Kāvyaprakāśa with Vāmanācārya Rāmabhaṭṭa Jhalakikar's Bālabodhinī commentary (with commentary) · Chapter 3

idamiti kāvyam /
budhairvaiyākaraṇaiḥ pradhānabhūtasphoṭarūpavyaṅgyavyañjakasya śabdasya dhvaniriti vyavahāraḥ kṛtaḥ /
tatastanmatānusāribhiranyairapi nyagbhāvitavācyavyaṅgyavyañjanakṣamasya śabdārthayugalasya /
yathā niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo 'dharo netre dūramanañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ /
mithyāvādini dūti bāndhavajanasyājñātapīḍāgame vāpīṃ snātumito gatāsi na punastasyādhamasyāntikam

atra tadantikameva rantuṃ gatāsīti prādhānyenādhamapadena vyajyate //
(sū- 3)
atādṛśi guṇībhūtavyaṅgyaṃ vyaṅgye tu madhyamam /
atādṛśi vācyādanatiśāyini /
yathā grāmataruṇaṃ taruṇyā navavañjulamajjarīsanāthakaram /
paśyantyā bhavati muhurnitarāṃ malinā mukhacchāyā

atra bañjulalatāgṛhe dattasaṃketā nāgateti vyaṅgyaṃ guṇībhūtaṃ tadapekṣayā vācyasyaiva camatkāritvāt //
(sū- 4)
śabdacitraṃ vācyacitramavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam

citramiti guṇālaṃkārayuktam /
avyaṅgyamiti sphuṭapratīyamānārtharahitam /
avaram adhamam /
yathā svacchandocchaladacchakacchakuharacchātetarāmbucchaṭā- mūrchanmohamaharṣiharṣavihitasnānāhnikāhnāya vaḥ /
bhidyādudyadudāradarduradarī dīrgādaridradruma- drohodrekamahormimeduramadā mandākinī mandatām

vinirgataṃ mānadamātmamandirādbhavatyupaśrutya yadṛcchayāpi yam /
sasaṃbhramendradrutapātitārgalā nimīlitākṣīva bhiyāmarāvatī

iti kāvyaprakāse kāvyasya prayojanakāraṇasvarūpaviśeṣanirṇayo nāma prathama ullāsaḥ // 1. //
// atha dvitīya ullāsaḥ //
krameṇa śabdārthayoḥ svarūpamāha-- (sū- 5)
syādvācako lākṣaṇikaḥ śabdo 'tra vyañjakastridhā /
atreti kāvye /
eṣāṃ svarupaṃ vakṣyate //
(sū- 6)
vācyādayastadarthāḥ syuḥ
vācyalakṣyavyaṅgyāḥ //
(sū- 7)
tātparyārtho 'pi keṣucit

ākāhkṣāyogyatāsaṃnidhivaśādvakṣyamāṇasvarūṃpāṇāṃ padārthānāṃ samanvaye tātparyārtho viśeṣavapurapadārtho 'pi vākyārthaḥ samullasatītyabhihinānvayavādināṃ matam //
vācya eva vākyārtha ityanvitābhidhānavādinaḥ //
(sū- 8)
sarveṣāṃ prāyaśo 'rthānāṃ vyañjakatvamapīṣyate /
tatra vācyasya yathā'
māe gharovaaraṇaṃ ajja hu ṇatthi tti sāhiaṃ tumae /
tā bhaṇa kiṃ karaṇijjaṃ emea ṇa vāsaro ṭhāi

atra svairavihārārthinīti vyajyate /
lakṣyasya yathā sāhentī sahi suhaaṃ khaṇe khaṇe dūmmiāsi majjhakae /
sabbhāvaṇehakaraṇijjasarisaaṃ dāva viraiaṃ tumae

atra matpriyaṃ ramayantyā tvayā śatrutvamācaritamiti lakṣyam, tena ca kāmukaviṣayaṃ sāparādhatvaprakāśanaṃ vyaṅgyam /
vyaṅgyasya yathā ua ṇiccalaṇippaṃdā bhisiṇīpattammi rehai balāā /
ṇimmalamaragaabhāaṇapariṭhṭhiā saṃkhasutti vva

atra niṣpandatvena, āśvastatvam, tena ca janarahitatvam, ataḥ saṃketasthānametaditi kayācit kaṃcitpratyucyate /
athavā mithyā vadasi na tvamatrāgato 'bhūriti vyajyate //
vācakādīnāṃ krameṇa svarūpamāha (sū- 9)
sākṣātsaṃketitaṃ yo 'rthamabhidhatte sa vācakaḥ

ihāgṛhītasaṃketasya śabdasyārthapratīterabhāvātsaṃketasahāya eva śabdo 'rthaviśeṣaṃ pratipādayatīti yasya yatrāvyavadhānena saṃketo gṛhyate sa tasya vācakaḥ /
(sū- 10)
saṃketitasvaturbhedo jātyādirjātireva vā /
yadyapyarthakriyākāritayā pravṛttinivṛttiyogyā vyaktireva, tayāpyānantyāvdyabhicārācca tatra saṃketaḥ kartuṃ na yujyate, iti gauḥ śuklaśvalo ḍittha ityādīnāṃ viṣayavibhāgo na prāpnotīti ca tadupādhāveva saṃketaḥ /
upādhiśva dvividhaḥ--vastudharmo vaktṛyadṛcchāsaṃniveśitaśva /
vastudharmo 'pi dvividhaḥ--siddhaḥ sādhyaśva /
siddho 'pi dvividhaḥ--padārthasya prāṇaprado viśeṣādhānahetuśva /
tatrādyo jātiḥ uktaṃ hi vākyapadīye " na hi gauḥ svarūpeṇa gaurnāpyagauḥ, gotvābhisaṃbhandhāttu gauḥ" iti /
dvitīyo gumaḥ /
śuklādinā hi labdhasattārka vastu viśiṣyate /
sādhyaḥ pūrvāparībhūtāvayavaḥ kriyārūpaḥ /
ḍitthādiśabdānāmantyabuddhinirgrāhyaṃ saṃhṛtakramaṃ svarūpaṃ vaktrā yadṛcchayā ḍitthādiṣvartheṣūpādhitvena saṃniveśyata iti so 'yaṃ saṃjñārūpo yadṛcchātmaka iti /
"gauḥśuklaśvalo ḍittha ityādau catuṣṭayī śabdānāṃ pravṛttiḥ" iti mahābhāṣyakāraḥ /
paramāṇvādīnāṃ tu guṇamadhyapāṭhāt pāribhāṣikaṃ guṇatvam /
guṇakriyāyadṛcchānāṃ vastuta ekarūpāṇāmapyāśrayabhedādbheda iva lakṣyate /
yathaikasya mukhasya khaḍgamukuratailādyālambanabhedāt /
himapayaḥśaṅkhādyāśrayeṣu paramārthato bhinneṣu śuklādiṣu yadvaśena śuklaḥ śukla ityādyabhinnābhidhānapratyayotpattistat śuklatvādi sāmānyam /
guḍataṇḍulādipākādiṣvevameva pākatvādi /
bālavṛddhaśukādyudīriteṣu ḍitthādiśabdeṣu ca pratikṣaṇaṃ bhidyamāneṣu ḍitthādyartheṣu vā ḍitthatvādyastīti sarveṣāṃ śabdānāṃ jātireva pravṛttinimittamityanye /
tadvān apoho vā śabdārthaḥ kaiśvidukta iti granthagauravabhayāt prakṛtānupayogācca na darśitam //
(sū- 11)
sa mukhyo 'rthastatra mukhyo vyāpāro 'syābhidhocyate

sa iti sākṣātsaṃketitaḥ /
asyeti śabdasya //
(sū- 12)
mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāta /
anyo 'rtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā

"karmaṇi kuśalaḥ'; ityādau darbhagrahaṇādyayogāt "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'; ityādau ca gaṅgādīnāṃ ghoṣādyādhāratvāsaṃbhavot mukhyārthasya bādhe vivecakatvādau sāmīpye ca saṃbandhe rūḍhitaḥ prasiddheḥ, tathā gaṅgātaṭe ghoṣa ityādeḥ prayogāt yeṣāṃ na tathā pratipattiḥ, teṣāṃ pāvanatvādīnāṃ dharmāṇāṃ tathāpratipādanātmanaḥ prayojanācca mukhyena amukhyo 'rtho lakṣyate yat sa āropitaḥ śabdavyāpāraḥ sāntarārthaniṣṭho lakṣaṇā /
(sū- 13)
svasiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam /
upādānaṃ lakṣaṇaṃ cetyuktā śuddhaiva sā dvidhā

"kuntāḥ praviśanti'; "yaṣṭayaḥ praviśanti'; ityādau kuntādibhirātmanaḥ praveśasiddhyarthaṃ svasaṃyoginaḥ puruṣā ākṣipyante /
tata upādāneneyaṃ lakṣaṇā /
"gauranubandhyaḥ" ityādau śruticoditamanubandhanaṃ kathaṃ me syāditi jātyā vyaktirākṣipyate na tu śabdenocyate "viśeṣyaṃ nābhidhā gacchet śrīṇaśaktirviśepaṇe" iti nyāyādityupādānalakṣaṇā tu nodāhartavyā /
na hyatra prayojanamasti na vā ruḍhiriyam /
vyaktyavinābhāvitvāttu jātyā vyaktirākṣipyate /
yathā kriyatāmityatra kartā /
kurvityatra karma /
praviśa piṇḍīmityādau gṛhaṃ bhakṣayetyādi ca /
"pīno devadatto divā nabhuṅkte'; ityatra ca rātribhojanaṃ na lakṣyate śrutārthāpatterarthāpattervā tasya viṣayatvāt /
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'; ityatra taṭasya ghoṣādhikaraṇatvasiddhaye gaṅgāśabdaḥ svārthamarpayati, ityevamādau lakṣaṇenaiṣā lakṣaṇā /
ubhayarupā ceyaṃ śuddhā /
upacāreṇāmiśritatvāt /
anayorlakṣyasya lakṣakasya ca na bhedarūpaṃ tāṭasthayam /
taṭādīnāṃ gaṅgādiśabdaiḥ pratipādane tacvapratipattau hi pratipipādayiṣitaprayojanasaṃpratyayaḥ /
gahgāsaṃbandhamātraprātītau tu gaṅgātaṭe ghoṣa iti mukhyaśabdābhidhānāllakṣaṇāyāḥ ko bhedaḥ //
(sū- 14)
sāropānyā tu yatroktau viṣayī viṣayasyathā //
āropyamāṇaḥ, āropaviṣayaśva yatrānapahnutabhedau sāmānādhikaraṇyena nirdiśyete sā lakṣaṇā sāropā //
(sū- 15)
viṣayyantaḥkṛte 'nyasmin sā syātsādhyavasānikā

viṣayiṇāropyamāṇenāntaḥkṛte nigīrṇe, anyasminnāropaviṣaye sati sādhyavasānā syāt //
(sū- 16)
bhedāvimau ca sādṛśyātsaṃbandhāntaratastathā /
gauṇau śuddhau ca vijñeyau
imāvāropādhyavasānarūpau sādṛśyahetū bhedau "gaurvāhīkaḥ'; ityatra "gaurayam'; ityatra ca /
atra hi svārthasahacāriṇo guṇā jāḍyamāndyādayo lakṣyamāṇā api gośabdasya parārthābhidhāne pravṛttinimittetvamupayānti, iti kecit /
svārthasahacāriguṇābhedena parārthagatā guṇā eva lakṣyante na parārtho 'bhidhīyate, ityanye /
sādhāraṇaguṇāśrayatvena parārtha eva lakṣyate, ityapare /
uktaṃ cānyatra "abhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyate /
lakṣyamāṇaguṇairyogādvṛtteriṣṭā tu gauṇatā" iti /
avinābhāvo 'tra saṃbandhamātraṃ na tu nāntarīyakatvam /
tecve hi mañcāḥ krośanti'; ityādau na lakṣaṇā syāt /
avanābhāve cākṣepeṇaiva siddherlakṣaṇāyā nopayoga ityuktam /
"āyurgṛtam'; "āyurevedam'; ityādo ca sādṛśyādanyat kāryakāraṇabāvādi saṃbandhāntaram /
evamādau ca kāryakāraṇabhāvādilakṣaṇapūrve, āropādhyavasāne /
atra gauṇabhedayorbhede 'pi tādrūpyapratītiḥ sarvathaivābhedāvagamaśva prayojanam /
śuddhabhedayostvanyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇa ca kāryakāritvādi /
kvacit tādartyādupacāraḥ /
yathā, indrārthā sthūṇā, indraḥ /
kvacanatama svasvāmibhāvāt /
yathā, rājakīyaḥ puruṣo rājā /
kvacit, avayavāvayavibhāvāt /
yathā, agrahasta ityatrāgramātre 'vayave hastaḥ /
kvacit tātkarmyāt /
yathā, atakṣā takṣā //
(sū- 17)
lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā

ādyabhedābhyāṃ saha //
sā ca (sū- 18)
vyaṅgyena rahitā rūḍhau sahitā tu prayojane /
prayojanaṃ hi vyañjanavyāpāragamyameva //
(sū- 19)
tacca gūḍhamagūḍhaṃ vā
tacceti vyaṅgyam /
gūḍhaṃ yathā mukhaṃ vikasitasmitaṃ vaśitavakrima prekṣitaṃ samucchalitavibhramā gatirapāstasaṃśthā matiḥ /
uro mukulitastanaṃ jaghanamaṃsabandhoddhuraṃ batenduvadanātanau taruṇimodgamo modate

agūḍhaṃ yathā śrīparicayājjaḍā api bhavantyabhijñā vidagdhacaritānām /
upadiśati kāminīnāṃ yauvanamada eva lalitāni

atropadiśaitīti //
(sū- 20)
tadeṣā kathitā tridhā

avyaṅgyā gūḍhavyaṅgyā, agūḍhavyahgyā ca //
(sū- 21)
tadbhūlakṣiṇikas
śabda iti saṃbadhyate /
tadbhūstadāśrayaḥ //
(sū- 22)
tatra vyāpāro vyañjanātmakaḥ /
kuta ityāha (sū- 23)
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate

phale śabdaikagamye 'tra vyañjanānnāparā kriyā /
prayojanapratipipādayiṣayā yatra lakṣaṇayā śabdaprayogastatra nānyatastatpratītirapi tu tasmādeva sabdāt /
na cātra vyañjanādṛte 'nyo vyāpāraḥ //
tathāhi (sū- 24)
nābhidhā samayābhāvāt
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau ye pāvanatvādayo dharmāstaṭādau pratīyante na tatra gaṅgādiśabdāḥ saṃketitāḥ //
(sū- 25)
hetvabhāvān lakṣaṇā

mukhyārthabādhāditrayaṃ hetuḥ //
tathā ca (sū- 26)
lakṣyaṃ na mukhyaṃ nāpyatra bādho yogaḥ phalena no /
na prayojanametasmin na ca śabdaḥ skhaladgatiḥ

yathā gaṅgāśabdaḥ srotasi sabādha iti taṭaṃ lakṣayati tadvat yadi taṭe 'pi sabādhaḥ syāt tat prayojanaṃ lakṣayet /
na ca taṭaṃ mukhyo 'rthaḥ /
nāpyatra bādhaḥ /
na ca gaṅgāśabdārthasya taṭasya pāvanatvādyairlakṣaṇīyaiḥ saṃbandhaḥ /
nāpi prayojane lakṣye kiṃcit prayojanam /
nāpi gaṅgāśabdastaṭamiva prayojanaṃ pratipādayitumasamarthaḥ //
(sū- 27)
evamapyanavasthā syād yā mūlakṣayakāriṇī /
evamapi prayojanaṃ cellakṣyate tat prayojanāntareṇeti tadapi prayojanāntareṇeti prakṛtāpratītikṛt anavasthā bhavet //
nanu pāvanatvādidharmayuktameva taṭaṃ lakṣyate /
"gaṅgāyāstaṭe ghoṣaḥ'; ityato 'dhikasyārthasya pratītiśva pyojanamiti viśiṣṭe lakṣaṇā ttkiṃ vyañjanayetyāha /
(sū- 28)
prayojanena sahitaṃ lakṣaṇīyaṃ na yujyate

kuta ityāha (sū- 29)
jñānasya viṣayo hnanyaḥ phalamanyadudāhṛtam /
pratyakṣādernīlādirviṣayaḥ phalaṃ tu prakaṭatā saṃvittivā //
(sū- 30)
viśiṣṭe lakṣaṇā naivaṃ
vyākhyotam //
(sū- 31)
viśeṣāḥ syustu lakṣite

taṭādau ye viṣeṣāḥ pāvanatvādayaste cābhidhātātparyalakṣaṇābhyo vyāpārāntareṇa gamyāḥ /
tacca vyañjanadhvananadyotanādiśabdavācyamavaśyameṣitavyam //
evaṃ lakṣaṇāmūlaṃ vyañjakatvamuktam //
abhidhāmūlaṃ tvāha /
(sū- 32)
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite /
saṃyogādyairavācyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam

"saṃyogo viprayogaśva sāhacaryaṃ virodhitā /
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ //
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ /
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ" //
ityuktadiśā saśaṅkhacakro hariḥ aśaṅkhacakro harirityacyute /
rāmalakṣmaṇāviti dāśarathau /
rāmārjunagatistayoriti bhārgavakārtavīryayoḥ /
sthāṇuṃ bhaja bhavacchide, iti hara /
sarvaṃ jānāti deva iti yuṣmadarthe /
kupito makaradhvaja iti kāme /
devasya purārāderiti saṃbhau /
madhunā mattaḥ kokila iti vasante /
pātu vo dayitāmukhamiti sāṃmukhye /
bhātyatra parameśvara iti rājadhānīrūpāt deśādrājani /
citrabānurvibhātīti dine ravau rātrau vahnau /
mitraṃ bhātīti suhṛdi, mitro bhātīti ravau /
indraśatrurityādau vete eva, na kāvye, svero viśeṣapratītikṛt /
ādigrahaṇāt eddahamettatthaṇiā eddahamettehi acchivattehiṃ /
eddahamettāvatthā eddahamettehi diaehiṃ

ityādāvabhinayādayaḥ /
itthaṃ saṃyogādibhirardhāntarābhidhāyakatve nivārite 'pyanekārthasya śabdasya yat kvacidarthāntarapratipādanaṃ tatra nābhidhā niyamanāttasyāḥ /
na ca lakṣaṇā mukhyārthabādhādyabhāvāt /
api tvañjanaṃ vyañjanameva vyāpāraḥ /
yathā bhadrātmano duradhirohatanorviśālavaṃśonnateḥ kṛtaśilīmukhasaṃgrahasya /
yasyānupaplutagateḥ paravāraṇasya dānāmbusekasubhagaḥ satataṃ karo 'bhūt

(sū- 33)
tadyukto vyañjakaḥ śabdaḥ
tadyukto vyañjanaryuktaḥ (sū- 34)
yatso 'rthāntarayuk tathā /
artho 'pi vyañjakastatra sahakāritayā mataḥ