sukṛtaṃ na doṣaḥ /
kiṃ cakṣurapratihataṃ dhiṣaṇā na netraṃ jānāti kastvadaparaḥ sadasadvivekam

kauṭilyaṃ kacanicaye karacaraṇādharadaleṣu rāgaste /
kāṭhinyaṃ kucayugale taralatvaṃ nayanayorvasati

bhaktirbhave na vibhave vyasanaṃ śāstre na yuvatikāmāstre /
cintā yaśasi na vapuṣi prāyaḥ paridṛśyate mahatām

(sū- 186)
yathottaraṃ cet pūrvasya pūrvasyārthasya hetutā /
tadā kāraṇamālā syāt
uttaramuttaraṃ prati yathottaram /
udāharaṇam-- jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ guṇaprakarṣo vinayādavāpyate /
guṇaprakarṣeṇa jano 'nurajyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

"hetumatā saha hetorabhidhānamabhedato hetuḥ" /
iti hetvalaṃkāro na lakṣitaḥ /
āyurghṛtamityādirūpo hyeṣa na bhūṣaṇatāṃ kadācidarhati vaicitryābhāvāt /
aviralakamalavikāsaḥ sakalālimadaśva kokilānandaḥ /
ramyo 'yameti saṃprati lokotkaṇṭhākaraḥ kālaḥ

ityatra kāvyarūpatāṃ komalānuprāsamahimnaiva samāmnāsiṣurna punarhetvalaṃkārakalpanayeti pūrvoktakāvyaliṅgameva hetuḥ //
(sū- 187)
kriyayā tu parasparam

vastunorjanane 'nyoyanyam
arthayorekakriyāmukhena parasparaṃ kāraṇatve sati, anyonyanāmā, alaṃkāraḥ /
udāharaṇam-- haṃsāṇaṃ sarohiṃ sirī sārijjai aha sarāṇa haṃsehiṃ /
aṇṇoṇṇaṃ via ee appāṇṇaṃ ṇavara garuanti

atrobhayeṣāmapi parasparajanakatā mithaḥśrīsāratāsaṃpādanadvāreṇa //
(sū- 188)
uttaraśrutimātrataḥ /
praśnasyonnayanaṃ yatra kriyate tatra vā sati

asakṛd yad asaṃbhāvyamuttaraṃ syāt taduttaram /
prativacanopalambhādeva pūrvavākyaṃ yatra kalpyate tadekaṃ tāvaduttaram /
udāharaṇam-- vāṇiaa hatthidantā kutto amhāṇa vagghakittī a /
jāva luliālaamuhī gharammi parisakkae soṇhā

hastidantavyādhrakṛttīnāmahamarthī tāḥ, mūlyena prayaccheti kreturvacanam amunā vākyena samunnīyate /
na caitat kāvyaliṅgam uttarasya tādrūpyānupapatteḥ /
nahi praśnasya prativacanaṃ janako hetuḥ /
nāpīdamanumānam ekadharminiṣṭhatayā sādhyasādhanayoranirdeśādityalaṃkārāntarāmevottaraṃ sādhīyaḥ /
praśnādanantaraṃ lokātikrāntagocaratayā yat asaṃbhāvyarūpaṃ prativajanaṃ syāt tat aparamuttaram /
anayośva sakṛdupādāne na cārutāpratītirityasakṛdityuktam /
udāharaṇam-- kā visamā devvagaī kiṃ laddhaṃ jaṃ jaṇo guṇaggāhī /
kiṃ sokhkhaṃ sukalattaṃ kiṃ dukkhaṃ jaṃ khalo loo

praśnaparisaṃkhyāyāmanyavyapohe, eva tātparyam /
iha tu vācye, eva viśrāntirityanayorvivekaḥ //
(sū- 189)
kuto 'pi lakṣitaḥ sūkṣmo 'pyartho 'nyasmai prakāśyate

dharmeṇa kenacid yatra tat sūkṣmaṃ paricakṣate /
kuto 'pi, ākārādiṅgitādvā sūkṣmastīkṣṇamatisaṃvedyaḥ /
udāharaṇam-- vaktrasyandisvedabinduprabandhairdṛṣṭvā bhinnaṃ kuṅkumaṃ kāpi paṇṭhe /
puṃstvaṃ tanvyā vyajjayantī vayasyā smitvā pāṇau khaḍgalekhāṃ lilekha

atra, ākṛtimavalokya kayāpi vitarkitaṃ puruṣāyitam asilatālekhanena vaidagdhyādabhivyaktimupanītam /
puṃsāmeva kṛpāṇapāṇitā yogyatvāt /
yathā vā saṃketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā /
īṣannetrārpitākūtaṃ līlāpajhaṃ nimīlitam

atra jijñāsitaḥ saṃketakālaḥ kayācidiṅgitamātreṇa vidito niśāsamayaśaṃsinā kamalanimīlanena līlayā pratīpāditaḥ //
(sū- 190)
uttarottaramutkarṣo bhavetsāraḥ parāvadhiḥ

paraḥ paryantabhāgaḥ, avadhiryasya dhārādhirohitayā tatraivotkarṣasya viśrānteḥ /
udāharaṇam-- rājye sāraṃ vasudhā vasudhāyāṃ puraṃ pure saudham /
saudhe talpaṃ talpe varāṅganānaṅgasarvasvam

(sū- 191)
bhinnadeśatayātyantaṃ kāryakāraṇabhūtayoḥ /
yugapaddharmayoryatra khyātiḥ sā syādasaṃgatiḥ

iha yaddeśaṃ karaṇam taddeśameva kāryamutpadyamānaṃ dṛṣṭam yathā dhūmādi /
yatra tu hetuphalarūpayorapi dharmayoḥ kenāpyatiśayena nānādeśatayā yugapadavabhāsanam sā tayoḥ svabhāvotpannaparasparasaṃgatityāgāt asaṃgatiḥ /
udāharaṇam-- jassea vaṇo tassea veaṇā bhaṇai taṃ jaṇo aliaṃ /
dantakkhaaṃ avole bahūe veaṇā savattīṇaṃ

eṣā ca virodhabādhinī na virodhaḥṣa bhinnādhāratayaiva dvayoriha virodhitāyāḥ pratibhāsāt /
virodhe tu virodhitvam ekāśrayaniṣṭhamanuktamapi paryavasitam apavādaviṣayaparihāreṇotsargasya vyavasthiteḥ /
tathā caivaṃ nidarśitam //
(sū- 192)
samādhiḥ sukaraṃ kāryaṃ kāraṇāntarayogataḥ /
sādhanāntaropakṛtena kartrā yad akleśena kāryamārabdhaṃ samādhīyate sa samādhirnāma /
udāharaṇam-- mānamasyā nirākartuṃ pādayorme patiṣyataḥ /
upakārāya diṣṭyedamudīrṇaṃ ghanagarjitam

(sū- 193)
samaṃ yogyatayā yogo yadi saṃbhāvitaḥ kvacit

idamanayoḥ ślāghyamiti yogyatayā saṃbandhasya niyataviṣayamadhyavasānaṃ cettadā samam tat sadyoge 'sadyoge ca /
udāharaṇam-- dhātuḥ śilpātiśayanikaṣasthānameṣā mṛgākṣī rūpe devo 'pyayamanupamo dattapatraḥ smarasya /
jātaṃ daivātsadṛśamanayoḥ saṃgataṃ yat tadeta- cchṛṅgārasyopanatamadhunā rājyamekātapatram

citraṃ citraṃ bata bata mahaccitrametadvicitraṃ jāto daivāducitaracanāsaṃvidhātā vidhātā /
yannimbānāṃ pariṇataphalasphītirāsvādanīyā yaccaitasyāḥ kavalanakalākovidaḥ kākalokaḥ

(sū- 194)
kvacidyadativaidharmyānna śleṣo ghaṭanāmiyāt /
kartuḥ kriyāphalāvāptirnaivānarthaśva yadbhavet

guṇakriyābhyāṃ kāryasya kāraṇasya guṇakriye /
krameṇa ca viruddhe yat sa eṣa viṣamo mataḥ

dvayoratyantavilakṣaṇatayā yat anupapadyamānatayaiva yogaḥ pratīyatejhr1ṭa yacca kiṃcidārabhamāṇaḥ kartā kriyāyāḥ praṇāśāt na kevalamabhīṣṭaṃ yat phalaṃ na labheta yāvadaprārthitamapyanarthaṃ viṣayamāsādayet jhr2ṭa tathā satyapi kāryasya kāraṇarūpānukāre tat tayorguṇau kriye ca parasparaṃ viruddhatāṃ vrajataḥ jhr3kṣ4ṭa sa samavipayaryātmā catūrūṣo viṣamaḥ /
krameṇodāharaṇam-- śirīṣādapi mṛdvaṅgī kveyamāyatalocanā /
ayaṃ kva ca kukūlāgnikarkaśo madanānalaḥ

siṃhikāsutasaṃtrastaḥ śaśaḥ śītāśumāśritaḥ /
jagrase sāśrayaṃ tatra tamanyaḥ siṃhikāsutaḥ

sadyaḥ karasparśamavāpya citraṃ raṇe raṇe yasya kṛpāṇalekhā /
tamālanīlā śaradindupāṇḍu yaśastrilokyābharaṇaṃ prasūtai

ānandamamandamimaṃ kuvalayadalalocane dadāsi tvam /
virahastvayaiva janitastāpayatitarāṃ śarīraṃ me

atrānandadānaṃ śalīlatāpena virudhyate /
evam vipulena sāgaraśayasya kukṣiṇā bhuvanāni yasya papire yugakṣaye /
madavibhramāsakalayā pape punaḥ sa purastriyaikatamayaikayā dṛśā

ityādāvapi viṣamatvaṃ yathāyogamavagantavyam //
(sū- 195)
mahatoryanmahīyāṃsāvāśritāśrayayoḥ kramāt /
āśrayāśrayiṇau syātāṃ tanutve 'pyādhikaṃ tu tat

āśritam ādheyam āśrayastadādhāraḥ, tayormahatorapi viṣaye tadapekṣayā tanū, apyāśrayāśrayiṇau prastutavastuprakarṣavivakṣayā yathākramaṃ yat adhikataratāṃ vrajataḥ, tadidaṃ dvividham adhikaṃ nāma /
krameṇodāharaṇam-- aho viśālaṃ bhūpāla bhuvanatritayodaram /
māti mātumaśakyo 'pi yaśorāśiryadatra te

yugāntakālapratisaṃhṛtātmano jaganti yasyāṃ savikāśamāsata /
tanau mamustatra na kaiṭabhadviṣastapodhanābhyāgamasaṃbhavā mudaḥ

(sū- 196)
pratipakṣamaśaktena pratikartuṃ tiraskriyā /
yā tadīyasya tatstutyai pratyanīkaṃ taducyate

nyakkṛtiparamapi vipakṣaṃ sākṣānnirasitumaśaktena kenāpi yat tameva pratipakṣamutkarṣayituṃ tadāśritasya tiraskaraṇam tat anīkapratinidhitulyatvāt pratyanīkamabhidhīyate /
yathā, anīke, abhiyojye tatpratinidhībhūtamaparaṃ mūḍhatayā kenacidabhiyujyate tatheha pratiyogini vijeye tadīyo 'nyo vijīyate, ityarthaḥ /
udāharaṇam-- tvaṃ vinirjitamanobhavarūpaḥ sā ca sundara bhavatyanuraktā /
pañcabhiryugapadeva śaraistāṃ tāpayatyanuśayādiva kāmaḥ

yathā vā yasya kiṃcidapakartumakṣamaḥ kāyanigrahakṛhītavigrahaḥ /
kāntavaktrasadṛśākṛtiṃ kṛtī rāhurindumadhunāpi bādhate

inderatra tadīyatā saṃbandhisaṃbandhāt //
(sū- 197)
samena lakṣmaṇā vastu vastunā yannigūhyate /
nijenāgantunā vāpi tanmīlitamiti smṛtam

sahajam āgantukaṃ vā kimapi sādhāraṇaṃ yat lakṣaṇam taddvāreṇa yat kiṃcit kenacidvastu vastusthityaiva balīyastāyā tirodhīyate tat mīlitamiti dvidhā smaranti /
krameṇodāharaṇam-- apāṅgatarale dṛśau madhuravakravarṇā giro vilāsabharamantharā gatiratīva kāntaṃ mukham /
iti sphuritamaṅgake mṛgadṛśaḥ svato līlayā tadatra na madodayaḥ kṛtapado 'pi saṃlakṣyate

atra dṛktaralatādikamaṅgasya liṅgaṃ svābhāvikam sādhāraṇaṃ ca mahodayena tatrāpyetasya darśanāt /
ye kandarāsu nivasanti sadā himādrestvatpātaśaṅkitadhiyo vivaśā dviṣaste /
apyaṅgamutpulakamudvahatāṃ sakampaṃ teṣāmaho bata bhiyāṃ na budho 'pyabhijñaḥ

atra tu sāmarthyādavasitasya śaityasya, āgantukatvāttatprabhavayorapi kampapulakayostādrūpyaṃ samānatā ca bhayeṣvapi tayorupalakṣitatvāt //
(sū- 198)
sthāpyate 'pohyate vāpi yathāpūrvaṃ paraṃ param /
viśeṣaṇatayā yatra vastu saikāvalī dvidhā

pūrva pūrvaṃ prati yathottarasya vastuno vīpsayā viśeṣaṇabhāvena yat sthāpanaṃ niṣedho vā saṃbhavati sā dvidhā budhairekāvalī bhaṇyate /
krameṇodāharaṇam-- purāṇi yasyāṃ savarāṅganāni varāṅganā rūpapūraskṛtāṅgyaḥ /
rūpaṃ samunmīlitasadvilāsam astraṃ vilāsaḥ kusumāyudhasya

na tajjalaṃ yanna sucārupaṅkajaṃ na paṅkajaṃ tat yadalīnaṣaṭpadam /
na ṣaṭmado 'sau kalaguñjito na yo na guñjitaṃ tanna jahāra yanmanaḥ

pūrvatra purāṇāṃ varāṅganāḥ tāsāmaṅgaviśeṣaṇamukhena rūpam tasya vilāsāḥ, teṣāmapyastramityamunā krameṇa viśeṣaṇaṃ vidhīyate /
uttaratra pratiṣedhe 'pyevaṃ yojyam //
(sū- 199)
yathānubhavamarthasya dṛṣṭe tatsadṛśe smṛtiḥ /
smaraṇam
yaḥ padārthaḥ kenacidākāreṇa niyataḥ, yadā kadācit anubhūto 'bhūt sa kālāntare smṛtipratibodhādhāyini tatsamāne vastuni dṛṣṭe sati yat tathaiva smaryate tat bhavet smaraṇam /
udāharaṇam-- nimnanābhikuhareṣu yadambhaḥ plāvitaṃ caladṛśāṃ laharībhiḥ /
tadbhavaiḥ kuharutaiḥ suranāryaḥ smāritāḥ suratakaṇṭharutānām

yathā vā karajuagahiajasoātthaṇamuhaviṇivesiāharapuḍassa /
samariapañcajaṇṇassa ṇamaha kaṇhassa romāñcaṃ

(sū- 200)
bhrāntimān anyasaṃvittattulyadarśane / 132 //
taditi anyat aprākaraṇikaṃ nirdiśyate /
tena samānam arthādiha prākaraṇikam āśrīyate /
tasya tathāvidhasya dṛṣṭau satyāṃ yat aprākaraṇikatayā saṃvedanam sa bhrāntimān /
na ceṣa rupakaṃ prathamātiśayoktirvā tatra vastuto bhramasyābhāvāt iha ca, arthānugamanena saṃjñāyāḥ pravṛtteḥ tasya spaṣṭameva pratipannatvāt /
udāharaṇam-- kapāle mārjāraḥ paya iti karān leḍhi śaśina- starucchidraprotān bisamiti karī saṃkalayati /
ratānte talpasthān harati vanitāpyaṃśukamiti prabhāmattaśvandro jagadidamaho viplavayati

(sū- 201)
ākṣepa upamānasya pratīpamupameyatā /
tasyaiva yadi vā kalpyā tiraskāranibandhanam

asya dhuraṃ sutarāmupameyameva voḍhuṃ prauḍhamiti kaimarthyena yat upamānamākṣipyate yadapi tasyaivopamānatayā prasiddhasya, upamānāntaravivakṣayānādarārthamupameyabhāvaḥ kalpyate tat upameyasyopamānapratikūlavartitvāt ubhayarūpaṃ pratīpam /
krameṇodāharaṇam-- lāvaṇyaukasi sapratāpagarimaṇyagresare tyāgināṃ deva tvayyavanībharakṣamabhuje niṣpādite vedhasā /
induḥ kiṃ ghaṭitaḥ kimeṣa vihitaḥ pūṣā kimutpāditaṃ cintāratnamado mudhaiva kimamī sṛṣṭāḥ kulakṣmābhṛtaḥ

e ehi dāva sundari kaṇṇaṃ dāūṇa suṇasū vaaṇijjaṃ /
tujjha muheṇa kisoari caṃdo ubhamijjai jaṇeṇa

atra mukhenopamīyamānasya śaśinaḥ svpataraguṇatvāt upamityaniṣpacyā "vaaṇijjam'; iti vacanīyapadābhivyaṅgyastiraskāraḥ /
kvacittu niṣpannaivopamitikriyā, anādaranibandhanam /
yathā garvamasaṃvāhyamimaṃ locanayugalena kiṃ vahasi mugdhe /
santīdṛśāni diśi diśi saraḥsu nanu nīlanalināni

ihopameyīkaraṇamevotpalānāmanādaraḥ /
anayaiva rītyā yat asāmānyaguṇayogāt nopamānabhāvamapi, anubhūtapūrvi tasya tatkalpanāyāmapi bhavati pratīpamiti pratyetavyam /
yathā ahameva guruḥ sudāruṇānāmiti hālāhala tāta mā sma dṛpyaḥ /
nanu santi bhavādṛśāni bhūyo bhuvane 'smin vacanāni durjanānām

atra hālāhatasyopamānatvamasaṃbhāvyamevopanibaddham //
(sū- 202)
prastutasya yadanyena guṇasāmyavivakṣayā /
aikātmyaṃ badhyate yogāttatsāmānyamiti smṛtam

atādṛśamapi tādṛśatayā vivakṣituṃ yat aprastutārthena saṃpṛktamaparityakranijaguṇameva tadekātmatayā nibadhyate tat samānaguṇanibandhanāt sāmānyam /
udāharaṇam-- malayajarasaviliptatanavo navahāralatāvibhūṣitāḥ sitataradantapatrakṛtavaktraruco rucirāmalāṃśukāḥ /
śaśabhṛti vitatadhāmni dhavalayati dharāmavibhāvyatāṃ gatāḥ /
priyavasatiṃ prayānti sukhameva nirastabhiyo 'bhisārikāḥ

atra prastutatadanyayoranyūnānatiriktatayā nibaddhaṃ dhavalatvamekātmatāhetuḥ, ata eva pṛthagbhāvena na tayorupalakṣaṇam /
yathā vā vetratvacā tulyarucāṃ vadhunāṃ karṇāgrato gaṇḍatalāgatāni /
bhṛṅgā sahelaṃ yadi nāpatiṣyan ko 'vedayiṣyannavacampakāni

atra nimittāntarajanitāpi nānātvapratītiḥ prathamapratipannamabhedaṃ na vyudasitumutsahate pratītatvāttasya pratīteśva bādāyogāt //
(sū- 203)
vinā prasiddhamādhāramādheyasya vyavasthitiḥ /
ekātmā yugapadvṛttirekasyānekagocarā

anyat prakurvataḥ kāryamaśakyasyānyavastunaḥ /
tathaiva karaṇaṃ ceti viśeṣastrividhaḥ smṛtaḥ

prasiddhādhāraparihāreṇa yat ādheyasya viśiṣṭā sthitirabhidhīyate sa prathamo viśeṣaḥ /
udāharaṇam-- divamapyupayātānāmākalpamanalpaguṇagaṇā yeṣām /
ramayanti jaganti giraḥ kathamiha kavayo na te vandyāḥ

ekamapi vastu yat ekenaiva svabhāvena yugapadanekatra vartate sa dvitīyaḥ /
udāharaṇam-- sā vasai tujjha hiae sā ccia acchīsu sā a vaaṇeśu /
ahnārisāṇa sundara osāso kattha pāvāṇaṃ

yadapi kiṃcidrabhaseta, ārabhamāṇastenaiva yatnenāśakyapari kāryāntaramārabhate so 'paro viśeṣaḥ /
udāharaṇam-- sphuradadbhutarūpamutpratāpajvalanaṃ tvāṃ sṛjatānavadyavidyam /
vidhinā sasṛje navo manobhūrbhuvi satyaṃ savitā bṛhaspatiśva

yathā vā gṛhiṇī sacivaḥ sakhī mithaḥ priyaśiṣyā lalite kalāvidhau /
karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ bata kiṃ na me hṛnam

sarvatra, evaṃvidhaviṣaye 'tiśayoktireva prāṇatvenāvatiṣṭhate tāṃ vinā prāyeṇālaṃkāratvāyogāt /
ata evoktam "saiṣā sarvatra vakroktiranayārtho vibhāvyate /
yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṃkāro 'nayā vinā" //
iti //
(sū- 204)
svamutsṛjya guṇaṃ yogādatyujjvalaguṇasya yat /
vastu tadguṇatāmeti bhaṇyate sa tu tadguṇaḥ

vastu tiraskatanijarūpaṃ kenāpi samīpagatena praguṇayā svaguṇasaṃpadoparaktaṃ tatpratibhāsamevayatsamāsādayati sa tadguṇaḥ, tasyāprakṛtasya guṇo 'trāstīti /
udāharaṇam-- viminnavarṇā garuḍāgrajena sūryasya rathyāḥ paritaḥ sphurantyā /
ratnaiḥ punaryatra rucā rucaṃ svāmāninyire vaṃśakarīranīlaiḥ

atra ravituragāpekṣayā garuḍāgrajasya tadapekṣayā ca harinmaṇīnāṃ praguṇavarṇatā //
(sū- 205)
tadrūpānanuhāraśvedasya tat syādatadāguṇaḥ /
yadi tu tadīyaṃ varṇaṃ saṃbhantyāmapi yogyatāyām idaṃ nyūnaguṇaṃ na gṛhṇīyāt tadā bhavedatadguṇo nāma /
udāharaṇam-- dhavalosi jaha vi sundara taha vi tue majjha rañjiaṃ hiaaṃ /
rāabharapie vi hiae suhaa ṇihitto ṇa rattosi

atrātiraktenāpi manasā saṃyukto na raktatāmupagata ityatadguṇaḥ /
kiṃca taditi aprakṛtam asyeti ca prakṛtamatra nirdiśyate /
tena yat aprakṛtasya rūpaṃ prakṛtena kuto 'pi nimittāt nānuvidhīyate so 'tadguṇa ityapi pratipattavyam /
yathā gāṅgamambu sidamambu yāmunaṃ kajjalābhamubhayatra majjataḥ /
rājahaṃsa tava saiva śubhratā cīyate na ca na cāpacīyate

(sū- 206)
yadyathā sādhitaṃ kenāpyapareṇa tadanyathā

tathaiva yadvidhīyeta sa vyāghāta iti smṛtaḥ /
yenopāyena yat ekenopakalpitam tasyānyena jigīṣutayā tadupāyakameba yat anyathākaraṇam sa sādhitavastuvyāhatihetutvāt vyāghātaḥ /
udāharaṇam-- dṛśā dagdhaṃ manasijaṃ jīvayanti dṛśaiva yāḥ /
virūpākṣasya jayinīstāḥ stuve vāmalocanāḥ

(sū- 207)
seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ

eteṣāṃ samanantaramevoktasvarūpāṇāṃ yathāsaṃbhavamanyonyanirapekṣatayā yat ekatra śabdabhāge eva, arthaviṣaye, eva, ubhayatrāpi vā, avasthānam sā, ekārthasamavāyasvabhāvā saṃsṛṣṭiḥ /
tatra śabdālaṃkārasaṃsṛṣṭiryathā vadanasaurabhalobhaparibhramadbhramarasaṃbhramasaṃbhṛtaśobhayā /
calitayā vidadhe kalamekhalākalakalo 'lakaloladṛśānyayā

arthālaṃkārasaṃsṛṣṭistu limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ /
asatpuruṣaseveva dṛṣṭirviphalatāṃ gatā

pūrvatra parasparanirapekṣau yamakānuprāsau saṃsṛṣṭiṃ prayojayataḥ, uttaratra tu tathāvidhe, upamotprekṣe /
śabdārthālaṃkārayostu saṃsṛṣṭiḥ /
so ṇatthi ettha gāme jo eaṃ mahamahantalāaṇṇaṃ /
taruṇāṇa hiaalūḍiṃ parisakkantīṃ ṇivārei

atrānuprāso rūpakaṃ cānyonyānapekṣe /
saṃsargaśva tayorekatra vākye chandasi vā samavetatvāt //
(sū- 208)
aviśrāntijuṣāmātmanyaṅgāṅgitvaṃ tu saṃkaraḥ /
ete, eva yatrātmani, anāsāditasvatantrabhāvāḥ parasparam anugrāhyānugrāhakatāṃ dadhati sa eṣāṃ saṃkīryamāṇasvarūpatvāt saṃkaraḥ /
udāharaṇam-- ātte sīmantaratne marakatini hṛte hematāṭaṅkapatre luptāyāṃ mekhalāyāṃ jhaṭiti maṇitulākoṭiyugme gṛhīte /
śoṇaṃ bimboṣṭhakāntyā tvadarimṛgadṛśāmitvarīṇāmaraṇye rājan guñjāphalānāṃ sraja iti śabarā naiva hāraṃ haranti

atra tadguṇamapekṣya bhrāntimatā prādurbhūtam tadāśrayeṇa ca tadguṇaḥ sacetasāṃ prabhūtacamatkṛtinimittamityanayoraṅgāṅgibhāvaḥ /
yathā vā jaṭābhābhirmābhiḥ karadhṛtakalaṅkākṣavalayo viyogivyāpatteriva kalitavairāgyaviśadaḥ /
paripreṅkhattārāparikarakapālāṅkitatale śaśī bhasmāpāṇḍuḥ pitṛvana iva vyomni carati

upamā rūpakam utprekṣā śleṣaśveti catvāro 'tra pūrvavat aṅgāṅgitayā pratīyante /
kalaṅka evākṣavalayamiti rūpakaparigrahe karadhṛtatvameva sādhakapramāṇatāṃ pratipadyate /
asya hi rūpakatve tirohitakalaṅkarūpam akṣavalayameva mukhyatayāvagamyate tasyaiva ca karagrahaṇayogyatāyāṃ sārvatrikī prasiddhiḥ /
śleṣacchāyayā tu kalaṅkasya karadhāraṇam asadeva pratyāsacyā, upacarya yojyateśaśāṅkena kevalaṃ kalaṅkasya mūrtyaiva, udvahanāt /
kalaṅko 'kṣavalayamiveti tu, apamāyāṃ kalaṅkasya, utkaṭatayā pratipattiḥ /
na cāsya karadhṛtatvaṃ tacvato 'stīti mukhye 'pyupacāra eva śaraṇaṃ syāt /
evaṃrūpaśva saṃkaraḥ śabdālaṃkārayorapi paridṛśyate /
yathā rājati taṭīyamabhihatadānavarāsātipātisārāvanadāḥ gajatā ca yūthamaviratadānavarā sātipāti sārā vanadā

atra yamakamanulomapratilomaśva citrabhedaḥ pādadvayagate parasparāpekṣe /
(sū- 209)
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāvādaniśvayaḥ

dvayorbahūnāṃ vā, alaṃkārāṇāmekatra kamāveśe 'pi virodhāt na yatra yugapadavasthānam na caikatarasya parigrahe sādhakam taditarasya vā parihāre bādhakamasti yainaikatara eva parigṛhyeta sa niśvayābhāvarūpo dvitīyaḥ saṃkaraḥ samuccayena saṃkarasyaivākṣepāt /
udāharaṇam-- jaha gahiro jaha raaṇaṇibbharo jaha a ṇimmalacchāo /
taha kiṃ vihiṇā eso sarasavāṇīo jalaṇihī ṇa kio

atra samudre prastute viśeṣaṇasāmyādaprastutārthapratīteḥ kimasau samāsoktiḥ kim abdheraprastutasya mukhena kasyāpi tatsamaguṇatayā prastutasya pratīteḥ, iyamaprastutapraśaṃsā, iti saṃdehaḥ /
yathā vā nayanānandadāyīndorbimbametatprasīdati /
adhunāpi niruddhāśamavighīrṇamidaṃ tamaḥ

atra kiṃ kāmasyoddīpakaḥ kālo vartate, iti bhahgyantareṇābhidhānāt paryāyoktam uta vadansyendubimbatayā, adhyavasānāt atiśayoktiḥ kiṃ vā, etaditi vaktraṃ nirdiśya tadrūpāropavaśāt rūpakam atha vā tayoḥ samuccayavivakṣāyāṃ dīpakam atha vā tulyayogitā kimupradeṣasamaye viśeṣaṇasāmyādānanasyāvagatau samākoktiḥ, āhosvit mukhanairmalyaprastāvāt aprastutapraśaṃsā, iti bahūnāṃ saṃdehādayameva saṃkaraḥ /
yatra tu nyāyadoṣayoranyatarasyāvatāraḥ, tatra, ekatarasya niśvayāt na saṃśayaḥ /
nyāyaśva sādhakatvam anukūlatā doṣo 'pi bādhakatvaṃ pratikūlatā /
tatra saubhāgyaṃ vitanoti vaktraśaśino jyotsneva hāsadyutiḥ

ityatra mukhyatayā, avagamyamānā hāsadyutirvaktre, evānukūlya bhajate, ityūpamāyāḥ sādhakam śaśinā tu na tathā pratikūleti rūpakaṃ prati tasyā abādhakatā /
vaktrendau tava satyayaṃ yadaparaḥ śītāṃśurabhyudyataḥ

ityātrāparatvamindoranuguṇaṃ na tu vaktrasya pratikūlamiti rūpakasya sādhakatāṃ pratipadyate na tūpamāyā bādhakatām /
rājanārāyaṇaṃ lakṣmīstvāmāliṅgati nirbharam

ityatra punarāliṅganamupamāṃ nirasyati sadṛśaṃ prati parapreyasīprayuktasyāliṅganasyāsaṃbhavāt /
pādāmbujaṃ bhavatu no vijayāya mañju- majjīraśijjitamanoharamambikāyāḥ

ityatra mañjīraśiñjitam ambuje pratikūlam asaṃbhavāditi rūpakasya bādhakam na tu pāde 'nukūlamityupamāyāḥ sādhakamamidhīyate vidhyupamardino bādhakasya tadapekṣayotkaṭatvena pratipatteḥ /
evamanyatrāpi sudhībhiḥ parīkṣyam //
(sū- 210)
sphuṭamekatra viṣaye śabdārthālaṃkṛtidvayam /
vyavasthitaṃ ca
abhinne, eva pade sphuṭatayā yat ubhāvapi śabdārthālaṃkārau vyavasthāṃ samāsādayataḥ so 'pyaparaḥ saṃkaraḥ /
udāharaṇam-- spaṣṭollasatkiraṇakesarasūryabimbavistīrṇakarṇikamatho divasāravindam /
śliṣṭāṣṭadigdalakalāpamukhāvatārabaddhāndhakāramadhupāvali saṃcukoca

atra, ekāpadānupraviṣṭau rūpakānuprāsau //
(sū- 211)
tenāsau trirūpaḥ parikīrtitaḥ

tadayamanugrāhyānugrāhakatayā saṃdehena, ekapadapratipādyatayā ca vyavasthitatvāttriprakatāra eva saṃkaro vyākṛtaḥ /
prakārāntareṇa tu na śakyo vyākartum ānantyāttatprabhedānāmiti pratipāditāḥ śabdārthomayagatatvena traividhyajuṣo 'laṃkārāḥ //
kutaḥ punareṣa niyamo yadeteṣāṃ tulye 'pi kāvyaśobhātiśayahetutve kaśvidalaṃkāraḥ śabdasya kaśvidarthasya kaśviccobhayasya, iti cet uktamatra yathā kāvye doṣaguṇālaṃkārāṇāṃ śabdārthobhayagatatvena vyavakthāyāmanvayavyatirekāveva prabhavataḥ, nimittāntarasyābhāvāt tataśva yo 'laṃkāro yadīyānvayavyatirekāvanuvidhatte sa tadalaṃkāro viyavasthāpyate, iti /
evaṃ ca yathā punaruktavadābhāsaḥ paraṃparitarūpakaṃ cobhayorbhāvābhāvānuvidhāyitayā, ubhayālaṃkārau tathā śabdahetukārthāntaranyāsaprabhṛtayo 'pi draṣṭavyāḥ /
arthasya tu tatra vaicitryam utkaṭatayā pratibhāsate, iti vācyālaṃkāramadhye vastusthitimanapekṣyaiva lakṣitāḥ /
yo 'laṃkāro yadāśritaḥ sa tadalaṃkāra ityapi kalpanāyām anvayavyatirekāveva samāśrayitavyau /
tadāśrayaṇamantareṇa viśiṣṭasyāśrayāśrayibhāvasyābhāvādityalaṃkārāṇāṃ yathoktanimitta /
eva parasparavyatireko jyāyān //
(sū- 212)
eṣāṃ doṣā yathāyogaṃ saṃbhavanto 'pi kecana /
ukteṣvantarbhavantīti na pṛthak pratipāditāḥ

tathāhi--anuprāsasya prasiddhyabhāvo vaiphalyaṃ vṛttivirodha iti ye trayo doṣāḥ, te prasiddhiviruddhatām apuṣṭārthatvam pratikūlavarṇatāṃ ca yathākramaṃ na vyatikrāmanti tatsvabhāvatvāt krameṇodāharaṇam-- cakrī cakrārapaṅktiṃ harirapi ca haran dhūrjaṭirdhūrdhvajāgrā- nakṣaṃ nakṣatranātho 'rūṇamapi varuṇaḥ kūbarāgraṃ kuberaḥ /
raṃhaḥ saṃghaḥ surāṇāṃ jagadupakṛtaye nityayuktasya yasya stauti prītiprasanno 'nvahamahimaruceḥ so 'vatātsyandano vaḥ

atra kartṛkarmapratiniyamena stutiḥ, anuprāsānurodhenaiva kṛtā na purāṇetihāsādiṣu tathā pratīteti prasiddhivirodhaḥ //
bhaṇa taruṇi ramaṇamandiramānandasyandisundarendumukhi /
yadi sallīlollāpini gacchasi tat kiṃ tvadīyaṃ me

anaṇuraṇanmaṇimekhalamavirataśiñjānamañjumañjīram /
parisaraṇamaraṇe raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute

atra vācyasya vicintyamānaṃ na kiṃcidapi cārutvaṃ pratīyate, ityapuṣṭārthataivānuprāsasya vaikalyam //
akuṇṭhotkaṇṭhayā (582 a) iti /
atra śṛṅgāre paruṣavarṇāḍambaraḥ pūrvoktarītyā virudhyate, iti paruṣānuprāso 'tra pratikūlavarṇataiva vṛttivirodhaḥ //
yamakasya pādatrayagatatvena yamanamaprayuktatvaṃ doṣaḥ //
yathā bhujaṅgamasyeva maṇiḥ sadambhā grāhāvakīrṇeva nadī sadambhāḥ /
durantatāṃ nirṇayato 'pi jantoḥ karṣanti cetaḥ prasabhaṃ sadambhāḥ

upamāyām upamānasya jātipramāṇagatanyūnatvam adhikatā vā tādṛśī, anucitārthatvaṃ doṣaḥ, dharṇāśraye tu nyūnādhikatve yathākramaṃ hīnapadatvamadhikapadatvaṃ ca na vyabhicarataḥ //
krameṇodāharaṇam-- caṇḍālairiva yuṣmābhiḥ sāhasaṃ paramaṃ kṛtam

vahnisphuliṅga iva bhānurayaṃ cakāsti

ayaṃ pajhāsanāsīnaśvakravāko virājate /
yugādau bhagavān vedhā vinirmitsuriva prajāḥ

pātālamiva te nābhiḥ stanau kṣitidharopamau /
veṇīdaṇḍaḥ punarayaṃ kālindīpātasaṃnibhaḥ

atra caṇḍālādibhirupamānaiḥ prastuto 'rtho 'tyarthameva kadarthita ityanucitārthatā //
sa munirlāñchito mauñjyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan /
vyarājannīlajīmūtabhāgāśliṣṭa ivāṃśumān

atropamānasya mauñjīsthānīyastaḍillakṣaṇo dharmaḥ kenāpi padena na pratipādita iti hīnapadatvam //
sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñamīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ /
śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ

atropameyasya śaṅkhāderanirdeśe śaśino grahaṇamitiricyate, ityadhikapadatvam //
liṅgavacanabhedo 'pi, upamānopameyayoḥ sādhāraṇaṃ cet dharmamanyarūpaṃ kuryāt tadā, ekatarasyaiva taddharmasamanvayāvagateḥ saviśeṣaṇasyaiva tasyopamānatvamupameyatvaṃ vā pratīyamānena dharmeṇa pratīyate, iti prakrāntasyārthasya sphuṭamanirvāhādasya bhagnaprakramarūpatvam /
yathā-- cintāratnamiva cayuto 'si karato dhiṅbhandabhāgyasya me

saktavo bhakṣitā deva śuddhāḥ kulavadhūriva

yatra tu nānātve 'pi liṅgavacanayoḥ sāmānyābhidhāyi padaṃ svarupabhedaṃ nāpadyate na tatraitaddūṣaṇāvatāraḥ, ubhayathāpi, asya, anugamakṣamasvabhāvatvāt /
yathā guṇairanarghyaiḥ prathito ratnairiva mahārṇavaḥ

tadveṣo 'sadṛśo 'nyābiḥ strībirmadhuratābhṛtaḥ /
dadhate sma parāṃ śobhāṃ tadīyā vibhramā iva

kālapuruṣavidhyādibhede 'pi na tathā pratītiraskhalitarūpatayā viśrāntimāsādayatītyasāvapi bhagnaprakramatayaiva vyāptaḥ /
yathā atithiṃ nāma kākutsthāt putramāpa kumudvatī /
paśvimāt yāminīyāmāt prasādamiva cetanā

atra cetanā prasādamāpnoti na punarāpeti kālabhedaḥ /
pratyagramajjanaviśeṣaviviktamūrtiḥ kausumbharāgarucirasphuradaṃśukāntā /
vibhrājase makaraketanamarcayantī bālapravālaviṭapaprabhavā lateva

atra latā vibhrājate na tu vibhrājase, iti saṃbodhyamānaniṣṭhasya parabhāgasya, asaṃbodhyamānaviṣayatayā vyatyāsāt puruṣabhedaḥ /
gaṅgeva pravahatu te sadaiva kīrtiḥ

ityādau ca gaṅgā pravahati na tu pravahatu, iti, apravṛttapravartanātmano vidheḥ /
evaṃjātīyakasya cānyasyārthasya, upamānagatasyāsaṃbhavādvidhyādibhedaḥ //
nanu samānam uccāritaṃ pratīyamānaṃ vā dharmāntaramupādāya paryavasitāyām upamāyām upameyasya prakṛtadhamābisaṃbandhānna kaśvitkālādibhedo 'sti /
yatrāpyupāttenaiva sāmānyadharmeṇa, upamā, avagamyate yathā "yudhiṣṭhira ivāyaṃ satyaṃ vadati'; iti tatra yudhiṣṭhira iva satyavādyayaṃ satyaṃ vadatīti pratipatsyāmahe /
satyāvādī satyaṃ vadatīti ca na paunaruktayam āśaṅkanīyam raipoṣaṃ puṣṇātītivat yudhiṣṭhira iva satyavadanena satyavādyayamityarthāvagamāt /
satyametat kiṃ tu sthiteṣu prayogeṣu samarthanamidaṃ na tu sarvathā niravadyam prastutavastupratītivyāghātāditi sacetasa evātra pramāṇam //
asādṛśyāsaṃbavāvapyupamāyām anucitārthatāyāmeva paryavasyataḥ /
yathā grathnāmi kāvyaśaśinaṃ vitatārtharaśmim

atra kāvsya śaśinā, arthānāṃ ca raśmibhiḥ sādharmyaṃ kutrāpi na pratītamityanucitārthatvam /
nipeturāsyādiva tasya dīptāḥ śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ /
jājvalyamānā iva vāridhārā dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇo 'rkāt

atrāpi jvalantyo 'mbudhārāḥ sūryamaṇḍalāt niṣpatantyo na saṃbhavantītyupanibadhyamāno 'rtho 'naucityameva puṣṇāti //
utprekṣāyāmapi saṃbhāvanaṃ dhruvevādaya eva śabdā vaktuṃ sahante na yathāśabdo 'pi kevalasyāsya sādharmyameva pratipādayituṃ paryāptatvāt tasya cāsyāmavivakṣitatvāditi tatrāśaktirasyāvācakatvaṃ doṣaḥ /
yathā udyayau dīrghikāgarbhāt mukulaṃ mecakotpalam /
nārīlocanacāturyaśṅkāsaṃkucitaṃ yathā

utprekṣitamapi tācvikena rupeṇa parivarjitatvāt nirupākhyaprakhyam tatsamarthanāya yat arthāntaranyāsopādānam tat ālokhyamiva gaganatale 'tyantamasamīcīnamiti nirviṣayatvametasya, anucitārthataiva dauṣaḥ /
yathā divākarādrakṣati yo guhāsu līnaṃ divā bhītamivāndhakāram /
kṣudre 'pi nūnaṃ śaraṇaṃ prapanne prapanne mamatvamuccaiḥ śirasāmatīva

atrācetanasya tamaso divākarāttrāsa eva na saṃbhavatīti kuta eva tatprayojitamadriṇā paritrāṇam /
saṃbhāvitena tu rūteṇa pratibhāsamānasyāsya na kācidanupapattiravataratīti vyartha eva tatsamarthanāyāṃ yatnaḥ /
sādhāraṇaviśeṣaṇavaśādeva samāsoktiranuktamapi, upamānaviśeṣaṃ prakāśayatīti tasyātra punarupādāne prayojanābhāvāt anupādeyatvaṃ yat tat apuṣṭārthatvaṃ punaruktaṃ vā doṣaḥ /
yathā spṛśati tigmarucau kakubhaḥ karairdayitayeva vijṛmbhitatāpayā /
atanumānaparigrahayā sthitaṃ rucirayā cirayāpi dinaśriyā

atra tigmaruceḥ kakubhāṃ ca yathā sadṛśaviśeṣaṇavaśena vyaktiviśeṣaparigraheṇa ca nāyakatayā nāyikātvena ca vyaktiḥ, tathā grīṣmadivasaśriyo 'pi pratīnāyikātvena bhaviṣyatīti kiṃ dayitayeti svaśabdopādānena //
śleṣopamāyāstu sa viṣayaḥ, yatropamānasyopādānamantareṇa sādhāraṇeṣvapi viśeṣaṇeṣu na tathā pratītiḥ /
yathā svayaṃ ca pallavātāmrabhāsvatkaravirājitā /
prabhātasaṃdhyevāsvāpaphalalubdhehitapradā

iti //
aprastutapraśaṃsāyāmapi upameyam anayaiva rītyā pratītaṃ na punaḥ prayogeṇa kadarthatāṃ neyam /
yathā āhūteṣu vihaṃgameṣu maśako nāyān puro vāryate madhyevāridhi vāvasaṃstṛṇamaṇirdhatte maṇīnāṃ rucam /
khadyoto 'pi na kampate pracalituṃ madhye 'pi tejasvināṃ dhik sāmānyamacetanaṃ prabhumivānāmṛṣṭatacvāntaram