Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyamīmāṃsā 1 · Part 4160

tasya cāconirarthaḥ /
sa ca tridhā laukikālaukikabhedena, tayormiśratvena ca /
laukikaḥ -
"mā kośakāralatike vaha varṇagarvaṃ kiṃ ḍambareṇa caṇike tava kausumena /
puṇḍrekṣuyaṣṭiriyamekatarā cakāstu yā syandate rasamṛte 'pi hi yantrayogāt" //
alaukikaḥ-
"devī putramasūna nṛtyata gaṇāḥ kiṃ tiṣṭhatetyudbhuje" harṣādbhṛṅgiriṭāvudāḥ hṛtagirā cāmuṇḍayāliṅgite /
pāyādvo jitadevadundubhighanadhvānapravṛttistayor anyonyāṅkanipātajarjarajaratsthūlāsthijanmā ravaḥ" //
miśraḥ-
"sthite kukṣerantarmuracayini niḥśvāsamaruto jananyāstannābhīsarasijaparāgotkaramucaḥ /
nipātāḥ sānandaṃ racitaphaṇacakreṇa halinā lamantādasyāsuḥ pratidivasamenāṃsi bhavataḥ" //
teṣāṃ ca caturṇāmarthānām-
catvāra ete kathitā mayaiva ye 'rthāḥ kavīnāṃ haraṇopadeśe /
prattayekamaṣṭatvavaśādbhavanti dvātriṃśatā te 'nugatāḥ prabhedaiḥ //
tatra pratibimbakalpavikalpāḥ /
sa evārthaḥ paurvāparyaviparyāsād vyastakaḥ /
yathā-
"dṛṣṭvānyebhaṃ chedamutpādya rajjvā yanturvācaṃ manyamānastṛṇāya /
gacchandaghre nāgarājaḥ kariṇyā premṇā tulyaṃ bandhanaṃ nāsti jantoḥ" //
atrārthe-
"nirvivekamanaso 'pi hi jantoḥ premabandhanamaśṛṅkhaladāma /
yatprati pratigajaṃ gajarājaḥ prasthitaściramadhāri kariṇyā" //
bṛhato 'rthasyārddhapraṇayanaṃ khaṇḍam /
"purā pāṇḍuprāyaṃ tadanu kapiśinmā kṛtapadaṃ tataḥ pākodrekāraruṇaguṇasaṃvargitavapuḥ /
śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭanijaviṣkambhaviṣamaṃ vane vītāmodaṃ badaramarasatvaṃ kalayati" //
atrārthe-
"pākakriyāparicayapraguṇīkṛtena saṃvarddhitāruṇaguṇaṃ vapuṣā nijena /āpāditasthapuṭasaṃsyitiśoṣapoṣādetadvane virasatāṃ badaraṃ bibhartti" //
saṃkṣitpārthavistareṇa tailabinduḥ /
yathā-
"yasya tantrabharākrāntyā pātālatalagāminī /
mahāvarāhṛdaṃṣṭrāyā bhūyaḥ sasmāra medinī" //
atrārthe-
"yattantrākrāntimajjatpṛthulamaṇiśilāśalyavellatphaṇānte klānte patyāvahīnāṃ caladacalamahāstambhasambhārasīmā /
sasmāra sphāracandradyuti punaravanistaddhiraṇyākṣavakṣaḥ-sthūlāsthiśreṇiśāṇānikāṣaṇasitamapyāśu daṃṣṭrāgramugram" //
anyatamabhāṣānibanddhaṃ bhāṣāntareṇa parivarttyata iti naṭanepathyam /
yathā-
"necchai pāsāsaṃkī kāo diṇṇaṃ pi pahiaghariṇīe /
ohattakarayaloggaliyavalayamajjhadiṭriṭhāṃ piṇḍaṃ" //
("necchati pāśāśaṅkī kāko dattamapi pathikagṛhiṇyā /
anavaratakaratalodgatavalayamadhyasthitaṃ piṇḍam" //

) atrārthe-
"dattaṃ piṇḍaṃ nayanasalilakṣālanādhautagaṇḍaṃ dvāropānte kathamapi tayā saṅgamāśānubandhāt /
vakragrīvaścalanataśirāḥ pārśrasañcāricakṣuḥ pāśāśaṅkī galitavalayaṃ nainamaśnāti kākaḥ" //
chandasā parivṛttiśchandovinimayaḥ /
yathā-
"kānte talpamupāgate vigalitā nīvī svayaṃ bandhanāt tadvāsaḥ ślathamekhalāguṇadhṛtaṃ kiñcinnitambe sthitam /
etāvatsakhi vedmi kevalamahaṃ tasyāṅgasaṅge punaḥ ko 'sau kāsmi rataṃ nu kiṃ kathamiti svalpāpi me na smṛtiḥ" //
atrārthe-
"dhanyāstu yāḥ kathayatha priyasaṅgame 'pi viśrabdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu /
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa sakhyaḥ śapāmi yadi kiñcidapi smarāmi" //
kāraṇaparāvṛttyā hetuvyatyayaḥ /
yathā-
"tato 'ruṇaparispandamandīkṛtaruciḥ śaśī /
daghre kāmaparikṣāmakāminīgaṇḍapāṇḍutām" //
atrārthe--
"samaṃ kusumacāpena garbhiṇīgaṇḍapāṇḍunā /
udayādriśiraḥsīmni nihitaṃ padamindunā" //
dṛṣṭasya vastuno 'nyatra saṃkramitiḥ saṅkrāntakam /
yathā-
"snānārdrairvidhutakavarībandhalolairidānīṃ śroṇībhāraḥ kṛtaparicayaḥ pallavaiḥ kuntalānām /
apyetebhyo nabhasi patataḥ paṅkiśo vāribindūn sthitvodgrīvaṃ kuvalayadṛśāṃ kolihaṃsāḥ pibanti" //
atrārthe-
"sadyaḥ snātajapattapodhanajaṭāprāntastrutāḥ pronmukhaiḥ pīyante 'mbukaṇāḥ kuraṅgaśiśubhistṛṣṇāvyathāviklavaiḥ /
etāṃ premabharālasāṃ ca sahasā śuṣyanmukhīmākulaḥ śliṣyan rakṣati pakṣasampuṭakṛtacchāyaḥ śakuntaḥ priyām" //
ubhayavākyārthopādānaṃ sampuṭaḥ /
yathā-
"vindhyasyādreḥ parisaranadī narmadā subhru saiṣā yādobharttuḥ prathamagṛhiṇīṃ yāṃ viduḥ paścimasya /
yasyāmantaḥ sphuritaśapharatrāsahāsākulākṣī svairaṃ svairaṃ kathamapi mayā tīramṛttāritāsi" //
yathā-
"nābhīguhābilaviśaścalavīcijātamañjudhvaniśrutikaṇatkalakukkubhāni /
revājalānyaviralaṃ grahilīkriyante lāṭāṅganābhiraparāhnanimajjaneṣu" //
atrārthe-
"yadvargyābhirjagāhe guruśakulakulāsphālanatrāsahāsa-vyastorustambhikābhidiṃśi diśi saritāṃ digjayaprakrameṣu /
ambho gambhīranābhīkuharakavalanonmuktiparyāyalolat-kallolābaddhamugdhadhvanicakitaraṇatkukkubhaṃ kāminībhiḥ" //
so 'yaṃ kaverakavitvadāyī sarvathā pratibimbakalpaḥ pariharaṇīyaḥ /
yataḥ--
"pṛthaktvena na gṛhṇānti vastu kāvyāntarasthitam /
pṛthaktvena na gṛhṇanti svavapuḥ pratibimbitam" //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaṇe śabdārthaharaṇopāyāḥ kaviprabhedāḥ pratibimbakalpavikalpasya samīkṣā dvādaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 13 _____________________________

rājacaryā trayodaśo 'dhyāyaḥ 13 arthaharaṇeṣvālekhyaprakhyādibhedāḥ ālekhyaprakhyaparisaṅkhyāḥ /
sadṛśañcāraṇaṃ samakramaḥ /
yathā-
"astādriveśmani diśo varuṇapriyāyās tiryakkathañcidapayantraṇamāsthitāyāḥ /
gaṇḍaikapārśvamiva kuṅkumapaṅkacimbu bimbaṃ rucāmadhipateraguṇaṃ rarāja" // 1//
yathā ca-
"prāgdiśaḥ pratikalaṃ vilasantyāḥ kuṅkumāruṇakapolatalena /
sāmyameti kalitodayarāgaḥ paśya sundari tuṣāramayūkhaḥ" //
alaṅkṛtamanalaṅkṛtyābhidhīyata iti vibhūṣaṇamoṣaḥ /
yathā-
"kuvalayasiti mūle bālacandrāṅkurābhaṃ tadanu khalu tato 'gre pākapītāmrapītam /
abhinavaravirocirdhūmadhūbhraṃ śikhāyām iti vivadhavikāraṃ didyute daipamarciḥ" //
atrārthe-
"manāṅmūle nīlaṃ tadanu kapiśonmeṣamudare tataḥ pāṇḍu stokaṃ sphuradaruṇalekhaṃ ca tadanu /
śikhāyāmādhūbhraṃ dhṛtavividhavarṇakramamiti kṣaṇādarcirdaipaṃ dalayati tamaḥ puñjitamapi" //
krameṇābhihitasyārthasya viparītābhidhānaṃ vyutkramaḥ /
yathā tatraiva--
"śyāmaṃ śikhābhuvi manāgaruṇaṃ tato 'dhaḥ stokāvapāṇḍuradhanaṃ ca tato 'pyadhastāt /
āpiñjaraṃ tadanu tasya tale ca nīlam andhaṃ tamaḥ paṭalamarddati daipamarciḥ" //
sāmānyanibandhe viśeṣābhidhānaṃ viśeṣoktiḥ /
yathā-
"ityudgate śaśini peśalakāntadūtī-saṃlāpasañcalitalocanamānasābhiḥ /
agrāhi maṇḍanavidhirviparītabhūṣā-vinyāsahāsitasakhījanamaṅganābhiḥ" //
atrārthe-
" cakāra kācitsitacandanāṅke kāñcīkalāpaṃ stanabhāradṛṣṭe /
priyaṃ prati preṣitacittavṛttirnitambabimbe ca babandha hāram" //
upasarjanasyārthasya pradhānatāyāmuttaṃsaḥ /
yathā-
"dīpayannatha nabhaḥ kiraṇaudhaiḥ kuṅkumāruṇapayodharagauraḥ /
hemakumbha iva pūrvapayodherunmamañja śanakaistuhināṃśuḥ" //
atrārthe-
"tatastamaḥ śyāmalapaṭṭakañcukaṃ vipāṭayatkiñciddadaśyatāntarā /
niśātaruṇyāḥ sthitaśeṣakuṅkumastanābhirāmaṃ sakalaṃ kalāvataḥ" //
tadeva vastūktivaśādanyathā kriyata iti naṭanepathyam /
yathā--
"ānanenduśaśalakṣmakapole sādaraṃ viracitaṃ tilakaṃ yat /
tatpriye viracitāvadhibhaṅge dhautamīkṣaṇajalaistaralākṣyāḥ" //
atrārthe--
"śokāśrubhirvāsarakhaṇḍitānāṃ siktāḥ kapoleṣu vilāsinīnām /
kānteṣu kālātyayamācaransu svalpāyuṣaḥ patralatā babhūvuḥ" //

parikarasāmye satyapi parikāryasyānyathātvādekaparikāryaḥ" /
avyādgajendravadanaḥ sa imāṃ trilokīṃ yasyodgatena gagane mahatā kareṇa /
mūlāvalagrasitadantabisāṅkureṇa nālāyitaṃ tapanabimbasarohasya" //
atrārthe -
"saralakaradaṇḍanālaṃ gajavapuṣaḥ puṣkaraṃ vibhorjayati /
mūlabisakāṇḍabhūmau yatrābhūdekadaṃṣṭraiva" //
vikṛteḥ prakṛtiprāpaṇaṃ pratyāpattiḥ /
yathā--
"ravisaṅkrāntasaubhāgyastuṣārāvṛtamaṇḍalaḥ /
niḥśvārāndha ivādarśaścandramā na prakāśate" //
atrārthe -
"tasyāḥ pratidvandvibhavādviṣādāt sadyo vimuktaṃ mukhamābabhāse /
niḥśvāsabāṣpāpagame prasannaḥ prasādamātmīyamivātmadarśaḥ" //
tā imā ālekhyaprakhyasya bhidāḥ /
so 'yamanugrāhyo mārgaḥ /
āhuśca-
"so 'yaṃ bhaṇitivaicitryātsamasto vastuvistaraḥ /
naṭavadvarṇikāyāgādanyathānyathātvamivārcchati" //
atha tulyadehitulyasya bhidāḥ /
tasyaiva vastuno viṣayāntarayojanādanyarupāpattirviśayaparivarttiḥ /
yathā-
"ye sīmantitagātrabhasmarajaso ye kumbhakadveṣiṇo ye līḍhāḥ śravaṇāśrayeṇa phaṇinā ye candraśaityadruhaḥ /
te kupyadgirijāvibhaktavapuṣaścittavyathāsākṣiṇaḥ sthāṇordakṣiṇanāsikāpuṭabhruvaḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ" //
atrārthe--
"ye kīrṇākvathitodarābjamadhavo te mlāpitoraḥ strajo ye tāpāttaralena talpaphaṇinā pītapratāpobhphijtāḥ /
te rādhāsmṛtisākṣiṇaḥ kamalayā sāsūyamākarṇitā gāḍhāntardavathoḥ pratatpasaralāḥ śvāsā hareḥ pāntu vaḥ" //
dvirupasya vastuno 'nyatararupopādānaṃ dvandvavicchittiḥ /
yathā-
"utkleśaṃ keśabandhaḥ kusumaśararipoḥ kalmaṣaṃ vaḥ sa muṣyād yatrendanaṃ vīkṣya gaṅgājalabharalulitaṃ bālabhāvādabhūtām /
krauñcārātiśca phāṇṭasphuritaśapharikāmohalolekṣaṇaśrīḥ sadyaḥ prodyanmṛṇālīgrahaṇarasalasatpuṣkaraśca dvipāsyaḥ" //
atrārthe-
"diśyāddhūrjaṭijūṭakoṭisariti jyotsnālavodbhāsinī śāśāṅkī kalikā jalabhramivaśād drāga dṛṣṭanaṣṭā sukham /
yāṃ cañcatsapharībhrameṇa mukulīkurvanphaṇālīṃ muhurmuhyallakṣyamahirjighṛkṣatitamāmākuñcanaprāñcanaiḥ" //
pūrvorthānāmarthāntarairantaraṇaṃ ratnamālā /
yathā--
"kapole mārjāraḥ paya iti karāṃlleḍhi śaśinas tarucchidraprotānbisamiti kareṇuḥ kalayati /
ratānte talpasthānharati vanitāpyaṃśukamiti prabhāmattaścandro jagadidamaho vibhramayati" //
atrarthe--
"jyotsnārcirdugdhabuddhyā kavalitamasakṛdbhājane rājahaṃsaiḥ svāṃse karpūrapāṃsucchuraṇarabhasataḥ sambhṛtaṃ sundarībhiḥ /
pubhbhirvyastaṃ stanāntātsicayamiti rahaḥ sambhrame vallabhānāṃ līḍhaṃ drāksindhuvāreṣvabhinavasumanolampaṭaiḥ ṣaṭpadaiśca" //

saṅkhyāvaiṣamyeṇārthapraṇayanaṃ saṅkhyollekhaḥ /
yathā--
"namannārāyaṇacchāyācchuritāḥ pādayornakhāḥ /
tvaccandramiva sevante rudra rudrendavo daśa" //
atrārthe-
"umaikapādāmburuhe sphurannakhe kṛtāgaso yasya śiraḥ samāgame /
ṣaḍātmatāmāśrayatīva candramāḥ sa nīlakaṇṭhaḥ priyamātanotu vaḥ" //
samamabhidhāyādhikasyopanyāsaścūlikā /
dvidhā ca sā saṃvādinī visaṃvādinī ca /
tayoḥ prathamā yathā-
"aṅgaṇe śaśimarīcilepane sutpamindukarapuñjasannibham /
rājahaṃsamasamīkṣya kātarā rauti haṃsavanitāśrugadgagam" //
atrārthe-
"candaprabhāprasarahisini saudhapṛṣṭe durlakṣapakṣatipuṭāṃ na viveda jāyām /
mūḍhaśrutirmukharanūpuraniḥsvanena vyāhāriṇīmapi puro gṛharājahaṃsaḥ" //
dvitīyā tatraivārthe yathā-
"jyotsnājalasnāyini saudhapṛṣṭe viviktamuktāphalapujjarauram /
viveda haṃsī vayitaṃ kathañcic culattulākoṭikalairninādaiḥ" //
niṣedhasya vidhinā nibandho vidhānāpahāraḥ /
yathā-
"kurabaka kucāghātakrīḍārasena viyujyase bakulaviṭapin smarttavyaṃ te mukhāsavasecanam /
caraṇaghaṭanāśūnyo yāsyasyaśoka saśokatām iti nijapuratyāge yasya dviṣāṃ jagaduḥ striyaḥ" //
atrārthe--
"mukhamadirayā pādanyāsairvilāsavilokitair bakulaviṭapī raktāśokastatā tilakadrumaḥ /
jalanidhitaṭīkāntārāṇāṃ kramātkakubhāṃ jaye jhagiti gamitā yadvargyābhirvikāsamahotsavam" //
bahūnāmarthānāmekatropasaṃhāro māṇikyapujjaḥ /
yathā-
"śailacchalena svaṃ dīrghaṃ bhujamuktabhya bhūvadhūḥ /
niśāsakhyā karotīva śaśāṅkatilakaṃ mukhe" //
yathā ca --
"phullātimuktakusumastavakābhirāma dūrollasatkiraṇakesaramindursiṃham /
dṛṣṭvodayādriśikharasthitamandhakāra-durvāravāraṇaghaṭā vyaghaṭanta sadyaḥ" //
yathā ca-
"saṃvidhātumabhiṣekamudāse manmathasya lasardaśujalaughaḥ /
yāminīvanitayā tatacihnaḥ sotpalo rajatakumbha ivenduḥ" //
yathā ca--
"udayati paśya kṛśodari dalitatva(k)kṣīrakaraṇibhiḥ kiraṇaiḥ /
udayācalacūḍamaṇireṣa purā rohiṇīramaṇaḥ" //
yathā ca--
"udayati navanītapiṇḍapāṇḍuḥ kumudavanānyavaghaṭṭayankarāgraiḥ /

udayagiritaṭasphaṭāṭṭahāso rajanivadhīmukhadarpaṇaḥ śaśāṅkaḥ" //
yathā ca-
"preṣidaikenduhaṃse 'sminsasnāviva tamo 'mbubhiḥ /
nabhastaḍāge madanastārākumudahāsini" //
atrārthe-
"rajanipurandhrirodhratilakastimiradvipayūthakesarī rajatamayo 'bhiṣekakalaśaḥ kusumāyudhamedinīpateḥ /
ayamudayācalaikacūḍāmaṇirabhinavadarpaṇo diśām udayati gaganasarasi haṃsasya hasanniva vibhramaṃ śaśī" //
kandabhūto 'rthaḥ kandalāyamānairviśeṣairabhidhīyata iti kandaḥ /
yathā ca--
"viśikhāmukheṣu visarati puñjībhavatīva saudhaśikhareṣu /
kumudākareṣu vikasati śaśikalaśaparistrutā jyotsnā" //
atrārthe-
"viyati visarpatīva kumudeṣu bahūbhavatīva yoṣitāṃ pratiphalatīva jaraṭhaśarakāṇḍuṣu gaṇḍabhittiṣu /
ambhasi vikasatīva lasatīva sudhādhavaleṣu dhāmasu dhvajapaṭapallaveṣu lalatīva samīracaleṣu candrikā" //
sphaṭikamaṇighaṭa ivendustasyāmapidhānamānanamivāṅkaḥ /
kṣarati ciraṃ yena yathā jyotsnā ghanasāradhūliriva //
sitamaṇikalaśākadindorhariṇaharittṛṇapidhānat.o galitaiḥ /
rajanibhujiṣyā siñcati nabho 'ṅgaṇaṃ candrikāmbhobhiḥ //
saṃvidhātumabhiṣekamudāse manyathasya lasadaṃśujalaughaḥ /
yāminīvanitayā tatacihnaḥ sotpalo rajatakumbha ivenduḥ" //
tā imāstulyadehitulyasya parisaṃkhyāḥ" /
so 'yamullekhavānanugrāhyo mārgaḥ" iti surānandaḥ /
tadāha--
"sarasvatī sā jayati prakāmaṃ devī śrutiḥ svastyayanaṃ kavīnām /
anarghatāmānayati svabhaṅgyā yollikhya yatkiñcadihārthanatnam" //
atha parapurapraveśasaddaśasya bhidāḥ /
upanibaddhasya vastuno yuktimatī parivṛttirhuṅḍayuddham /
yathā--
"kathamasau na bhajatyaśarīratāṃ hatavivekapado hatamanyathaḥ /
praharataḥ kadalīdalakomale bhavati yasya dayā na vadhūjane" //
atrārthe--
"kathamasau madano na namasyatāṃ sthitavivekapado makaradhvajaḥ /
mṛgadṛśāṃ kadalīlalitaṃ vapuryadabhihanti śaraiḥ kusumodbhavaiḥ" //
prakārāntareṇa visadṛśaṃ yadvastu tasya nibandhaḥ pratikañcukam /
yathā--
"mādyañcakorekṣaṇatulyadhāmno dhārāṃ dadhānā madhunā madhunaḥ patantīm /
cañcvagradaṣṭotpalanālahṛdyā haṃsīva reje śaśiratnapārī" //
atrārthe-
"masārapāreṇa babhau dadānā kācitsurāṃ vidrumanālakena /
vallūravallīṃ dadhateva cañcvā kelīśukenāñjalinā dhṛtena" //

upamānasyopamānāntaraparivṛttirvastusaṃcāraḥ /
yathā-
"aviralamiva dāmnā pauṇḍarīkeṇa baddhaḥ snapita iva ca dugdhasrotasā nirbhareṇa /
kavalita iva kṛtsnaścakṣuṣā sphāritena prasabhamamṛtamegheneva sāndreṇa siktaḥ" //
atrārthe-
"muktānāmiva rajjavo himarucermālāḥ kalānāmiva kṣīrābdheriva vīcayaḥ klamamuṣaḥ pīyūṣadhārā iva /
dīrghāpāṅganadīṃ vilaṅdhya sahasā līlānubhāvāñcitāḥ sadyaḥ premabharollasā bhṛgadṛśo māmabhyaṣiñcandṛśaḥ" //
śabdālaṅkārasyārthālaṅkāreṇānyathātvaṃ dhātuvādaḥ /
yathā-
"jayanti bāṇāsuramaulilālitāḥ daśāsyacūḍāmaṇicakracumbinaḥ /
surāsurādhīśaśikhāntaśāyino bhavacchidastryambakapādapāṃśavaḥ" //
atrārthe-
"sanmārgālokanaprauḍhinīrajīkṛtajantavaḥ /
jayantyapūrvavyāpārāḥ purāreḥ pādapāṃśavaḥ" //
tasyaiva vastuna utkarṣeṇānyathākaraṇaṃ satkāraḥ /
yathā-
"snānārdrārdairvidhutakabarībandhalolairidānīṃ śroṇībhāraḥ kṛtaparicayaḥ pallavaiḥ kuntalānām /
apyetebhyo nabhasi patataḥ paṅktiśo vāribindūn sthitvodgrīvaṃ kuvalayadṛśāṃ kelihaṃsāḥ pibanti" //
atrārthe-
"lakṣmyāḥ kṣīranidherudaktavapuṣo veṇīlatāgracyutā ye muktāgrathanāmasūtrasubhagāḥ prātpāḥ payobindavaḥ /
te vaḥ pāntu viśeṣasaspṛhaddaśā dṛṣṭāściraṃ śārṅgiṇā helodgrīvajaleśahaṃsavanitālīḍhāḥ sudhāsvādavaḥ" //
pūrvaṃ sadṛśaḥ paścādbhinno jīvañcīvakaḥ /
yathā-
"nayanodarayoḥ kapolabhāge rucimadratnagaṇeṣu bhūṣaṇeṣu /
sakalapratibimbitendubimbā śatacandrābharaṇaiva kācitāsīt" //
atrārthe-
"bhāsvatkapolatalakuṇḍalapārihārya-sanmekhalāmaṇigaṇapratibimbitena /
candreṇa bhāti ramaṇī ramaṇīyavaktra-śobhābhibhūtavapuṣeva niṣevyamāṇā" //
prāktanavākyābhiprāyanibandho bhāvamudrā /
yathā-
"tāmbūlavallīpariṇaddhapūgāsvelālatāliṅgitacandanāsu /
tamālapatrāstaraṇāsu rantuṃ prasīda śaścanmalayasthalīṣu" //
atrārthe-
"niśvetanānāmapi yuktayogado nūnaṃ sa enaṃ madano 'dhiṣṭhati /
elā yadāśliṣṭavatīha candanaṃ pūgadrumaṃ nāgalatādhirohati" //
pūrvārthaparipanthinī vasturacanā tadvirodhī (dhinī) /
yathā-
"hāro vakṣasi dantapatraviśadaṃ karṇe dalaṃ kaumudaṃ mālā mūrdhni dukūlinī tanulatā karpūraśuklau stanau /
vaktre candanabindurindudhavalaṃ bālaṃ mṛṇālaṃ kare veṣaḥ kiṃ sita eṣa sundari śaraścandrāttvayā śikṣitaḥ" //
atrārthe-

"mūrtirnīladukūlinī mṛgamadaiḥ pratyaṅgapatrakriyā vāhū mecakaratnakaṅkaṇabhṛtau kaṇṭhe masārāvalī /
vyālambālakavallarīkamalikaṃ kāntābhisārotsave yatsatyaṃ tamasā mṛgākṣi vihitaṃ veṣe tavācāryakam" //
ityarthaharaṇopāyā dvārtriṃśadupadarśitāḥ /
hānopādānavijñāne kavitvaṃ tatra māṃ prati //
ki.ṃ caite haraṇopāyā jñeyāḥ sapratiyoginaḥ /
arthasya vaiparītyena vijñeyā pratiyogitā //
kiñca-
śabdārthaśāsanavidaḥ kati no kavante yadvāṅmayaṃ śrutidhanasya cakāsti cakṣuḥ /
kintvasti yadvacasi vastu navaṃ sadukti-sandarbhiṇāṃ sa dhuri tasya giraḥ pavitrāḥ //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe arthaharaṇeṣvālekhyaprakhyādibhedāstrayodaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 14 _____________________________
caturdaśo 'dhyāyaḥ 14
kavisamayaḥ jātidravyakriyāsamayasthāpanā /
aśāstrīyamalaukikaṃ ca paramparāyātaṃ yamarthamupanibadhnanti kavayaḥ sa kavisamayaḥ /
"nanveṣa doṣaḥ /
kathaṅkāraṃ punarupanibandhanārhaḥ?"iti ācāryāḥ /
"kavimārgānugrāhī kathameṣa doṣaḥ?" iti yāyāvarīyaḥ /
"nimittaṃ tarhi vācyam" iti ācāryāḥ //
"idamabhidhīyate" iti yāyāvarīyaḥ /
pūrve hi vidvāṃsaḥ sahasraśākhaṃ sāṅgaṃ ca vedamavagāhya, śāstrāṇi cāvabudhya, deśānterāṇi dvīpāntarāṇi ca paribhramya, yānarthānupalabhya praṇītavantasteṣāṃ deśakālāntaravaśena anyathātve 'pi tathātvenopanibandho yaḥ sa kavisamayaḥ /
kavisamayaśabdaścāyaṃ mūlamapaśyadbhiḥ prayogamātradaśibhiḥ prayukto rūḍhaśca /
tatra kaścidādyatvena vyavasthitaḥ kavisamayenārthaḥ, kaścitparasyaropakramārthaṃ svārthāya dhūrttaiḥ pravarttitaḥ /
sa ca tridhā svargyo bhaumaḥ pātālīyaśca /
svargyapātālīyayorbhaumaḥ pradhānaḥ /
sa hi mahāviṣayakaḥ /
sa ca caturddhā jātidravyaguṇakriyārupārthatayā /
te 'pi pratyakṣaṃ tridhā asato nibandhanāt, satopyanibandhanāt, niyamataśca /
tatra sāmānyasyāsato nibandhanam, yathā--nadīṣu padmotpalādīni, jalāśayamātre 'pi haṃsādayo, yatra tatra parvateṣu suvarṇaratnādikaṃ ca /
nadīpadmāni yathā-
"dīrghīkurvanpaṭumadakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkaṣāyaḥ /
yatra strīṇāṃ harati surataglānimaṅgānukūlaḥ śiprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ" //
nadīnīlotpalāni--
"gaganagamanalīlālambhitānsvedabindūn mṛdubhiranilavāraiḥ khecarāṇāṃ harantīm /
kuvalayavanakāntyā jāhvavīṃ so 'bhyapaśyat dinapatisutayeva vtaktadattāṅkapālīm" //
evaṃ nadīkumudādyapi /
salilamātre haṃsā yathā-
"āsīdasti bhaviṣyatīha sa jano dhanyo dhanī dhārmikaḥ yaḥ kṣīkeśavavatkariṣyati punaḥ śrīmatkuḍuṅgeśvaram /
helāndolitahaṃsasārasakularkrekārasaṃmūrccitair ityāghoṣayatīva tannavanadī yacceṣṭitaṃ vāribhiḥ" //
parvatamātre suvarṇaṃ yathā-
"nāgāvāsaścitrapotābhirāmaḥ svarṇasphītivyātpadikcakravālaḥ /

sāmyātsakhyaṃ jagmivānamburāśereṣa khyātastena jīmūtabhartā" //
ratnāni yathā-
"nīlāśmaraśmipaṭalāni mahebhamukta-sūtkārasīkaravisṛñji taṭāntareṣu /
ālokayanti saralīkṛtakaṇṭhanālāḥ sānandamambudadhiyātra mayūranārthaḥ" //
evamanyadapi /
sato 'pyanibandhanam, tadyathā-na mānatī vasante, na puṣpaphalaṃ candanadrumeṣu, na phalamaśokeṣu /
tatra prathamaḥ-
"mālatīvimukhaścaitro vikāsī puṣpasampadām /
āścaryaṃ jātihīnasya kathaṃ sumanasaḥ priyāḥ" //
dvitīyaḥ-
"yadyapi candanaviṭapī vidhinā phalakusumavarjito vihitaḥ /
nijavapuṣaiva pareṣāṃ tathāpi santāpamapaharati" //
tṛtīyaḥ-
"daivāyatte hi phale kiṃ kriyatāmetadatra tu vadāmaḥ /
nāśoka'sya kisalayairvṛkṣāntarapallavāstulyāḥ" //
anekatra pravṛttavṛttīnāmekatrācaraṇaṃ niyamaḥ, tadyathā-samudreṣveva makarāḥ, tāmraparṇyāmeva mauktikāni /
tayoḥ prathamaḥ-
"gotrāgrahāraṃ nayato gṛhatvaṃ svanāmamudrāṅkitamamburāśim /
dāyādavargeṣu parisphuratsu daṃṣṭrāvalepo makarasya vandyaḥ" //
dvatīyaḥ-
"kāmaṃ bhavantu sarito bhuvi sapratiṣṭhāḥ svādūni santu salilāni ca śuktayaśca /
etāṃ vihāya varavarṇini tāmraparṇīṃ nānyatra sambhavati mauktikakāmadhenuḥ" //
asato 'pi dravyasya nibandhanam /
tadyathā-muṣṭigrāhyatvaṃ sūcībhedyatvaṃ ca tamasaḥ, kumbhāpavāhyatvaṃ ca jyotsnāyāḥ /
tatra prathamam-
"tanulagrā iva kakubhaḥ bhūvalayaṃ caraṇacāramātramiva /
divamiva cālikadadhnīṃ muṣṭigrāhyaṃ tamaḥ kurute" //
tathā ca-
"pihite kārāgāre tamasi ca sūcīmukhāgranirbhedye /
mayi ca nimīlitanayane tathāpi kāntānanaṃ vyaktam" //
dvitīyam -
"yantradrāvitaketakodaradalasrotaḥ śriyaṃ bibhratī yeyaṃ mauktikadāmagumphanarvidheryogyavchaviḥ prāgabhūt /
utsecyā kalaśībhirañjalipuṭairgrāhyā mṛṇālāṅkuraiḥ pātavyā ca śaśinyamugdhavibhave sā varttate candrikā" //
dravyasya sato 'nibandhanaṃ, tadyathā-kṛṣṇapakṣe satyā api jyotsnāyāḥ, śuklapakṣe tvandhakārasya /
tayoḥ prathamam-
"dadṛśāte janaistatra yāghatrāyāṃ sakutūhalaiḥ /
balabhadrahṛṣīkeśau pakṣāviva sitāsitau" //
dvitīyam -
"māsi māsi samā jyotsnā pakṣayoḥ śaklakṛṣṇayoḥ /
tatraikaḥ śaklatāṃ yāto yaśaḥ kuṇyairavāpyate" //

dravyaniyamaḥ, tadyathā-malaya eva candanasthānaṃ, himavāneva bhūrjotpattisthānam /
tatra prathamaḥ-
"tāpāpahāracaturo nāgāvāsaḥ surapriyaḥ /
nānyatra malayādadrerdṛśyate candanadrumaḥ" //
dvitīyaḥ-
"nyastākṣarā dhāturasena yatra bhūrjatvacaḥ kuñjarabinduśoṇāḥ /
vrajanti vidyādharasundarīṇāmanaṅgalekhakriyayopayogam" //
prakīrṇakadravyakavisamayastu, tadyathā-
kṣīrakṣārasamudrayoraikyaṃ sāgaramahāsamudrayośca /
tayoḥ prathamaḥ-
"śetāṃ harirbhavatu ratnamanantamantar-lakṣmīprasūtiriti no vivadāmahe he /
hā dūradūrasapayāstṛṣitasya jantoḥ kiṃ tvatra kūpapayasaḥ sa marorjaghanyaḥ" //
dvitīyaḥ-
"raṅgattaraṅgabhrūbhaṅgaistarjayantīmivāpagāḥ /
sa dadarśa puro gaṅgāṃ satpasāgaravallabhām" //
asato 'pi kriyārthasya nibandhanam, yathā-cakravākamithunasya niśi bhinnataṭāśrayaṇaṃ, cakorāṇāṃ candrikāpānaṃ ca /
tatra prathamaḥ-
"saṅkṣipatā yāmavatīstaṭinīnāṃ tanayatā payaḥ pūrān /
rathacaraṇāhvayavayasāṃ kiṃ nopakṛtaṃ nidāghena" //
dvitīyaḥ-
"etāstā malayopakaṇṭhasaritāmeṇākṣi rodhobhuvaś cāpābhyāsaniketanaṃ bhagavataḥ preyo manojanmanaḥ /
yāsu śyāmaniśāsu pītatamaso muktāmayīścandrikāḥ pīyante vivṛtordhvacañcu vicalatkaṇṭhaṃ cakorāṅganāḥ" //
sato 'pi kriyārthasyānibandhanam, tadyathā-divā nīlotpalānāmavikāso, niśānimittaśca śophālikākusumānāvistraṃsaḥ /
tatra prathamaḥ-
"ālikhya patramasitāguruṇābhirāmaṃ rāmāmukhe kṣaṇasabhājitacandrabimbe /
jātaḥ punarvikasanāvasaro 'yamasyety uktvā sakho kuvalayaṃ śravaṇe cakāra" //
dvitīyaḥ-
"tvadviprayoge kiraṇaistathograirdagdhāsmi kṛtsnaṃ divasaṃ savitrā /
itīva duḥkhaṃ śaśine gadantī śephālikā roditi puṣpabāṣpaiḥ" //
niyamastu, tadyathā-grīṣmādau sambhavato 'pi kokilānāṃ virutasya vasanta eva, mayūrāṇāṃ varṣāsveva virutasya nṛttasya ca nibandhaḥ /
tayoḥ prathamaḥ-
"vasante śītabhītena kokilena vane rutam /
antarjalagatāḥ padmāḥ śrotukāmā ivotthitāḥ" //
dvitīyaḥ-
"maṇḍalīkṛtya barhāṇi kaṇṭhairmadhuragītibhiḥ /
kalāpinaḥ pranṛtyanti kāle jīmūtamālini" //
kavīnāṃ samayaḥ so 'yaṃ jātidravyakriyāgataḥ /
guṇasthaiṣa tataḥ svargyaḥ pātālīyaśca kathyate //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe kavisamaye jātidravyakriyāsamayasthāpanā nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 15 _____________________________

pañcadaśo 'dhyāyaḥ 15
guṇasamayasthāpanā asatoguṇasya nibandhanam /
yathā-yaśohāsaprabhṛteḥ śauklyam, ayaśasaḥ pāpaprabhṛteśca kārṣṇyaṃ, krodhānurāgaprabhṛteśca raktatvam /
tatra yaśaḥśauklyam-
"stemaḥ stoko 'pi nāṅge śvasitamavikalaṃ cakṣuṣāṃ saiva vṛttir madhyekṣīrābdhi magnāḥ sphuṭamatha ca vayaṃ ko 'yamīdṛkprakāraḥ /
itthaṃ digbhittirodhaḥkṣatavisaratayā māṃsalaistvadyaśobhiḥ stokāvasthānaduḥsthaistrijagati dhavale vismayante mṛgākṣyaḥ" //
hāsaśauklyam-
"aṭṭahāsacchalenāsyādyasya phenaughapāṇḍurāḥ /
jagatkṣaya ivāpītāḥ kṣaranti kṣīrasāgarāḥ" //
ayaśaḥ kṛṣṇatvam -
"prasaranti kīrttayaste tava ca rikūṇāmakīrttayo yugapat /
kuvalayadalasaṃvalitāḥ pratidinamiva mālatīmālāḥ" //
pāpakārṣṇyam-
"utkhātanirmalamayūkhakṛpāṇalekhāśyāmāyitā tanurabhūddhayakandharasya /
sadyaḥ prakopakṛtakeśavavaṃśanāśasaṅkalpasajjanitapāpamalīmaseva" //
krodharaktatā-
"āsthānakuṭṭimatalapratibimbitena kopaprabhāprasarapāṭalavigraheṇa /
bhaumena mūrcchitarasātalakukṣibhājā bhūmiścacāla calatodaravarttaneva" //
anurāgaraktatā yathā-
"guṇānurāgamiśreṇa yaśasā tava sarpatā /
digvadhūnāṃ mukhe jātamakasmādardhdakuṅkumam" //
sato 'pi guṇasyānibandhanam, (yathā)-
kundakuḍmalānāṃ kāmidantānāṃ ca raktatvaṃ, kamalamukulaprabhṛteśca haritatvaṃ, priyaṅguṣuṣpāṇāṃ ca pītatvam /
kundakuḍmalādyaraktatā-
"dyotitāntaḥ sabhaiḥ kundakuḍmalāgradataḥ smitaiḥ /
snapitevābhavattasya śuddhavarṇā sarasvatī" //
padmamukulāharitatvam-
"uddaṇḍodarapuṇḍarīkamukulabhrāntispṛśā daṃṣṭrayā magnāṃ lāvaṇasaindhave 'mbhasi mahīmudyacchato hetayā /
tatkālākuladevadānavakulairuttālakolāhalaṃ śaurerādivarāhalīlamavatādabhraṃlihāgraṃ vapuḥ" //
priyaṅgupuṣpāpītatvam-
"priyaṅguśyāmamambhodhirandhraṇāṃ stanamaṇjalam /
alaṅkartumiva svacchāḥ sūte mauktikasampadaḥ" //
guṇaniyamastu tadyathā-sāmānyopādāne māṇikyānāṃ śoṇatā, puṣpāṇāṃ śuklatā, meghānāṃ śuklatā, meghānāṃ kṛṣṇatā ca /
tatra prathamaḥ-
"sāṃyātrikairaviratopahṛtāni kūṭaiḥ śyāmāsu tīraghanarājiṣu sambhṛtāni /
rantāni te dadhati kañcidihāyatākṣi medhodaroditadinādhipabimbaśaṅkām" //
puṣpaśuklatā-
"puṣpaṃ pravālopahitaṃ yadi syānmuktāphalaṃ vā sphuṭavidrumastham /
tato 'nukuryādviśadasya tasyāstābhrauṣṭhaparyastarucaḥ smitasya" //
meghakārṣṇyam-

"meghaśyāmena romeṇa pūtavedirvimānarāṭ /
madhye mahendranīlena ratnarāśirivāvabhau" //
kṛṣṇanīlayoḥ, kṛṣṇaharitayoḥ, kṛṣṇaśyāmayoḥ, pītaraktayoḥ, śuklagaurayorekatvena nibandhanaṃ ca kavisamayaḥ /
kathaṃ kṛṣṇanīlayoraikyam-
"nadīṃ tūrṇaṃ karṇopyanusṛtapulināṃ dākṣiṇātyāṅganābhiḥ samuttīrṇo varṇāmubhayataṭacalābaddhavānīrahāram /
tataḥ sahyasyoccaiḥ svasalilanivaho bhāti nīlaḥ sa yasyāḥ priyasyāṃse pīne lulita iva ghanaḥ keśapāśaḥ sukeśyāḥ" //
kṛṣṇaharitayoraikyam-
"marakatasadṛśaṃ ca yāmunaṃ sphaṭikaśilāvimalaṃ ca jāhnavam /
tadubhayamudakaṃ punātu vo hariharayoriva saṅgataṃ vapuḥ" //
kṛṣṇaśyāmalayoraikyam-
"etatsundari nandanaṃ śaśimaṇisnigdhālavāladrumaṃ mandākinyabhiṣiktamauktikaśile merostaṭe nandati /
yatra śyāmaniśāsu muñcati milanmantaḥ pradoṣānilām uddāmāmarayoṣitāmabhirataṃ kalpadrumaścandrikām" //
pītaraktayoraikyam -
"lekhayā vimalavidrumabhāsā santataṃ timiramindurudāse /
daṃṣṭrayā kanakabhaṅgapiśaṅgyā maṇḍalaṃ bhuva ivādivarāhaḥ" //
śuklagaurayoraikyam -
"kailāsagauraṃ vṛṣamārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtaṣṭham /
avehi māṃ kiṅkaramaṣṭamūrtteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbhaputram" //
evaṃ varṇāntareṣvapi /
cakṣurāderanekavarṇopavarṇanam /
tatra cakṣuṣaḥ śuklatā-
"tiṣṭhantyā janasaṅkule 'pi sudṛśā sāyaṃ gṛhaprāṅgaṇe taddvāraṃ mayi niḥsahālasatanau vīṅkhāmṛdu preṅkhati /
hīnabhrānanayaiva lolasaralaṃ niḥśvasya tatrāntare premārdrāḥ śaśikhaṇḍapāṇḍimamuṣo muktāḥ kaṭākṣacchaṭāḥ" //
śyāmatā-
"atha pathi gamayitvā ramyakḷtpopakārye katicidavanipālaḥ śarvarīḥ śarvakalpaḥ /
punaraviśadayodhyāṃ maithilīdarśinīnāṃ kuvalayitagavākṣāṃ locanairaṅganānām" //
kṛṣṇatā-
"pādanyāsakvaṇitaraśanāstatra līlāvadhūtai ratnacchāyākhacitavalibhiścāmaraiḥ klāntahastāḥ /
veśyāstvatto nakhapadasukhānprāpya varṣāgrabindū-nāmokṣyante tvayi madhukaraśreṇidīrghān kaṭākṣān" //
miśravarṇatā-
"tāmuttīrya vraja paricitabhrūlatāvibhramāṇāṃ pakṣyotkṣepādupari vilasatkṛṣṇaśāraprabhāṇām /
kundakṣepānugamadhukaraśrīmuṣāmātmabimbaṃ pātrīkurvandaśapuravadhūnetrakautūhalānām" //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe guṇasamayasthāpanā pañcadaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 16 _____________________________
kavisamayaḥ
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ 16
svargyapātālīyakavirahasya (samaya)sthāpanā bhaumavatsvargyo 'pi kavisamayaḥ, viśeṣastu candramasi śaśahariṇayoraikyam /
yathā-
"mā bhaiḥ śaśāṅka? mama sīdhuni nāsti rāhuḥ khe rohiṇī vasati kātara kiṃ bibheṣi /
prāyo vidagdhavanitānavasaṅgameṣu puṃsāṃ manaḥ pracalatīti kimatra citram" //

yathā ca -
"aṅkādhāropitamṛgaścandramā mṛgalāñchanaḥ /
kesarī niṣṭurakṣitpamṛgayūto mṛgādhipaḥ" //
kāmaketane makaramatsyayoraikyaṃ yathā-
"cāpaṃ puṣpamayaṃ gṛhāṇa makaraḥ ketuḥ samucchrīyatāṃ cetolakṣyabhidaśca pañca viśikhāḥ pāṇau punaḥ santu te /
dagdhā kāpi tavākṛteḥ pratikṛtiḥ kāmo 'si kiṃ gūhase rupaṃ darśaya nātra śaṅkarabhayaṃ sarve vayaṃ vaiṣṇavāḥ" //
yathā ca-
"mīnadhvajastvamasi no na ca ṣuṣpadhanvā keliprakāśa tava manmathatā tathāpi /
itthaṃ tvayā virahitasya mayopalabdhāḥ kāntājanasya jananātha ciraṃ vilāpāḥ" //
yathā ca -
"āpātamārutaviloḍitasindhunātho hātkārabhītaparivarttitamatsyacihvām /
ullaṅghya yādavamahodadhibhīmavelāṃ droṇācalaṃ pavanasūnurivoddharāmi" //
atrinetrasamudrotpannacandrayoraikyam -
"vandyā viśvasṛjo yugādiguravaḥ svāyambhuvāḥ satpa ye tatrātrirdivi sandadhe nayanajaṃ jyotiḥ sa candro 'bhavat /
ekā yasya śikhaṇḍamaṇḍanamaṇirdevasya śambhoḥ kalā śeṣābhyo 'mṛtamāpnuvanti ca sadā svāhāsvadhājīvinaḥ" //
bahukālajanmano 'pi śivacandramaso vālatvam /
"mālāyamānāmarasindhuhaṃsaḥ koṭīravallīkusumaṃ bhavasya /
dākṣāyaṇīvibhramadarpaṇaśri bālendukhaṇḍaṃ bhavataḥ punītāt" //
kāmasya mūrttatvaṃ ca yathā-
"ayaṃ sa bhuvanatrayaprathitasaṃyamaḥ śaṅkaro bibhartti vapuṣādhunā virahakātaraḥ kāminīm /
anena kila nirjitā vayamiti priyāyāḥ karaṃ kareṇa paritāḍayan jayati jātahāsaḥ smaraḥ" //
yathā ca -
"dhanurmālā maurvī kvaṇadalikulaṃ lakṣyamabalā mano bhedyaṃ śabdaprabhṛti ya ime pañca viśikhāḥ /
iyān jetuṃ yasya tribhuvanamanaṅgasya vibhavaḥ sa vaḥ kāmaḥ kāmāndiśatu dayitāpāṅgavasatiḥ" //
dvādaśānāmapyādityānāmaikyam -
"yasyādho 'dhastathoparyupari niravadhi bhrābhyato viśvamaśvair āvṛttālātalīlāṃ racayati rayato maṇḍalaṃ caṇḍadhāmnaḥ /
so 'vyāduttatpakārttasvarasaralaśarasparddhibhirddhāmadaṇḍair uddaṇḍaiḥ prāpayanvaḥ prayuratamatamaḥ stomamastaṃ samastam" //
nārāyaṇamādhavayośca yathā-
"yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purāstrīkṛto yo gaṅgāṃ ca dadhe 'ndhakakṣayakaro yo barhipatrapriyaḥ /
yasyāhuḥ śaśimacchirohara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ so 'vyādaṣṭabhujaṅgahāravalayastvāṃ sarvadomādhavaḥ" //
evaṃ dāmodaraśeṣakūrmādeḥ /
kamalāsampadeśca yathā-
"dormanderitamandareṇa jaladherutthāpitā yā svayaṃ yāṃ bhūtvā kamaṭhaḥ purāṇakakudanyastāmudastabhbhayat /
tāṃ lakṣyīṃ puruṣottamaḥ punarasau līlāñcitabhrūlatā-nirdeśaiḥ samavīviśatpraṇayināṃ geheṣu doṣṇi kṣitim" //
bhaumasvargyavatpātālīyo 'pi kavisamayaḥ /
tatra nāgasarpayoraikyam -
"he nāgarāja bahumasya nitambabhāgaṃ bhogena gāḍhamabhiveṣṭaya mandarādreḥ /
soḍhāviṣahyavṛṣavāhanayogalīlā-paryaṅkabandhanavidhestava ko 'tibhāraḥ" //
daityadānavāsurāṇāmaikyam, yathā tatra hiraṇyākṣahiraṇyakaśipruprahlādavirocanabalibāṇādayo daityāḥ, vipracittiśambaranamucipulomaprabhṛtayo dānavāḥ, valavṛtravikṣurastavṛṣaparvādayāsurāḥ /
teṣāmaikyaṃ yathā-

"jayanti bāṇāsuramaulilālitā daśāsyacūḍāmaṇicakracumbinaḥ /
surāsurādhīśaśikhāntaśāyino bhavacchidastryambakapādapāṃsavaḥ" //
yathā ca -
"taṃ śambarāsuraśarāśaniśalyasāraṃ keyūraratnakiraṇāruṇabāhudaṇḍam /
pīnāṃsalagnadayitākucapatrabhaṅgaṃ mīnadhvajaṃ jitajagattritayaṃ jayetkaḥ" //
yathā ca-
"asti daityo hayagrīvaḥ suhṛdveśmasu yasya tāḥ /
prathayanti balaṃ bāhvo sitacchatrasmitāḥ śriyaḥ" //
yathā ca-hayagrīvaṃ prati-
"dānavādhipateḥ bhūyo bhujo 'yaṃ kiṃ na nīyate /
sahāyatāṃ kṛtāntasya kṣayābhiprāyasiddhiṣu" //
yathā ca-
"mahāsurasamāje 'smin na caiko 'pyasti so 'suraḥ /
yasya nāśaniniṣpeṣanīrājitamuraḥ sthalam" //
evamanye 'pi bhedāḥ -
"so 'yaṃ kavīnāṃ samayaḥ kāvye sutpa iva sthitaḥ /
sa sāmpratamihāsmābhiryathābuddhi bibodhitaḥ" //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe svargyapātālīyakavisamayasthāpanā ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 17 _____________________________
saptadaśo 'dhyāyaḥ 17
deśakālavibhāgaḥ tatra deśavibhāgaḥ deśaṃ kālaṃ ca vibhajamānaḥ kavirnārthadarśanadiśi daridrāti /
jagajjagadekadeśāśca deśaḥ /
"dyāvāpṛthivyātmakamekaṃ jagat" ityeke /
tadāhu-
"halamagu balasyaiko 'naḍvānharasya na lāṅgalaṃ kramaparimitā bhūmirviṣṇorna gaurna ca lāṅgalam /
pravahati kṛṣirnādyāpyeṣāṃ dvitīyagavaṃ vinā jagati sakale nedṛgdṛṣṭaṃ daridrakuṭumbakam" //
"divaspṛthivyau dve jagatī" ityapare /
tadāhuḥ-
"ruṇaddhi rodasī vāsya yāvatkīrttiranaśvarī /
tāvatkilāyamadhyāste sukṛtī vaibudhaṃ padam" //
"svargamartyapātālabhedāttrīṇi jaganti" ityeke /
tadāhuḥ-
"tvameva deva pātālamāśānāṃ tvaṃ nibandhanam /
tvaṃ cāmaramarudbhūmireko lokatrayāyase" //
"tānyeva bhūrbhruvaḥsvaḥ"ityanye /
tadāhuḥ-
"namastribhuvanābhogabhṛtikhedabharādiva /
nāganāthāṅgaparyaṅkaśāyine śārṅgadhanvane" //
"maharjanastapaḥsatyamityetaiḥ saha satpa" ityapare /
tadāhuḥ-

"saṃstambhinī pṛthunitambataṭairdharitryāḥ saṃvāhinī jalamucāṃ calaketuhastaiḥ /
harṣasya satpabhuvanaprathitorukīrtteḥ prāsādapaḍktiriyamucchikharā vibhāti" //
"tāni satpabhirvāyuskandhaiḥ saha caturdaśa" iti kecit /
tadāhuḥ-
"niravadhi ca nirāśrayaṃ ca yasya sthitamanuvarttitakautukaprapañcam /
prathama iha bhavānsa kūrmamūrttirjayati caturddaśalokavallikandaḥ" //
"tāni satpabhiḥ pātālaiḥ sahaikaviṃśatiḥ" iti kecit /
tadāhuḥ-
"harahāsaharāvāsaharahāranibhaprabhāḥ /
kīrttayastava limpantu bhuvanānyekarviṃśatim" //
"sarvamupapannam" iti yāyāvarīyaḥ /
aviśeṣavivakṣā yadekayati, viśeṣavivakṣātvanekayati /
teṣu bhūrlokaḥ pṛthivī /
tatra satpa mahādvīpāḥ /
"jambūdvīpaḥ sarvamadhye tataśca plakṣo nāmnā śālmalo 'taḥ kuśo 'taḥ /
krauñcaḥ śākaḥ puṣkaraścetyathaiṣāṃ bāhyā bāhyā saṃsthitirmaṇḍalībhiḥ" //
"lāvaṇo rasamayaḥ surodakaḥ sārpiṣo dadhijalaḥ payaḥ payāḥ /
svāduvārirudadhiśca satpamastānparītya ta ime vyavasthitāḥ" //
"eka evāyaṃ lāvaṇaḥ samudraḥ" ityeke /
tadāhuḥ-
"dvīpānyaṣṭādaśātra kṣitirapi navabhirvistṛtā svāṅgakhaṇḍair rekombhodhirdigantapravisṛtasalilaḥ prājyametatsurājyam /
kasminnapyājikelivyatikaravijayopārjite vīravīrye paryātpaṃ me na dātuṃ tadidamiti dhiyā vedhase yaścukopa" //
"trayaḥ" ityanye /
tadāhuḥ-
"ākampitakṣitibhṛtā mahatā nikāmaṃ helābhibhūtajaladhitritayena yasya /
vīryeṇa saṃhatibhidā vihatontena kalpāntakālavisṛtaḥ pavano 'nucakre" //
yathā vā-
"mātāṅgānāmabhāve madamalinamukhaiḥ prātpamāśākarīndraiḥ jāte rantāpahāre diśi diśi tatayo bhānti cintāmaṇīnām /
chinneṣūdyānavāpītaruṣu viracitāḥ kalpavṛkṣā ripūṇāṃ yasyodañcattrivelāvalayaphalabhujāṃ mānasī siddhirāsīt" //
"catvāraḥ" ityapare /
tadāhuḥ-
"catuḥ samudravelormiracitaikāvalīlatam /
merumapyadrimrullaṅghya yasya kvāpi gataṃ yaśaḥ" //
"bhinnābhiprāyatayayā sarvamupapannam" iti yāyavarīyaḥ /
satpasamrudrīvādinastu śāstrādanapetā eva /
tadāhuḥ-
"āgastyaculukocchiṣṭasatpavāridhivāriṇi /
mruhūrttaṃ keśavenāpi taratā pūtarāyitam" //
madhyejambūdvīpamādyo girīṇāṃ merurnāmnā kāñcanaḥ śailarājaḥ /
yo mūrttānāmauṣadhīnāṃ nidhānaṃ yaśvāvāsaḥ sarvavṛndārakāṇām //

"tamenamavadhīkṛtya devenāmbujajanmanā /
tiryagūrdhvamadhastāñca viśvasya racanā kṛtā" //
sa bhagavānmerurādyo varṣaparvataḥ /
tasya caturdiśamilāvṛtaṃ varṣam /
tasyottareṇa trayo varṣagirayaḥ, nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca /
ramyakaṃ, hiraṇyayam, uttarāḥ kurava iti ca krameṇa trīṇi teṣāṃ varṣāṇi /
dakṣiṇenāpi traya eva niṣadho hemakūṭo himavāṃśca /
harivarṣaṃ, kiṃpuruṣaṃ, bhāratamiti ca trīṇi varṣāṇi /
tatredaṃ bhārataṃ varṣamasya ca nava bhedāḥ /
indradvīpaḥ, kaserumān, tāmraparṇo, gabhastimān, nāgadvīpaḥ, saumyo, gandharvoṃ, varuṇaḥ, kumārīdvīpaścāyaṃ navamaḥ /
pañcaśatāni jalaṃ, pañca sthalamiti vibhāgena pratyekaṃ yojanasahasrāvadhayo dakṣiṇātsamudrādadrirājaṃ himavantaṃ yāvatparasparamagamyāste /
tānyetāni yo jayati sa sabhrāḍityucyate /
kumārīpurātprabhṛti bindusaro 'vadhi yojanānāṃ daśaśatī cakravarttikṣetram /
tāṃ vijayamānaścakravarttī bhavati /
cakravartticihnāni tu-
"cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā /
proktāni satpa ratnāni sarveṣāṃ cakravarttinām" //
atra ca kumārīdvīpe-
"vindhyaśca pāriyātraśca śuktimānṛkṣaparvataḥ /
mahendrasahyamalayāḥ satpaite kulaparvatāḥ" //
tatra vindhyādayaḥ pratītasvarupāḥ, malayaviśeṣāstu catvāraḥ /
teṣu prathamaḥ-
"ā mūlayaṣṭeḥ phaṇiveṣṭitānāṃ saccndanānāṃ jananandanānām /
kakkolakailāmaricairyutānāṃ jātītaruṇāṃ ca sa janmabhūmiḥ" //
dvitīyaḥ-
"yasyottamāṃ mauktikakāmadhenurupatyakāmarciti tāmraparṇī /
ratneśvaro ratnamahānidhānaṃ kumbhodbhavastaṃ malayaṃ punāti //
tatra drumā vidrumanāmadheyā vaṃśeṣi muktāphalajanma tatra /
madotkaṭaiḥ kesarikaṇṭhanādaiḥ sphuṭanti tasmindhanasāravṛkṣāḥ" //
tṛtīyaḥ-
"vilāsabhūmiḥ sakalāmarāṇāṃ padaṃ nṛṇāṃ gaurmunipuṅgavasya /
sadāphalaiḥ puṣpalatāpravālairāścaryamūlaṃ malayaḥ sa tatra" //
caturthaḥ-
"sā tatra cāmīkararatnacitraiḥ prāsādamālāvalabhīviṭaṅkaiḥ /
dvārārgalābaddhasureśvarāṅkā laṅketi yā rāvaṇarājadhānī //
pravarttate
kokilanādahetuḥ puṣpaprasūḥ pañcamajanmadāyī tebhyaścaturbhyo 'pi vasantamitramudaṅmukho dakṣiṇamātariśvā" //
pūrvāparayoḥ samudrayorhimavadvindhyayośvāntaramāryāvarttaḥ /
tasmiṃścāturvarṇyaṃ cāturāśramyaṃ ca /
yanmūlaśca sadācāraḥ /

tatratyo vyavahāraḥ prāyeṇa kavīnām /
tatra vārāṇasyāḥ purataḥ pūrvadeśaḥ /
yatrāṅgakaliṅgakosalatosa(śaṣa) lotkalamagadhamudgaravidehanepālapuṇḍra prāgjyotiṣatāmalitpakamaladamallavarttakasuhyabrahyottaraprabhṛtayo janapadāḥ /
bṛhadgṛhalohitagiricakoradarduranepālakāmarupādayaḥ parvatāḥ /
śoṇalauhityau nadau /
gaṅgākaratoyākapiśādyāśca nadyaḥ /
lavalīgranthiparṇakāgurudrākṣākastūrikādīnāmutpādaḥ /
māhiṣmatyāḥ parato dakṣiṇāpathaḥ /
yatra mahārāṣṭramāhiṣakāśmakavidarbhakuntalakrathakaiśikasūrpārakakāñcīkeralakāveramuralavānavāsakasiṃhalacoḍadaṇḍa kapāṇḍyapallavagāṅganāśikyakauṅkaṇakolla (la) girivallaraprabhṛtayo janapadāḥ /
vindhyadakṣiṇapādamahendramalayamekalapālamañjarasahyaśrīparvatādayaḥ parvatāḥ /
narmadātāpīpayoṣṇīgodāvarīkāverībhaimarathīveṇākṛṣṇaveṇīvañjurātuṅgabhadrātāmraparṇyutpalāvatīrāvaṇagaṅgādyā nadyaḥ /
tadutpattirmalayotpattyā vyākhyātā /
devasabhāyāḥ parataḥ paścāddeśaḥ /
tatra debasabhasurāṣṭradaśerakatravaṇabhṛgukacchakacchīyānarttarbudabrabahyaṇavāhayavanaprabhṛtayo janapadāḥ /
govardhanagirinagaradevasabhamālyaśikharārbudādayāśca parvatāḥ /
sarasvatīśvabhravatīvārtadhnīmahāhiḍimbādyā nadyaḥ /
karīrapīluguggulukharjūrakarabhādīnāmutpādaḥ /
pṛthūdakātparata uttarāpathaḥ /
yatra śakakekayavokkāṇahūṇavāṇāyujakāmbojavālīkavalavalimpākakulūtakīrataṅgaṇatuṣāraturuṣkabarbaraharahūravahūhūkasahuḍa haṃsamārgaramaṭhakarakaṇṭhaprabhṛtayo janapadāḥ /
himālayakalindrendrakīlacandrācalādayaḥ parvatāḥ /
gaṅgāsindhusarasvatīśatadrucandrabhāgāyamunerāvatīvitastāvipāśākuhūtevi kādyā nadyaḥ /
saraladevadārudrākṣākuṅkumacarājinasauvīrasrotojjanasaindhavavaidūryaturaṅgāṇāmutpādaḥ /
teṣāṃ madhye madhyadeśa iti kavivyavahāraḥ /
na cāyaṃ nānugantā śāstrārthasya /
tadāhuḥ-
"himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanādapi /
pratyageva prayāgāñca madhyadeśaḥ prakīrttitaḥ" //
tatra ca ye deśāḥ parvatāḥ sarito dravyāṇāmutpādaśca tatprasiddhisiddhamiti na nirdiṣṭam /
dvīpāntarāṇāṃ ye deśāḥ parvatāḥ saritasthā /
nātiprayojyāḥ kavibhiriti gāḍhaṃ na cintitāḥ //
"vinaśanaprayāgayorgaṅgāyamunayoścāntaramantararvedī /
tadapekṣayā diśā vibhajeta" iti ācāryāḥ /
"tatrāpi mahodayaṃ mūlamavadhīkṛtya" iti yāyāvarīyaḥ /
"aniyatatvāddiśā maniścico digvibhāga" ityeke /
tathā hi yo vāmanasvāminaḥ pūrvaḥ sa brahmaśilāyāḥ paścimaḥ, yo gādhipurasya dakṣiṇaḥ sa kālapriyasyottara iti /
"avadhinibandhanamidaṃ rupamitarattvaniyatameva" iti yāyāvarīyaḥ /
"prācyapācīpratīcyudīcyaḥ catasro diśaḥ" ityeke /
tadāhuḥ-
"catasṛṣvapi dikṣu raṇe dviṣataḥ prati yena citracaritena /
vihitamapūrvamadakṣiṇamapaścimamanuttaraṃ karma" //

"aindrī, āgneyī, yāmyā, nerṛtī, vāruṇī, vāyavyā kauberī, aiśānī cāṣṭauddiśaḥ" ityeke /
tadāhuḥ-
"ekaṃ jyotirddaśau dve trijagati gaditānyabjajāsyaiścaturbhir bhūtānāṃ pañcamaṃ yānyalamṛtuṣu tathā ṣaṭsu nānāvidhāni /
yuṣmākaṃ tāni satpatridaśamuninutānyaṣṭadigbhāñji bhānor yānti prāhne navatvaṃ daśa dadhatu śivaṃ dīdhitānāṃ śatāni" //
"brāhmī nāgīyā ca dve tābhyāṃ saha daśaitāḥ" ityapare /
tadāhuḥ-
"daśadiktaṭaparyantasīmasaṅkaṭabhūmike /
viṣamā sthūlalakṣyasya brahyāṇḍagrāmake sthitiḥ" //
sarvamastu, vivakṣāparatantrā hi diśāmiyattā /
tatra citrāsvātyantare prācī, tadanusāreṇa pratīcī, ghruveṇodīcī, tadanusāreṇāpācī /
antareṣu vidiśaḥ, ūrdhvaṃ brāhmī, adhaśtānnāgīyeti /
dvividho vyavahāraḥ kavīnāṃ prāksiddho viśiṣṭasthānāvadhisādhyaśca /
tatra prāksiddhe prācī-
"dvitrairvyonmi purāṇamauktikamaṇiccheyaiḥ sthitaṃ tārakair jyotsnāpānabharālasena vapuṣā sutpāścakorāṅganāḥ /
yāto 'stācalacūlamudūsamadhucchatracchaviścandramāḥ prācī bālabiḍālalocanarucāṃ jātā ca pātraṃ kakup" //
dakṣiṇā-
"dakṣiṇo dakṣiṇāmāśāṃ yiyāsuḥ so 'dhikaṃ babhau /
jihāsurdakṣiṇāmaśāṃ bhagavāniva bhāskaraḥ" //
paścimā-
"paśya paścimadigantalambinā nirmitaṃ mitakathe vivasvatā /
dīrghayā pratimayā sarobhbhasastāpanīyamiva setubandhanam" //
uttarā-
"astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ /
pūrvāparau toyanidhī vigāhya sthitaḥ pṛthivyā iva mānadaṇḍaḥ" //
viśiṣṭasthānāvadhau tu digvibhāge pūrvapaścimau yathā-
"yādāṃsi he carata saṃgatagotratantraṃ pūrveṇa candanagireruta paścimena /
no cennirantaradharādharasetusūtir ākalpameṣa na viraṃsyati vo viyogaḥ" //
dakṣiṇottarau yathā-
"kāñcyāḥ puro dakṣiṇadigvibhāge tathottarasyāṃ diśi vārirāśeḥ /
karṇāntacakrīkṛtacārucāpo ratyā samaṃ sādhu vasatyanaṅgaḥ" //
uttarādāvapyuttaradigabhidhānaṃ, anuttarādāvapi uttaradigabhidhānam /
tayoḥ prathamam -
"tatrāgāraṃ dhanapatigṛhānuttareṇāsmadīyaṃ dūrāllakṣyaṃ surapatidhanuścāruṇā toraṇena /
yasyodyāne kṛtakatanayaḥ kāntayā varddhito me hastaprāpyaḥ stabakavinato bālamandāravṛkṣaḥ" //
dvitīyam -
"sahyādreruttare bhāge yatra godāvarī nadī /
pṛthivyāmiha kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ" //
evaṃ digantareṣvapi /
tatra deśaparvatanadyādīnāṃ diśāṃ ca yaḥ kramastaṃ tathaiva nibadhnīyāt /
sādhāraṇāṃ tūbhayatra lokaprasiddhitaśca /

tadūdvarṇaniyamaḥ /
tatra paurastyānāṃ śyāmo varṇāḥ, dākṣiṇātyānāṃ kṛṣṇaḥ, pāścātyānāṃ pāṇḍu, udīcyānāṃ gauraḥ, madhyadeśyānāṃ kṛṣṇaḥ śyāmo gauraśca /
paurastyaśyāmatā-
"śyāmeṣvaṅgeṣu gauhīnāṃ sūtrahāraikahāriṣu /
cakrīkṛtya dhanuḥ pauṣpamanaṅgo valgu valgati" //
dākṣiṇātyakṛṣṇatā-
"idaṃ bhāsāṃ bharttudrutakanakagolapratikṛti kramānmandajyotirgalati nabhaso bimbavalayam /
athaiṣa prācīnaḥ sarati muralīgaṇḍamalinas tarucchāyācakraiḥ stabakita iva dhvāntavisaraḥ //
" pāścātyapāṇḍutā-
"śākhāsmeraṃ madhukavalanākelilolekṣaṇānāṃ bhṛṅgastrīṇāṃ bakulamukulaṃ kuntalībhāvameti /
kiṃ cedānīṃ yavanataruṇīpāṇḍugaṇḍasthalībhyaḥ kāntiḥ stokaṃ racayati padaṃ nāgavallīcchadeṣu //
" udīcyagauratā-
"puṣpaiḥ samprati kañcanārataravaḥ pratyaṅgamāliṅgitāḥ vā līkīdaśanavraṇāruṇataraiḥ patrairaśoko 'rcitaḥ /
jātaṃ campakamapyudīcyalalanālāvaṇyacauryakṣamaṃ māñjiṣṭhairmukulaiśca pāṭalataroranyaiva kācillipiḥ" //
yathā vā-
"kāśmīrīgātrekhāsu lolallāvaṇyavīciṣu /
drāvayitveva vinyastaṃ svarṇaṃ ṣoḍaśavarṇakam" //
madhyadeśyakṛṣṇatā yathā-
"yudhiṣṭhirakrodhavahneḥ kuruvaṃśaikadāhinaḥ /
pāñcālīṃ dadṛśuḥ sarve kṛṣṇāṃ dhūmaśikhāmiva" //
tadnmadhyadeśyaśyāmatā /
na ca kavimārge śyāmakṛṣṇayoḥ pāṇḍugaurayorvā mahānviśeṣa iti kavisamayeṣvavocāma /
madhyadeśyagauratā-
"tava navanavanītapiṇḍagaure pratiphaladuttarakosalendraputryāḥ /
avagatamalike mṛgāṅkabimbaṃ mṛgamadapatranibhena lāñchanena" //
viśeṣastu pūrvadeśe rājaputryādīnā gauraḥ pāṇḍurvā varṇaḥ /
evaṃ dakṣiṇadeśe 'pi /
tatra prathamaḥ -
"kapole jānakyāḥ karikalabhadantadyutimuṣu smarasmerasphāroḍmarapulake vaktrakamalam /
muhuḥ paśyañchṛṇvanrajanicarasenākalakalaṃ jaṭājūṭagranthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ" //
dvitīyaḥ-
"tāsāṃ mādhavapatnīnāṃ sarvāsāṃ candravarcasām /
śabdavidyeva vidyānāṃ madhye jajvāla rukmiṇī" //
evamanyadapi yathāsambhavamabhyūhyam-
nigaditanayaviparītaṃ deśaviruddhaṃ vadanti vidvāṃsaḥ /
tatparihāryaṃ yatnāttadudāhṛtayastu doṣeṣu //
itthaṃ deśavibhāgo mrudrāmātreṇa sūtritaḥ sudhiyām /
yastu jigīṣatyadhikaṃ paśyatu madbhuvanakośamasau //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe deśavibhāgaḥ saptadaśo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 18 _____________________________

aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ 18
kālavibhāgaḥ kālaḥ kāṣṭādibhedabhinnaḥ /
kāṣṭā nimeṣā daśa pañca triṃśacca kāṣṭhāḥ kathitāḥ kaleti /
triṃśatkalaścaiva bhavenmuhūrttastriṃśatā rātryahanī samete //
te ca caitraghāśvayujamāsayorbhavataḥ /
caitrātparaṃ pratimāsaṃ mauhūrttikī divasavṛddhiḥ niśāhāniśca trimāsyāḥ, tataḥ paraṃ mauhūrttikī niśāvṛddhiḥ divasahāniśca /
āśvayujītparataḥ punaretadeva viparītam /
rāśaito rāśyantarasaṅkramaṇamuṣṇabhāso māsaḥ, varṣādi dakṣiṇāyanaṃ, śiśirādyuttarāyaṇaṃ, dvayayanaḥ saṃvatsara iti sauraṃ mānam /
pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ /
varddhamānasomaḥ śuklo, vardhdamānakṛṣṇimā kṛṣṇā iti pitryaṃ māsamānam /
amunā ca vedoditaḥ kṛtsno 'pi kriyākalpaḥ /
pitryameva vyatyayitapakṣaṃ cāndramasam /
idamāryāvarttavāsinaśca kavayaśca mānamāśritāḥ /
evaṃ ca dvau pakṣau māsaḥ /
dvau māsāvṛtuḥ /
ṣaṇṇāmṛtūnāṃ paravarttaḥ saṃvatsaraḥ /
sa ca caitrādiriti daivajñāḥ, śrāvaṇādiriti lokayātrāvidaḥ /
tatra nabhā nabhasyaśca varṣāḥ, īṣa ūrjaśca śarat, sahaḥ sahasyaśca hemantaḥ, tapastasyaśca śiśiraḥ, madhurmādhavaśca vasantaḥ, śukraḥ śuciśca grīṣmaḥ /
tatra "varṣāsu pūrvo vāyuḥ" iti kavayaḥ /
"pāścātyaḥ, paurastyastu pratihantā" ityācāryāḥ /
tadāhuḥ-
"purovātā hatā prāvṛṭ paścādvātā hatā śarat" iti /
tadāhuḥ-
"prāvṛṣyabhbhobhṛtābhbhodabharanirbharanirbharamambaram /
kādambakusumāmodā vāyavo vānti vāruṇāḥ" //
"vastuvṛttaratantraṃ, kavisamayaḥ pramāṇam" iti yāyāvarīyaḥ /
tadāhuḥ-
"paurastyastoyadarttoḥ pavana iva patanpāvakasyeva dhūmo viśvasyevādisargaḥ praṇava iva paraṃ pāvanaṃ vedarāśeḥ /
sandhyānṛttotsavocchoriva madanariponandināndīninādaḥ sorasyāgre sukhaṃ vo vitaratu vinatānandanaḥ syandanasya" //
śaradyaniyatadikko vāyuryathā-
"uṣaḥsu vavurākṛṣṇajahāvaśyāyaśīkarāḥ /
śophālīkalikākośakaṣāyamodino 'nilāḥ" //
"hemante pāścātyo vāyuḥ", iti eke /
"udīcya" iti apare /
"ubhayamapi"iti yāyāvarīyaḥ /
tayoḥ pāścātya--
"bhañjanmūrjadrumālīstuhinagiritaṭeṣūdgatāstvakkarālāḥ raṃvābhbhaḥsthūlavīcīcayacakitalañcātakān vyādhunānaḥ /
pāśvātyo vāti vegāddrutatuhinaśilāśīkarāsāravarṣī mātaṅgakṣuṇṇasāndrastrutasaralataratsārasārī samīraḥ" //
udīcyaḥ-
"labhpākīnāṃ kirantaścikuraviracanāṃ rallakāṃllāsayantaḥ cumbantaśvandrabhāgāsalilamavikalaṃ bhūrjakāṇḍaikacaṇḍaḥ /

Original text: Kāvyamīmāṃsā 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc