Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyamīmāṃsā 1 · Part 2140

yato nāṭakādāvīśvarādīnāṃ devānāṃ ca praveśe tacchāyāvanti vākyāni vidheyānīti divyam /
iha hi prayovādo yaduta martyāvatāravyavahārarucerbhagavato vāsudevasya vaco vaiṣṇavaṃ tanmānuṣamiti vyapadiśanti /
tacca tridhā rītitrayabhedena /
tadāhuḥ-
"vaidarbhī gauḍīyā pāñcālī ceti rītayastisraḥ /
āśu ca sākṣānnivasati sarasvatī tena lakṣyante" //
rītirupaṃ vākyatritayaṃ kākuḥ punaranekayati /
"kākurvakroktirnāma śabdālaṅkāroyam" iti rudraṭaḥ //
"abhiprāyāvānpāṭhadharmaḥ kākuḥ, sa kathamalaṅkārī syāt?" iti yāyāvarīyaḥ /
sā ca dvidhā sākāṅkṣā nirākāṅkṣā ca /
vākyāntarākāṅkṣiṇī sākāṅkṣā, vākyottarabhāvinī nirākāṅkṣā /
tadeva vākyaṃ kākuviśeṣeṇa sākāṅkṣam /
tadeva kākumantareṇanirākāṅkṣam /
ākṣepagarbhā, praśnagarbhā, vitarkagarbhā ceti sākāṅkṣā /
vidhirupā, uttararupā, nirṇayarupeti nirākāṅkṣā /
tatrākṣepagarbhā-
"yadi me vallabhā dūtī tadāhamapi vallabhā /
yadi tasyāḥ priyā vācaḥ tanmamāpi priyapriyāḥ" //
evameva nirdeṣṭurvidhirupā /
praśnagarbhā-
"gataḥ sa kālo yatrāsīnmuktānāṃ janma valliṣu /
varttante sāmprataṃ tāsāṃ hetavaḥ śuktisampuṭāḥ" //
iyamevopadeṣṭiruttararupā /
vitarkagarbhā-
"navajaladharaḥ sannaddho 'yaṃ na dṛtpaniśācaraḥ sukadhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na nāma śarāsanam /
ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparamparā kanakanikaṣasnigdhā vidyutpriyā na mamorvaśī" //
iyamevopadeṣṭurnirṇayarupā /
tā imāstisro 'pi niyatanibandhāḥ /
tadviparītāḥ punaranantāḥ /
tatrābhyupagamānunayakākū-
"yuṣmacchāsanalaṅghanāmbhasi mayā magnena nāma sthitaṃ prātpā nāma vigarhaṇā sthitimatāṃ madhye 'nujāmāmapi /
krodhollāsitaśoṇitāruṇagadasyocchindataḥ kauravā-nadyaikaṃ divasaṃ mamāsi na gururnāhaṃ vidheyastava" //
abhyanujñopahāsakākū-
"mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopād duḥśāsanasya rudhiraṃ na pubāmyurastaḥ /
sañcūrṇayāmi gadayā na suyodhanoru sandhiṃ karotu bhavatāṃ nṛpatiḥ paṇena" //
evaṃ tricaturakākuyogo 'pi /
tatra triyogaḥ-
"seyaṃ paśyati no kuraṅgakavadhūstrastaivamaradvīkṣate tasyāḥ pāṇirayaṃ na mārutavalatpatrāṅguliḥ pallavaḥ /
tāraṃ roditi saiva naiṣa marutā veṇuḥ samāpūryate seyaṃ māmabhibhāṣate priyatamā no kokilaḥ kūjati" //
caduryogaḥ-

"ucyatāṃ sa vacanīyamaśeṣaṃ neśvare paruṣatā sakhi sārdhvī /
ānayainamanunīya kathaṃ vā vipriyāṇi janayannanuneyaḥ" //
"sakhyā vā nāyikāyā vā sakhīnāyikayoratha /
sakhīnāṃ bhūyasīnāṃ vā vākye kākuriha sthitā" //
padavākyavidāṃ
mārgo yo 'nyathaiva vyavasthitaḥ /
sa tvāṅgābhinayadyotyā taṃ kākuḥ kurute 'nyathā //
ayaṃ kākukṛto loke vyavahāro na kevalam /
śāstreṣvapyasya sāmrājyaṃ kāvyasyāpyeṣa jīvitam //
kāmaṃ vivṛṇute kākurarthāntaramatandritā /
sphuṭīkaroti tu satāṃ bhāvābhinayacāturīm //
itthaṃ kavirnibadhnīyāditthaṃ ca matimānpaṭhet /
yathā nibandhanigadaśchāyāṃ kāñcinniṣiñcati //
karoti kāvyaṃ prāyeṇa saṃskṛtātmā yathā tathā /
paṭhituṃ vetti sa paraṃ yasya siddhā sarasvatī //
yathā janmāntarābhyāsātkaṇṭhe kasyāpi raktatā /
tathaiva pāṭhasaundaryaṃ naikajanmavinirmitam //
sasaṃskṛtamapabhraṃśaṃ lālityāliṅgitaṃ paṭhet /
prākṛtaṃ bhūtabhāṣāṃ ca sauṣṭhavottaramudgiret //
prasanne mandrayodvācaṃ tārayettadvirodhini /
mandratārau ca racayennirvāhiṇi yathottaram //
lalitaṃ kākusamanvitamujjvalamarthavaśakṛtaparicchedam /
śrutisukhaviviktavarṇaṃ kavayaḥ pāṭhaṃ praśaṃsanti //
atitūrṇamativilambitamulbaṇanādaṃ ca nādahīnaṃ ca /
apadacchinnamanāvṛtamatimṛduparuṣaṃ ca nindanti //
gambhīratvamanaiścaryaṃ nirvyūḍhistāramandrayoḥ /
saṃyuktavarṇalāvaṇyamiti pāṭhaguṇāḥ smṛtāḥ //
yathā vyaghrī haretputrān daṃṣṭrābhiśca na pīḍayet /
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadūrṇānprayojayet //
vibhaktayaḥ sphuṭā yatra samāsaścākadarthitaḥ /
amlānaḥ padasandhiśca tatra pāṭhaḥ pratiṣṭhitaḥ //
na vyastapadayoraikyaṃ na bhidāṃ tu samastayoḥ /
na cākhyātapadamlāniṃ vidadhīta sudhīḥ paṭhan //
āgopālakamāyoṣidāstāmetasya lehyatā /
itthaṃ kaviḥ paṭhankāvyaṃ vāgdevyā ativallabhaḥ //
ye 'pi śabdavido naiva naiva cārthavicakṣaṇāḥ /
teṣāmapi satāṃ pāṭhaḥ suṣṭhu karṇarasāyanam //
paṭhanti saṃskṛtaṃ suṣṭhu kuṇṭhāḥ prākṛtavāci tu /
vārāṇasītaḥ pūrveṇa ye kecinmagadhādayaḥ" //
āha sma-

"brahmanvijñāpayāmi tvāṃ svādhikārajihāsayā /
gauḍastyajatu vā gāthāmanyā vāstu sarasvatī //
nātispaṣṭo na cāśliṣṭo na rukṣo nātikomalaḥ /
na madro nātitāraśca pāṭhī gauḍeṣu vāḍavaḥ //
rasaḥ ko 'pyastu kāpyastu rītiḥ ko 'pyastu vā guṇaḥ /
sagarvaṃ sarvakarṇāṭāṣṭaṅkārottarapāṭhinaḥ //
gadye padye 'thavā miśre kāvye kāvyamanā api /
geyagarbhe sthitaḥ pāṭhe sarvo 'pi draviḍaḥ kaviḥ //
paṭhanti laṭabhaṃ lāṭāḥ prākṛtaṃ saṃskṛtadviṣaḥ /
jihvayā lalitollāpalabdhasaundaryamudrayā //
surāṣṭratravaṇādyā ye paṭhantyarpitasauṣṭhavam /
apabhraṃśāvadaṃśāni te saṃskṛtavacāṃsyapi //
śāratāyāḥ prasādena kāśmīraḥ sukavirjanaḥ /
karṇo guḍūcīgaṇḍūṣasteṣāṃ pāṭhakramaḥ kimu ? //
tataḥ purastātkavayo ye bhavantyuttarāpathe /
te mahātyapi saṃskāre sānunāsikapāṭhinaḥ //
mārgānugena ninadena nidhirguṇānāṃ sampūrṇavarṇaracano yatibhirvibhaktaḥ /
pāñcālamaṇlabhruvāṃ subhagaḥ kavīnāṃ śrotre madhu kṣarati kiñcana kāvyapāṭhaḥ //
lalallakārayā jihvāṃ jarjarasphārarephayā /
girā bhujaṅgāḥ pūjyante kāvyabhāvyadhiyo na tu //
pañcasthānamudbhavavarṇeṣu yathāsvarupaniṣpattiḥ /
arthavaśena ca viratiḥ sarvasvamidaṃ hi pāṭhasya" //
sakākukalanā pāṭhapratiṣṭeyaṃ pratiṣṭhitā /
arthānuśāsanasyātha prakāraḥ parikīrttyante //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe satpamo 'dhyāyaḥ vākyaviśeṣāḥ kākukalanā pāṭhapratiṣṭhā ca //
____________________________ Adhyaya 8 _____________________________
aṣṭamo 'dhyāyaḥ 8
vākyārthayonayaḥ "śrutiḥ, smṛtiḥ, itihāsaḥ, purāṇaṃ, pramāṇavidyā, rājasiddhāntatrayī, loko, viracanā, prakīrṇakaṃ ca kāvyārthānāṃ dvādaśa yonayaḥ" iti ācāryāḥ /
"ucitasaṃyogena, yoktṛsaṃyogena, utpādyasaṃyogena, saṃyogavikāreṇa ca saha ṣoḍaśa" iti yāyāvarīyaḥ /
tatra śrautaḥ /
"urvaśī hāpsarāḥ pururavasamaiḍaṃ cakame" /
atrārthe-
"candrād budhaḥ samabhavadbhagavānnarendra-mādyaṃ pururavasamaiḍamasāvasūta /
taṃ cāpsarāḥ smaravatī cakame kimanyad atrorvaśī smitavaśīkṛtaśakracetāḥ" //
yathā vā-
"yadetanmaṇḍalaṃ tapati tanmahadukthaṃ tā ṛcaḥ sa ṛcāṃ loko 'tha yadetadarcirdīpyate tanmahāvrataṃ tāni sāmāni sa sāmnāṃ loto 'tha ya eṣa tasminmaṇḍale puruṣaḥ so 'gnistāni yajūṃṣāṃ lokaḥ saiṣā trayyeva vidyā tapati" /
atrārthe-
"etadyanmaṇḍalaṃ khe tapati dinakṛtastā ṛco 'rcīṃṣi yāni dyotante tāni sāmānyayamapi puruṣo maṇḍale 'ṇuryajūṃṣi /
evaṃ yaṃ veda vedatriyamayamayaṃ vedavedī samagro vargaḥ svargāpavargaprakṛtiravikṛtiḥ so 'stu sūryaḥ śriye vaḥ" //
taccedaṃ vedaharaṇaṃ yaditthaṃ kathayanti---

"namo /
stu tasyai śrutaye yāṃ duhanti pade pade /
ṛṣayaḥ śāstrakāraśca kavayaśca yathāmati" //
smārttaḥ-
"bahvartheṣvabhiyuktena sarvatra vyapalāpinā /
vibhāvitaikadeśena deyaṃ yadabhiyujyate" //
atrārthe-
"haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatistasyāstvayā hṛtā /
sambhāvitaikadeśena deyaṃ yadabhiyujyate" //
aitahāsikāḥ-
"na sa saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ /
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ" //
atra-
"madaṃ navaiśvaryalavena lambhitaṃ visṛjya pūrvaṃ samayo vimṛśyatām /
jagajjighatsāturakaṇṭhakaddhatirna bālirnaivāhatatṛtpirantakaḥ" //
paurāṇikāḥ-
"hiraṇyakaśipurdaityo yāṃ yāṃ smitvāpyudaikṣata /
bhayabhrāntaiḥ suraiścakre tasyai tasyai diśe namaḥ" //
atra-
"sa sañcariṣṇurbhuvanatraye 'pi yāṃ yadṛcchayāśiśriyadāśrayaḥ śriyaḥ /
akāri tasyai mukuṭopalaskhalatkaraistrisandhyaṃ tridaśairdiśe namaḥ" //
atrāhuḥ-
"śrutīnāṃ sāṅgaśākhānāmitihāsapurāṇayoḥ /
arthagranthaḥ kathābhyāsaḥ kavitvasyaikamauṣadham //
itihāsapurāṇābhyāṃ cakṣurbhyāmiva satkaviḥ /
vivekāñjanaśuddhābhyāṃ sūkṣmamapyarthamīkṣate //
vedārthasya nivandhena ślādhyante kavayo yathā /
smṛtīnāmitihāsasya purāṇasya tathā tathā" //
dvividhaḥ prāmāṇiko maimāṃsikastārkikaśca /
tatra prathamaḥ śabdasya sāmānyamabhidheyaṃ viśeṣaścārthaḥ /
atra-
"sāmānyavāci padamapyabhidhīyamānaṃ māṃ prāpya jātamabhidheyaviśeṣaniṣṭam /
strī kācidityabhihite satataṃ mano me tāmeva vāmanayanāṃ viṣayīkaroti" //
tarkeṣu sāṅkhayīyaḥ-
"nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
ubhayorapi dṛṣṭo 'ntastvanayostattvadarśibhiḥ" //
atra-
"ya ete yajvānaḥ prathitamahaso ye 'pyavanipā mṛgākṣyo yāśvetāḥ kṛtamaparasaṃsārakathayā /
amī ye dṛśyante phalakusumanamrāśca taravo jagatyevaṃrupā vilasati mṛdeṣā bhagavatī" //
nyāyavaiśeṣikīyaḥ-sa kiṃsāmagrīka īśvaraḥ karttā? iti pūrvapakṣaḥ /

niratiśayaiśvaryasya tasya kartṛtvamiti siddhāntaḥ /
atra-
"kimīhaḥ kiṅkāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca /
atarkyaiśvarye tvayyanavasaraduḥstho hṛtadhiyaḥ kutarko 'yaṃ kāṃśvanmukharayati mohāya jagataḥ" //
boddhīyaḥ-
vivakṣāpūrvā hi śabdāstāmeva vivakṣāṃ sūcayeyuḥ /
atra-
"bhavatu viditaṃ śabdā vakturvivakṣitasūcakāḥ smaravati yataḥ kānte kāntāṃ balātparicumbati /
na na na ma ma mā mā māṃ sprākṣīrniṣedhaparaṃ vaco bhavati śithile mānagranthau tadeva vidhāyakam" //
laukāyatikaḥ -
bhūtebhyaśvaitanyaṃ madaśaktivat /
atra-
"bahuvidhamiha sākṣicintākāḥ pravadantyanyaditaḥ kalevarāt /
api ca sudati te sacintakāḥ pralayaṃ yānti sahaiva cintayā" //
ārhataḥ -
śarīraparimāṇa ātmā, anyathā śarīrāphalyamātmāphalyaṃ vā /
atra-
"śarīramātramātmānaṃ ye vadanti jayanti te /
taccumbane 'pi yajjātaḥ sarvāṅgapulako 'sya me" //
sarvapārṣadatvātkāvyavidyāyāḥ tānimānanyāṃścārthānvyutyattaye pratyavekṣeta /
āhuśca-
"yāṃstarkakarkaśānarthānsīktiṣvādriyate kaviḥ /
sūryāṃśava ivendau te kāñcidarcanti kāntatām" //
samayavidyāsu śaivasiddhāntīyaḥ-
"ghoraghoratarātītabrahmavidyākalātigaḥ /
parāparapadavyāpī pāyādūḥ parameśvaraḥ" //
pañcarātraḥ-
"nādyāntavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ sūkṣmā bṛhanto 'pyanuśāsitāraḥ /
sarvajvarāndhvantu mamāniruddhapradyumnasaṅkarṣaṇavāsudevāḥ" //
bauddhasiddhāntīyaḥ-
"kalikṛtakaluṣāṇi yāni loke mayi nipatantu vimucyatāṃ sa lokaḥ /
mama hi sucaritena sarvasattvāḥ paramasukhena sukhāvanīṃ prayāntu" //
evaṃ siddhāntantāntareṣvapi /
rājasiddhāntatrayyāmarthaśāstrīyaḥ -
"śamavyāyāmābhyāṃ prativihitatantrasya nṛpateḥ paraṃ pratyuccairnama kuñcayāgracaraṇaṃ māṃ paśya tāvatsthitam /
bahuvyājaṃ rājyaṃ na sukaramarājapraṇidhibhir durārādhā lakṣmīranavahidacittaṃ chalayati" //
nāṭyaśāstrīyaḥ-
"evaṃ dhāraya devi bāhulatikāmevaṃ kuruṣvāṅgakaṃ mātyuccairnama kuñcayāgracaraṇaṃ māṃ paśya tāvatsthitam /
devīṃ narttayataḥ svavakramurajenābhbhodharadhvāninā śabhbhorvaḥ paripāntu lambitalayacchedāhṛtāstālikāḥ" //
kāmasūtrīyaḥ-

"nāśvaryaṃ tvayi yallakṣmīḥ kṣiptvādhokṣamāgatā /
asau mandaratastvaṃ tu prātpaḥ samaratastayā" //
laukikastu dvidhā prākṛto vyutpannaśca /
tayoḥ prathamaḥ-
"sphuṭitapiṭharībandhaślādhyo vipakṣagṛhepyabhūt priyatama yayoḥ snehagranthistathā prathamaṃ sa nau /
janavadadhunā sadmanyāvāṃ vasāva ihaiva tau dhigaparicite prema strīṇāṃ cirāya ca jīvitam" //
yathā vā-
"ikṣudaṇḍasya maṇḍasya dadhnaḥ piṣṭakṛtasya ca /
vārāhasya ca māṃsasya śeṣo gacchati phālgune" //
dvitīyo dvidhā samastajanajanyaḥ katipayajanajanyaśca /
tayoḥ prathamo 'nekadhā deśānāṃ bahutvāt /
tatra dākṣiṇātyaḥ-
"pibantyāsvādya maricaṃ tāmbūlaviśadairmukhaiḥ /
priyādharāvadaṃśāni madhūni draviḍāṅganāḥ" //
yathā vā-
"virama madana kastvaṃ caitragha kā śakti rindor iha hi kusumabāṇāḥ kuṇṭhitāgrāḥ skhalanti /
hṛdayabhruva imāstāḥ kuntalapreyasīnāṃ prahatikiṇakaṭhoragranthayo vajrasārāḥ" //
udīcyaḥ-
"nepālyo vallabhaiḥ sārddhamārdraiṇamadamaṇḍanāḥ /
granthiparṇakapālīṣu nayanti grīṣmayāminīḥ" //
dvitīyaḥ-
"mithyāmīladarālapakṣmaṇi valatyantaḥ kuraṅgīdṛśo dīrghāpāṅgasarittaraṅgatarale tatponmukhaṃ cakṣuṣi /
patyuḥ kelimataḥ kathāṃ viramayannanyonyapaṇkūyanāt ko 'yaṃ vyāharatītyudīrya niragātsavyājamālījanaḥ" //
kavimanīṣānirmitaṃ kathātantramarthamātraṃ vā viracanā /
tatrādyā-
"asti citraśikho nāma khaṅgavīdyādharādhipaḥ /
dakṣiṇe malayotsaṅge ratnavatyāḥ puraḥ patiḥ //
tasya ratnākarasutā śriyo devyāḥ sahodarī /
svayaṃvaridhāvāsītkalatraṃ citrasundarī" //
dvitīyā-
"jyostnāṃ limpati candanena sa pumānsiñcatyasau mālatīmālāṃ gandhajalairmadhīni kurute svādūnyasau phāṇitaiḥ /
yastasya prathitānguṇanprathayati śrīvīracūḍāmaṇeḥ tāratvaṃ sa ca śāṇayā mṛgayate muktāphalānāmapi" //
atrāhuḥ-
"nīcairnārthakathāsarge yasya na pratibhākṣayaḥ /
sa kavigrāmaṇīratra śeṣāstasya kuṭumbinaḥ" //
abhihitebhyo yadanyattatprakīrṇakam /
tatra hastiśikṣīyaḥ-
"meghānāṃ kṣaṇahāsatāmupagato hāraḥ prakīrṇo diśām ākāśollasitāmaravadhūpīnastanāsphālakaḥ /
kṣuṇṇaścandra ivolbaṇo madavaśādairāvaṇapreritaḥ pāyādūḥ paripākapāṇḍulavalīśrītaskaraḥ śīkaraḥ" //
ratnaparīkṣīyaḥ-

"dvau vajravarṇau jagatīpatīnāṃ sadbhiḥ pradiṣṭau na tu sārvajanyau /
yaḥ syājjapāvidrumabhaṅgaśoṇo yo vā haridrārasasannikāśaḥ" //
dhanurvedīyaḥ-
"sa dakṣiṇāpāṅganiviṣṭamuṣṭiṃ natāṃsamākuñcitasavyapādam /
dadarśa cakrīkṛtacārucāpaṃ prahartumabhyudyatamātmayonim" //
yogaśāstrīyaḥ-
"yaḥ sarveṣāṃ hṛdayakamale prāṇināmekahaṃsas tvaṃ jāgarṣi svapiṣi ca muhurbudhyase nāpi buddhaḥ /
taṃ tvārādhya pravitatadhiyo bandhabhedaṃ vidhāya dhvastātaṅkā vimalamahasaste bhavanto bhavanti" //
evaṃ prakīrṇakāntaramapi /
ucitasaṃyogaḥ-
"pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ kḷtpāṅgarāgo haricandanena /
ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ" //
yoktṛsaṃyogaḥ-
"kurvadbhiḥ suradantino madhulihāmasvādu dānodakaṃ tanvānairnamucidruho bhagavatāścakṣuḥ sahasravyathām /
bhajjan svargataraṅgiṇījalabhare paṅkīkṛte pāṃsubhir yadyātrāvyasanaṃ nininda vimanāḥ svarlokanārījanaḥ" //
utpādyasaṃyogaḥ-
"ubhau yadi vyomni pṛthakpravāhāvakāśagaṅgāpayasaḥ patetām /
tenopamīyeta tamālanīlamāmuktamuktālatamasya vakṣaḥ" //
saṃyogavikāraḥ-
"guṇānurāgamiśreṇa yaśasā tava sarpatā /
digvadhūnāṃ mukhe jātamakasmādarddhakuṅkumam" //
yathā vā-
"unmādyatyamburāśirvidalati kumudaṃ saṅkucantyambujāni syandante candrakāntāḥ patitasumanasaḥ santi śephālikāśca /
pīyante candrikāmbhaḥ kramasaralagalaṃ kiṃ ca kiñciñcakorāś candre karpūragauvadyutibhṛti nabhaso yāti cūḍāmaṇitvam" //
idaṃ kavibhyaḥ kathitamarthotpattiparāyaṇam /
iha pragalbhamānasya na jātvarthakadarthanā //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe (arthānuśāsane)ṣoḍaśa kāvyārthanayaḥ aṣṭamo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 9 _____________________________
navamo 'dhyāyaḥ 9
arthānuśāsanam (arthavyātpiḥ) "sa tridhā" iti drauhiṇiḥ;divyo, divyamānuśaṣo, mānuṣaśca /
"satpadhā"iti yāyāvarīyaḥ pātālīyo,; marttyapātālīyo, divyapātālīyo, divyamarttyapātālīyaśca /
tatra divyaḥ-
"smṛtvā yannijavāravāsagatayā vīṇāsamaṃ tumburor udgītaṃ nalakūvarasya virahādutkañculaṃ rambhayā /
tenairāvaṇakarṇacāpalamuṣā śakro 'pi nidrā jahad bhūyaḥ kārita eva hāsini śacīvaktre dṛśaṃ sambhramam" //
divyamānuṣasti caturddhā /
divyasya martyāgamane, martyasya ca svargagamana ityeko bhedaḥ /
divyasya martyabhāve, martyasya ca divyabhāva iti dvitīyaḥ /
divyetivṛttaparikalpanayā tṛtīyaḥ /
prabhāvāvirbhūtadivyarupatayā caturthaḥ /
tatra divyasya martyāgamanam---

"śriyaḥ patiḥ śrīmati śāsituṃ jagajjagannivāso vasudevasadmani /
vasantadarśāvatarantaramambarāddhiraṇyagarbhāṅgabhuvaṃ muniṃ hariḥ" //
martyasya svargagamanam -
"pāṇḍornandana nandanaṃ vanamidaṃ saṅkalpajaiḥ śīdhubhiḥ kḷtpāpānakakelikalpataruṣu dvandvaiḥ sudhālehinām /
apyatrenduśilālavālavalayaṃ santānakānāṃ tale jyotsnāsaṃgaladacchanirjharajalairyatnaṃ vinā pūryate" //
divyasya martyabhāvaḥ-
"iti vikasati tasminnanvavāye yadūnāṃ samajani vasudevo devakī yatkalatram /
kimaparamatha tasmātṣoḍaśastrīsahasra-praṇihitaparirambhaḥ padmanābho babhūva" //
martyasya divyabhāvaḥ-
"ākāśayānataṭakoṭikṛtaikapādās tadvemadaṇḍayugalānyavalambya hastaiḥ /
kautūhalāttava taraṅgavighaṭṭitāni paśyanti devi manujāḥ svakalevarāṇi" //
divyetivṛttaparikalpanā-
"jyotsnāpūraprasaraviśade saikate 'sminsarayvā vadadyūtaṃ cirataramabhūtsiddhayūnoḥ kayościt /
eko brūte prathamanihataṃ kaiṭabhaṃ kaṃsamanyaḥ sa tvaṃ tattvaṃ kathaya bhavatā ko hatastatra pūrvam" //
prabhāvāvirbhūtadivyabhāvaḥ---
"mā gāḥ pātālamurvi sphurasi kimaparaṃ pāṭyamānaḥ kudaityata? trailokyaṃ pādapītaprathima, nahi bale? pūrasyūnamaṅghreḥ /
ityutsvapnāyamāne bhuvanabhṛti śikhāvaṅkasutpe yaśodā pāyāccakrāṅkapādapraṇatipulakitasmeragaṇḍasthalā vaḥ" //
martyaḥ---
"vadhūḥ śvaśrūsthāne vyavaharati putraḥ pitṛpade pade rikte rikte vinihitapadārthāntaramiti /
nadīsrotonyāyādakalitavivekakramaghanaṃ na ca pratyāvṛttiḥ pravahati jagatpūrṇamatha ca" //
pātālīyaḥ-
"karkoṭaḥ koṭikṛtvaḥ praṇamati puratastakṣake dehi cakṣuḥ sajjaḥ sevājjaliste kapilakulikayoḥ staiti ca svastikastvāṃ /
padmaḥ sadmaiṣa bhakteravalagati puraḥ kambalo 'yaṃ balo 'yaṃ sotsarpaḥ sarparājo vrajatu nijagṛhaṃ preṣyatāṃ śaṅkhapālaḥ" //
martyapātālīyaḥ-
"ārdrāvale!vraja na vetsyapakarṇa!karṇaṃ dviḥ sandadhāti na śaraṃ haraśiṣyaśiṣyaḥ /
tatsāmprataṃ samiti paśya kutūhalena martyaiḥ śarairapi kirīṭikirīṭamātham" //
ihāpi pūrvavastamastamiśrabhedānugamaḥ /
divyapātālīyaḥ-
"sa pātu vo yasya śikhāśmakarṇikaṃ svadehanālaṃ phaṇapatrasañcayam /
vibhāti jihvāyugalolakesaraṃ pinākinaḥ karṇabhujaṅgapaṅkajam" //
svargamartyapātālīyaḥ-
"āstīko 'sti muniḥ sma vismayakṛtaḥ pārīkṣitīyānmakhāt trātā takṣakalakṣmaṇaḥ phaṇabhṛtāṃ vaṃśasya śakrasya ca /
uddellanmalayādricandanalatāsvāndolanaprakrame yasyādyāpi savibhramaṃ phaṇivadhūvṛndairyaśo gīyate" //
so 'yamitthaṅkāramullikhyopajīvyamāno niḥsīmorthasārthaḥ sampadyate ityācāryāḥ /
"astu nāma niḥsīmorthasārthaḥ /
kintu dvirupa evāsau vicāritasustho 'vicāritaramaṇīyaśca /
tayoḥ pūrvamāśritāni śāstrāṇi taduttaraṃ kāvyāni" ityaudbhaṭāḥ /
yathā-
"apāṃ laṅghayituṃ rāśiṃ rucā piñjarayannabhaḥ /
khamutpapāta hanumānnīlotpaladaladyutiḥ" //

yathā vā-
"ta ākāśamasiśyāmamutpastya pararṣayaḥ /
āseduroṣadhiprasthaṃ manasā samaraṃhasaḥ" //
yathā ca-
"tadeva vāri sindhūnāṃ mahatsthemārciṣāmiti" ityādi //
"na svarupanibandhanamidaṃ rupamākāśasya sarilsalilādervā kintu pratibhāsanibandanam /
na ca pratibhāsastādatbhyena vastunyavatiṣṭhate, yadi tathā syātsūryācandramasormaṇḍale dṛṣṭyā paricchidyamānadvādaśāṅgulapramāṇe purāṇādyāgamaniveditadharāvalayamātre na staḥ iti yāyāvarīyaḥ /
evaṃ nakṣatrādīnāṃ saritsalilādīnāmanyeṣāṃ ca /
yathāpratibhāsaṃ ca vastunaḥ svarupaṃ śāstrakāvyayornibandhopayogi" /
śāstre yathā-
"praśāntajalabhṛtpaṅke vimale viyadambhasi /
tārākumudasambandhe haṃsāyata ivoḍurāṭ" //
kāvyāni punaretanmayānyeva /
"astu nāma niḥsīmārthasārthaḥ /
kuntu rasavata eva nibandho yukto na nīrasasya" iti āparājitiḥ /
yadāha-
"majjamapuṣpāvajayanasandhyācandrodayādivākyamiha /
sarasamapi nātibahulaṃ prakṛtarasānanvitaṃ racayet //
yastu saridadrisāgarapuraturagarathādivarṇane yatnaḥ /
kaviśaktikhyātiphalo vitatadhiyāṃ no mataḥ sa iha" //
"ām" iti yāyāvarīyaḥ /
asti cānubhūyamāno rasasyānuguṇo viguṇaścārthaḥ, kāvye tu kavivacanāni rasayanti virasayanti ca nārthāḥ, anvayavyatirekābhyāṃ cetamupalabhyate /
tatra saridvarṇanarasavattā-
"etāṃ vilokaya talodari tāmraparṇīm abdhonidhau vivṛtaśuktipuṭoddhṛtāni /
yasyāḥ payāṃsi pariṇāhiṣu hāramūrttyā vāmabhruvāṃ pariṇamanti payodhareṣu" //
adrivarṇanarasavattā-
"etāstā malayopakaṇṭhasaritāmeṇākṣirodhobhuvaś cāpābhyāsaniketanaṃ bhagavataḥ preyo manojanmanaḥ /
yāsu śyāmaniśāsu pītatamaso muktāmayīścandrikāḥ pīyante vivṛtordhdacañcu vicalatkaṇṭhaṃ cakorāṅganāḥ" //
sāgaravarṇanarasavattā-
"dhatte yatkilakiñcitaikagurutāmeṇīdṛśāṃ vāruṇī vaidhuryaṃ vidadhāti dampatiruṣāṃ yaccandrikārdraṃ nabhaḥ /
yacca svargasadāṃ vayaḥ smarasuhṛnnityaṃ sadā sampadāṃ yallakṣmīradhidaivataṃ ca jaladhestatkāntamāceṣṭitam" //
evaṃ puraturagādivarṇanarasavattāpi /
vipralambhepyatirasavattā-
"vidharmāṇo bhāvāstadupahitavṛtterna dhṛtaye sarupatvādanye vihitaviphalautsukyavarasāḥ /
tataḥ svecchaṃ pūrveṣvasajaditarebhyaḥ pratihataṃ kva hīnaṃ preyasyā hṛdayamidamanyatra ramatām" //
kukavirvipralambhe 'pi rasavattāṃ nirasyati /
astu vastuṣu mā vā bhūtkavivāci rasaḥ sthitaḥ //
"yathā tathā vāstu vastuno rupaṃ, vaktaprakṛtiviśeṣāyattā tu rasavattā /
tathā ca yamarthaṃ raktaḥ stauti taṃ virakto vinindati madhyasthastu tatraghodāste" iti pālyakīrtiḥ /
"yeṣāṃ vallabhayā samaṃ kṣaṇamiva sphārā kṣapā kṣīyate teṣāṃ śītataraḥ śaśī virahiṇāmulkeva santāpakṛt /

asmākaṃ na tu vallabhā na virahastenobhayabhraṃśinām indū rājati darpaṇākṛtirayaṃ noṣṇo na vā śītalaḥ" //
"vidagdhabhaṇitibhaṅginivedyaṃ vastuno rupaṃ na niyatasvabhāvam" iti avantisundarī /
tadāha-
"vastusvabhāvo 'tra kaveratantre guṇāguṇāvuktivaśena kāvye /
stuvannivadhnātyamṛtāṃśuminduṃ ninduṃsti doṣākaramāha dhūrttaḥ" //
"ubhayamupapannam" iti yāyāvarīyaḥ /
sa punardvidhā /
muktakaprabandhatriṣayatvena /
tāvapi pratyekaṃ pañcadhā /
śuddhaḥ, citraḥ, kathotthaḥ, saṃvidhānakabhūḥ, ākhyānakavāṃśca /
tatra muktetivṛttaḥ śuddhaḥ /
sa eva saprapañcaścitraḥ /
vṛttetivṛttaḥ kathotthaḥ /
sambhāvitetivṛttaḥ saṃvidhānakabhūḥ /
parikalpitetivṛttaḥ ākhyānakavān /
tatra /
muktake-śuddhaḥ-
"sā patyuḥ prathamāparādhakaraṇe śikṣopadeśaṃ vinā no janāti savibhramāṅgavalanā vakrokticitrāṃ gatim /
svacchairacchakapolamūlamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā bālā kevalameva roditi luṭhallolodakairaśrubhiḥ" //
citraḥ-
"dūrādutsakamāgate vivasitaṃ sambhāṣiṇi sphāritaṃ saṃśliṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kopāñcitabhrūtalam /
māninyāścaraṇānativyatikare bāṣpāmbupūrṇāṃ kṣaṇāc cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi" //
kathotthaḥ-
"dattvā rudbhagatiḥ khasādhipataye devīṃ dhruvasvāminīṃ yasmātkhaṇḍitasāhaso nivavṛte śrīśarmagutpo nṛpaḥ /
tasminneva himālaye guruguhākoṇakvaṇatkinnare gīyante tava kārttikeyanagarastrīṇāṃ gaṇaiḥ kīrttayaḥ" //
saṃvidhānakrabhūḥ-
"dṛṣṭravaikāsanasaṃsthite priyatame paścādupetyādarād ekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ /
īṣadvakritakandharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasām antarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto 'parāṃ cumbati" //
yathā ca-
"kuvartyā kuṅkumābhbhaḥ kapiśitavapuṣaṃ yattadā rājahaṃsīṃ krīḍāhaṃśo mayāsāvajāni virahitaścakravākībhrameṇa /
tasyaitatpāpmano me pariṇamati phalaṃ yatpure premabandhād ekatrāvāṃ vasāvo na ca dayita dṛśāpyasti nau sannikarṣaḥ" //
ākhyānakavān-
"arthijanārthadhṛtānāṃ vanakariṇāṃ prathamakalpitairdaśanaiḥ /
cakre paropakārī haihayajanmā gṛhaṃ śambhoḥ" //
nibandhe śuddhaḥ-
"stimitavikasitānāmullasadbhrūlatānāṃ masṛṇamukulitānāṃ prāntavistārabhājām /
pratinayananipāte kiñcidākuñcitānāṃ suciramahamabhūvaṃ pātramālokitānām" //
citraḥ-
"alasavalitamugdhasnigdhaniṣpandamandair adhikavikasadantarvismayasmeratāraiḥ /
hṛdayamaśaraṇaṃ me pakṣmalākṣyāḥ kaṭākṣair apahṛtamapaviddhaṃ pītamunmīlitaṃ ca" //

kathottha--
"abhilāṣamudīritendriyaḥ svasutāyāmakarotprajāpatiḥ /
atha tena nigṛhya vikriyāmabhiśatpaḥ phalametadanvabhūt" //
saṃvidhānakabhūḥ-
"krodhaṃ prabho saṃhara saṃhareti yāvadbhiraḥ rave marutāṃ caranti /
tāvatsa vahṇirbhavanetrajanmā bhasmāvaśeṣaṃ madanaṃ cakāra" //
ākhyānakavān-
"patyuḥ śiraścandrakalāmanena spṛśeti sakhyā parihāsapūrvam /
sā rajjayitvā caraṇau kṛtāśīrmālyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna" //
kiñca-
saṃskṛtavatsarvāsvapi bhāṣāsu yathāsāmarthyaṃ yathāruci yathā-
kautukaṃ cāvahitaḥ syāt /
śabdārthayoścābhidhānābhidheyavyāpārapraguṇatāmavabudhyeta /
taduktam-
eko 'rthaḥ saṃskṛtoktyā sa sukaviracanaḥ prākṛtenāparo 'smin anyo 'pabhraṃśagīrbhiḥ kimaparamaparo bhūtabhāṣākrameṇa /
dvitrābhiḥ ko 'pi vāgbhirbhavati catasṛbhiḥ kiñca kaścidvivektuṃ yasyetthaṃ dhīḥ prapannā snapayati sukavestasya kīrttirjaganti //
itthaṅkāraṃ ghanairathairvyutpannamanasaḥ kaveḥ /
durgame 'pi bhavenmārge kuṇṭhitā na sarasvatī //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe arthānuśāsane (arthavyātpiḥ) navamo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 10 _____________________________
10 kavicaryā rājacaryā ca /
gṛhītavidyopavidyaḥ kāvyakriyāyai prayateta /
nāmadhātupārāyaṇe, abhidhānakośaḥ, chandovicitaḥ, alaṅkāratantraṃ ca kāvyavidyāḥ /
kalāstu catuḥṣaṣṭirupavidyāḥ /
sujanopajīvyakavisannidhaḥ, deśavārtā, vidagdhavādo, lokayātrā, vidvadgoṣṭhyaśca kāvyamātaraḥ purātanakavinibandhāśca /
kiñca-
svāsthyaṃ pratibhābhyāso bhaktirvidvatkathā bahuśrutatā /
smṛtidāḍharyamanirvedaśca mātaro 'ṣṭau kavitvasya //
api ca nityaṃ śuciḥ syāt /
tridhā ca śaucaṃ vākśaucaṃ, manaḥ-śaucaṃ, kāyaśaucaṃ ca /
prathame śāstrajanmanī /
tārtīyīkaṃ tu sanakhacchedau pādau, satāmbūlaṃ mukhaṃ, savilepanamātraṃ vapuḥ, mahārhamanulbaṇaṃ ca vāsaḥ, sukusumaṃ śira iti /
śuciśīlanaṃ hi sarasvatyāḥ saṃvananamāmananti /
sa yatsvabhāvaḥ kavistakadanurupaṃ kāvyam /
yadṛśākāraścitrakārastādṛśākāramasya citramiti prāyovādaḥ /
smitapūrvamabhibhāṣaṇaṃ, sarvatroktigarbhamabhidhānaṃ, sarvato rahasyānveṣaṇaṃ, parakāvyadṣaṇavaimukhyamanabhihitasya abhihitasya tu yathārthamabhidhānam /
tasya bhavanaṃ susaṃmṛṣṭaṃ, ṛtuṣaṭkocitavividhasthānam, anekatarumūlakalpitāpāśrayavṛkṣavāṭikaṃ, sakrīḍāparvatakaṃ, sadīrdhikāpuṣkariṇīkaṃ, sasaritsamudrāvarttakaṃ, sakulyāpravāhaṃ, savirhiṇahariṇahāritaṃ, sasārasacakravākrahaṃsaṃ, sacakorakrauñcakuraraśukasārikaṃ, dharmaklānticauraṃ, sabhū(ti)midhārāgṛhayantralatāmaṇḍapakaṃ,, sadolāpreṅkhaṃ ca syāt /
kāvyābhiniveśakhinnasya manasastadvinirvedacchedāya ājñābhūkaparijanaṃ vijanaṃ vā tasya sthānam /
apabhraṃśabhāṣaṇapravaṇaḥ paricārakavargaḥ, samāgadhabhāṣābhiniveśinyaḥ paricārikāḥ /
prākṛtasaṃskṛtabhāṣāvida āntaḥpurikā, mitrāṇi cāsya sarvabhāṣāvindi bhaveyuḥ /

sadaḥsaṃskāraviśuddhyarthaṃ sarvabhāṣākuśalaḥ, śīghravāk, cārvakṣaraḥ, iṅgitākāravedī, nānālipijñaḥ, kaviḥ, lākṣaṇikaśca lekhakaḥ syāt /
tadasannidhāvatirātrādiṣu pūrvoktanāmanyatamaḥ /
svabhavane hi bhāṣāniyamaṃ yathā prabhurvidadhāti tathā bhavati /
śrūyate hi magadheṣu śiśunāgo nāma rājā;tena duruñcārānaṣṭau varṇānapāsya svāntaḥpura eva pravarttato niyamaḥ, ṭakārādayaścatvāro mūrdhdanyāstṛtīyavarjamūṣmāṇastrayaḥ kṣakāraśceti /
śrūyate ca sūraseneṣu kuvindo nāma rājā; tena paruṣasaṃyogākṣaravarjamantaḥpura eveti samānaṃ pūrveṇa /
śrūyate ca kuntaleṣu sātavāhano nāma rājā; tena prākṛtabhāṣātmakamantaḥpura eveti samānaṃ pūrveṇa /
śrūyate cojjayinyāṃ sāhasāṅko nāma rājā; tena ca saṃskṛtabhāṣātmakamantaḥpura eveti samānaṃ pūrveṇa /
tasya sampuṭikā saphalakakhaṭikā, samudgakaḥ, salekhanīkamaṣībhājanāni tāḍipatrāṇi bhūrjatvaco vā, salohakaṇṭakāni tāladalāni susabhmṛṣṭā bhittayaḥ, satatasannihitāḥ syuḥ /
"taddhi kāvyavidyāyāḥ parikaraḥ"iti ācāryāḥ /
"pratibhaiva parikaraḥ" iti yāyāvarīyaḥ /
kaviḥ prathamamātmānameva kalpayet /
kiyānme saṃskāraḥ, kva bhāṣāviṣaye śakto 'smi, kiṃ rucirlokaḥ, parivṛḍho vā, kīdṛśi goṣṭhyāṃ vinītaḥ, kvāsya vā cetaḥ saṃsajata iti buddhvā bhāṣāviśeṣamāśrayeta"iti ācāryāḥ /
"ekadeśakaveriyaṃ niyamatantraṇā, svatantraghasya punarekabhāṣāvatsarvā api bhāṣāḥ syuḥ" iti yāyāvarīyaḥ /
deśaviśeṣavaśena ca bhāṣāśrayaṇaṃ dṛśyate /
taduktam-
"gauḍādyāḥ saṃskṛtasthāḥ paricitarucayaḥ prākṛte lāṭadeśyāḥ sāpabhraṃśaprayogāḥ sakalamarubhuvaṣṭakkabhādānakāśca /
āvantyāḥ pāriyātrāḥ saha daśapurajairbhūtabhāṣāṃ bhajante yo madhyemadhyadeśaṃ nivasati sa kaviḥ sarvabhāṣāniṣaṇṇaḥ //
jānīyāllokasāṃmatyaṃ kaviḥ kutra mameti ca /
asaṃmataṃ pariharenmate 'bhiniviśeta ca //
janāpavādamātreṇa na jugupseta cātmani /
jānīyātsvayamātmānaṃ yato loko niraṅkuśaḥ //
gītasūktiratikrānte stotā deśāntarasthite /
pratyakṣe tu kavau lokaḥ sāvajñaḥ sumahatyapi //
pratyakṣakavikāvyaṃ ca rupaṃ ca kulayoṣitaḥ /
gṛhavaidyasya vidyā ca kasmaicidyadi rocate //
idaṃ mahāhāsakaraṃ viceṣṭitaṃ paroktipāṭaccaratārato 'pi yat /
saduktiratnākaratāṃ gatānkavīn kavitvamātragheṇa samena nindati //
vacaḥ svādu satāṃ lehyaṃ leśasvādvapi kautukāt /
bālastrīhīnajātīnāṃ kāvyaṃ yāti mukhānmukham //
kāryāvasarasajjānāṃ parivrājāṃ mahībhrujām /
kāvyaṃ sadyaḥ kavīnāṃ ca bhramatyahnā diśo daśa //
piturgurrernandrasya sutaśiṣyapadātayaḥ /
avivicyaiva kāvyāni stuvanti ca paṭhanti ca" //
"kiñca nārddhakṛtaṃ paṭhedasamātpistasya phalam" iti kavirahasyam /
na navīnamekākinaḥ purataḥ /
sa hi svīyaṃ bruvāṇaḥ katareṇa sākṣiṇā jīyeta /
na ca svakṛtiṃ bahumanyeta /
pakṣupāto hi guṇadoṣau viparyāsayati /
na ca dṛpyet /
darpalavo 'pi sarvasaṃskārānucchinatti /

paraiśca parīkṣayet /
yadudāsūnaḥ paśyati na tadanuṣṭhāteti prāyovādaḥ /
kavimāninaṃ tu chando 'nuvarttanena rañjayet /
kaviṃmanyasya hi purataḥ sūktamaraṇyaruditaṃ syādviplaveta ca /
tadāha-
"idaṃ hi vaidagdhyarahasyamuttamaṃ paṭhenna sūktiṃ kavimāninaḥ puraḥ /
na kevalaṃ tāṃ na vibhāvayatyasau svakāvyabandhena vināśayatyapi" //
aniyatakālāḥ pravṛttayo viplavante tasmāddivasaṃ niśāṃ ca yāmakrameṇa caturddhā vibhajet /
sa prātarutthāpa kṛtasandhyāvarivasyāḥ sārasvataṃ sūktamadhīyīta /
tato vidyāvasathe yathāsukhamāsīnaḥ kāvyasya vidyā upavidyāścānuśīlayedāpraharāt /
na hyevaṃvidhonyaḥ pratibhāheturyathā pratyagrasaṃskāraḥ /
dvitīye kāvyakriyām /
upamadhyāhnaṃ snāyādaviruddhaṃ bhuñjīta ca /
bhoganānte kāvyagoṣṭhīṃ pravarttayet /
kadācicca praśnottarāṇi bhindīta /
kāvyasamasyādhāraṇā, mātṛkābhyāsaḥ, citrā yogā ityāyāmatrayam /
caturtha ekākinaḥ parimitapariṣado vā pūrvāhnabhāgavihitasya kāvyasya parīkṣā /
rasāveśataḥ kāvyaṃ viracayato na ca vivektrī dṛṣṭistasmādanuparīkṣeta /
adhikasya tyāgo, nyūnasya pūraṇam, anyatāsthitasya parivarttanaṃ, prasmṛtasyānusandhānaṃ cetyahīnam /
sāyaṃ sandhyāmupāsīta sarasvatīṃ ca /
tato divā vihitaparīkṣakasyābhilekhanamāpradośāt /
yāvadārttaṃ striyamabhimanyeta /
dvitīyatṛtīyau sādhu śayīta /
samyaksvāpo vapuṣaḥ paramārogyāya /
caturthe saprayantaṃ pratibudhyeta /
brāhme muhūrtte manaḥ prasīdattāṃstānarthānadhyakṣayatītyāhorātrikam /
caturvidhaścāsau /asūryampaśyo, niṣaṇṇo, dattāvasaraḥ, prāyojanikaśca /
yo guhāgarbhabhūmigṛhādipraveśānnaiṣṭhakavṛttiḥ kavate, asāvasūryampaśyastasya sarve kālāḥ /
yaḥkāvyakriyāyāmabhiniviṣṭaḥ kavate na ca nauṣṭhikavṛttiḥ, sa niṣāṇṇastasyāpi ta eva kālāḥ /
yaḥ sevādikamavirundhānaḥ kavate, sa dattāvasarastasya katipaye kālāḥ /
niśāyāsturīyayāmārddhaḥ, sa hi sārasvato muhūrttaḥ /
bhojanāntaḥ, sauhityaṃ hi svāsthyamupasthāpayati /
vyavāyoparamaḥ, yadarttivinivṛttirekamekāgratāyanam /
yāpyayānayātrā, viṣayāntaravinivṛttaṃ hi cittaṃ yatra yatra praṇidhīyate tatra tatra guhūcīlāgaṃ lagati /
yadā yadā cātmanaḥ kṣaṇikatāṃ manyate sa sa kāvyakaraṇakālaḥ /
yastu prastutaṃ kiñcana saṃvidhānakamuddiśya kavate, sa prāyojanikastasya prayojanavaśātkālavyavasthā /
buddhimadāhāryabuddhayoriyaṃ niyamamudrā /aupadeśikasya punaricchaiva sarve kālāḥ, sarvāśca niyamamudrāḥ /
paruṣavat yoṣito 'pi kavībhaveyuḥ /
saṃskāro hyātmani samavaiti, na straiṇaṃ pauruṣaṃ vā vibhāgamapekṣate /
śrūyante dṛśyante ca rājaputryo mahāmātraduhitaro gaṇikāḥ kautukibhāryāśca śāstraprahatabuddhayaḥ kavayaśca /

siddhaṃ ca prabandhamanekādarśagataṃ kuryāt /
yaditthaṃ kathayanti-
"nikṣepo vikrayo dānaṃ deśatyāgo 'lpajīvitā /
truṭiko vahnirambhaśca prabandhocchedahetavaḥ //
dāridrayaṃ vyasanāsaktiravajñā mandabhāgyatā /
duṣṭe dviṣṭe ca viśvāsaḥ pañca kāvyamahāpadaḥ" //
punaḥ samāpayiṣyāmi, punaḥ saṃskariṣyāmi, suhṛdbhiḥ saha vivecayiṣyāmīti karturākulatā rāṣṭropaplavaśca prabandhavināśakāraṇāni /
"aharniśāvibhāgena ya itthaṃ kavate kṛtī /ekāvalīva tatkāvyaṃ satāṃ kaṇṭheṣu lambate //
yathā yathābhiyogaśca saṃskāraśca bhavetkaveḥ /
tathā tathā nibandhānāṃ tāratamyena ramyatā //
muktake kavayo 'nantāḥ saṅghāte kavayaḥ śatam /
mahāprabandhe tu kavireko dvau durlabhāstrayaḥ" //
atrāha sma-
"bahvapi svecchayā kāmaṃ prakīrṇamabhidhīyate /
anujjhitārthasambandhaḥ prabandho durudāharaḥ //
rītiṃ vicintya vigaṇayya guṇānvigāhya śabdārthasārthamanusṛtya ca sūktimudrāḥ /
kāryo nibandhaviṣaye viduṣā prayatnaḥ ke potayantrarahitā jaladhau plavante //
līḍhābhidhopaniṣadāṃ savidhe budhānām abhyasyataḥ pratidinaṃ bahudṛśvano 'pi /
kiñcitkadācana kathañcana sūktipākād vāk-tattvamunmiṣati kasyacideva puṃsaḥ //
ityananyamanovṛtteniḥśeṣe 'sya kriyākrame /
ekapatnīvrataṃ dhatte kaverdevī sarasvatī //
siddhiḥ sūktiṣu sā tasya jāyate jagaduttarā /
mūlacchāyāṃ na jānāti yasyāḥ so 'pi girāṃ guruḥ" //
rājā kaviḥ kavisamājaṃ vidadhīta /
rājani kavau sarvo lokaḥ kaviḥ syāt /
sa kāvyaparīkṣāyai sabhāṃ kārayet /
sā ṣoḍaśabhiḥ stambhaiścaturbhirdvārairaṣṭabhirmattavāraṇībhirupetā syāt /
tadanulagnaṃ rājñaḥ keligṛham /
madhyesabhaṃ catuḥstambhāntarā hastamātrotsedhā samaṇibhūmikā vedikā /
tasyāṃ rājāsanam /
tasya cottarataḥ saṃskṛtāḥ kavayo niviśeran /
bahubhāṣākavitve yo yatrādhikaṃ pravīṇaḥ sa tena vyapadiśyate /
yastvanekatra pravīṇaḥ sa saṅkramya tatra tatropaviśet /
tataḥ paraṃ vedavidyāvidaḥ prāmāṇikāḥ paurāṇikāḥ smārttā bhiṣajo mauhūrttakā anye 'pi tathāvidhāḥ /
pūrveṇa prākṛtāḥ kavayaḥ, tataḥ paraṃ naṭanarttakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavatālāpacarā anye 'pi tathāvidhāḥ /
paścimenāpabhraṃśinaḥ kavayaḥ, tataḥ paraṃ citralepyakṛto māṇikya vandhakā vaikaṭikāḥ svarṇakāravarddhakilohakārā anye 'pi tathāvidhāḥ /
dakṣiṇato bhūtabhāṣākavayaḥ ; tataḥ paraṃ bhujaṅgaṇikāḥ plavakaśaubhikajabhbhakamallāḥ śastropajīvino 'nye 'pi tathāvidhāḥ /
tatra yathāsukhamāsīnaḥ kāvyagoṣṭīṃ pravarttayed bhāvayet parīkṣeta ca /
vāsudevasātavāhanaśūdrakasāhasāṅkādīnsakalānsabhāpatīndānamānābhyāmanukuryāt /
tuṣṭapuṣṭāścāsya sabhyā bhaveyuḥ sthāne ca pāritoṣikaṃ labheran /

lokottarasya kāvyasya ca yathārhā pūjā kavarvā /
antarāntarā ca kāvyagoṣṭhīṃ śāstravādānanujānīyāt /
madhvapi nānavadaṃśaṃ svadate /
kāvyaśāstraviratau vijñāniṣvabhirameta /
deśāntarāgatānāṃ ca vituṣāmanyadvārā saṅgaṃ kārayedaucityādyāvatsthiti pūjāṃ ca /
vṛttikāmāṃścopajapat /
saṅgṛhṇīyācca /
puruṣaratnānāmeka eva rājodanvānbhājanam /
rājacaritaṃ ca rajopajīvino 'pyanukuryuḥ /
rājña eva hyasāvupakāro yadrājopajīvināṃ saṃskāraḥ /
mahānagareṣu ca kāvyaśāstraparīkṣārthaṃ brahmasabhāḥ kārayet /
tatra parīkṣottarṇānāṃ brahmārathayānaṃ paṭṭabandhaśca /
śrūyate cojjayinyāṃ kāvyakāraparīkṣā-
"iha kālidāsameṇṭhāvatrāmararupasūrabhāravayaḥ /
haricandracandragutpau parīkṣitāviha viśālāyām" //
śrūyate ca pāṭaliputre śāstrakāraparīkṣā-
"atropavarṣavarṣāviha pāṇinipiṅgalāviha vyaḍiḥ /
vararucipatañjalī iha parīkṣitāḥ khyātimupajagmuḥ" //
itthaṃ sabhāpatirbhūtvā yaḥ kāvyāni parīkṣate /
vaśastasya jagadvayāpi sa sukhī tatra tatra ca //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe kavicaryā rājacaryāṃ ca daśamo 'dhyāyaḥ
____________________________ Adhyaya 11 _____________________________
ekādaśo 'dhyāyaḥ 11
śabdārthaharaṇopāyāḥ kaviviśeṣāḥ, tatra śabdaharaṇopāyāḥ /
śabdaharaṇopāyāḥ /
paraprayuktayoḥ śabdārthayorupanibandho haraṇam /
taddvidhā parityājyamanugrāhyaṃ ca /
tayoḥ śabdaharaṇameva tāvatpañcadhā padataḥ, pādataḥ, arddhataḥ, vṛttataḥ, prabandhataśca /
"tatraikapadaraṇaṃ na doṣāya" iti ācāryāḥ /
"anyatra dvayarthapadāt" iti yāyāvarīyaḥ /
tatra śliṣṭasya śliṣṭapadena haraṇam-
"dūrakṛṣṭaśilīmukhavyatikārānno kiṃ kirātānimā nārādvayāvṛtapītalohitamukhānkiṃ vā palāśānapi /
pānthāḥ kesariṇaṃ na paśyata puropyenaṃ vasantaṃ vane mūḍhā rakṣata jīvitāni śaraṇaṃ yāta priyāṃ devatām" //
yathā ca-
"mā gāḥ pāntha priyāṃ tyaktyā dūrākṛṣṭaśilīmukham /
sthitaṃ panthānamāvṛtya kiṃ kirātaṃ na paśyasi" //
śliṣṭapadaikadeśena haraṇam-
"nāścaryaṃ yadanāryātpāvastaprītirayaṃ mayi /
māṃsopayogaṃ kurvīta kathaṃ kṣudrahito janaḥ" //
yathā ca-

"kopānmānini kiṃ sphuratyatitarāṃ śobhādharaste 'dharaḥ kiṃ vā cumbanakāraṇāddayita no vāyorvikārādayam /
tasmātsubhru sugandhimāhitarasaṃ snigdhaṃ bhajasvādarān mugdhe māṃsarasaṃ bruvantiti tayā gāḍhaṃ samāliṅgitaḥ" //
śliṣṭasya yamakena haraṇam-
"halamapārayonidhivistṛtaṃ praharatā halīnā samarāṅgaṇe /
nijayaśaśca śaśāṅkakalāmalaṃ niravadhīritamākulamāsuram" //
yathā ca-
"dalayatā viśikhairbalamunmadaṃ niravadhīritamākulamāluram /
daśasu dikṣu ca tena yaśaḥ sitaṃ niravadhīritamākulamāsuram" //
śliṣṭasya praśnottareṇa haraṇam-
"yasyāṃ bhujaṅgavargaḥ karṇoyatekṣaṇaṃ kāminīvavadanaṃ ca" //
yathā ca-
"kiṃ karoti kiyatkālaṃ veśyāveśmani kāmukaḥ /
kīdṛśaṃ vadanaṃ vīkṣya tasyāḥ karṇāyatekṣaṇam" //
yamakasya yamakena haraṇam-
"varadāya namo haraye patati jano 'yaṃ smarannapi na moharaye /
bahuśaścakranda hatā manasi ditiryena daityacakraṃ dahatā" //
yathā ca-
cakraṃ dahatāraṃ cakranda hatāraṃ khaṅgena tavājau rājannarinārī /
evamanyonyasamanvaye 'nye 'pi bhedāḥ /
nanvidamupadeśyameva na bhavati //
yaditthaṃ kathayanti-
"puṃsaḥ kālātipātena cauryamanyadviśīryati /
api putreṣu pautreṣu vākcauryaṃ ca na śīryati" //
"ayamaprasiddhaḥ prasiddhimānahamṣa, ayamapratiṣṭhaḥ pratiṣṭhāvānaham, aprakrāntamidamasya saṃvidhānakaṃ prakrāntaṃ mama, gūḍūcīvacano 'yaṃ mṛdvīkāvacano 'ham, anādṛtabhāṣāviśṣo 'yamahamādṛtabhāṣāviśeṣaḥ, praśāntajñātṛkamidaṃ, deśāntaritakarttṛkamidam, ucchannanibandhanamūlamidaṃ, mlecchitakopanibandhamūlamidamityevamādi bhiḥ kāraṇaiḥ śabdaharaṇe 'rthaharaṇe cābhirameta" //
ity avantisundarī /
"tribhyaḥ padebhyaḥ prabhṛti tvaśliśṭebhyo haraṇam"
iti ācāryāḥ-
yathā-
"sa pātu vo yasya jaṭākalāpe sthitaḥ śaśāṅkaḥ sphuṭahāragauraḥ /
nīlotpalānāmiva nālapuñje nidrāyamāṇaḥ śaradīva haṃsaḥ" //
yathā ca-
"sa pāsu vo yasya hatāvaśeṣāstattulyavarṇāñjanarañjiteṣu /
lāvaṇyayukteṣvapi vitrasanti daityāḥ svakāntānayanotpaleṣu" //
"na" iti yāyāvarīyaḥ /
ullekhavānpadasandarbhaḥ pariharaṇīyo nāpratyabhijñāyātaḥ pādo 'pi /
tasyāpi sāmye na kiñcana dṛṣṭaṃ syāt /
yathā-
"ityuktavānuktiviśeṣaramyaṃ manaḥ samādhāya jayopapattau /
udāracetā giramityudārāṃ dvaipāyanenābhidadhe narendraḥ" //
yathā ca-

"ityuktavacanuktiviśeṣaramyaṃ rāmānujanmā virarāma mānī /
saṃkṣitpamātpāvasaraṃ ca vākyaṃ sevāvidhijñaiḥ purataḥ prabhūṇām" //
ullekhavānyathā-
"namaḥ saṃsāranirvāṇaviṣāmṛtavidhāyine /
satpalokormibhaṅgāya śaṅkarakṣīrasindhave" //
yathā ca-
"prasaradbindunādāya śuddhāmṛtamayātmane /
namo 'nantaprakāśāya śaṅkarakṣīrasindhave" //
"pāda evānyathātvakaraṇakāraṇaṃ na haraṇam, api tu svīkaraṇam" iti ācāryāḥ /
yathā---
"tyāgādhikāḥ svargamupāśrayante tyāgena hīnā naraka vrajanti /
na tyāgināṃ kiñcidasādhyamasti tyāgo hi sarvavyasanāni hanti" //
yathā ca-
"tyāgo hi sarvavyasanāni hantītyalīkametadbhuvi sampratītam /
jātāni sarvavyasanāni tasyāstyāgena me mugdhavilocanāyāḥ" //
tadidaṃ svīkaraṇāparanāmadheyaṃ haraṇameva (iti yāyāvarīyaḥ-) /
tadvadardhdaprayoge 'pi /
yathā-
"pādaste naravara dakṣiṇe samudre pādo 'nyo himavati hemakūṭalagne /
ākrāmatyalaghu mahītalaṃ tvayītthaṃ bhūpālāḥ praṇatimapāsya kinnu kuryuḥ" //
yathā cottarārddhe-
"itthaṃ te vidhṛtapadadvayasya rājan nāścaryaṃ kathamiva sīvanī na bhinnā" //
evaṃ vyastārddhaprayoge 'pi /
yathā-
"tattāvadeva śaśinaḥ sphuritaṃ mahīyo yāvanna tigmarucimaṇḍalamabhyudeti /
abhyudgate sakaladhāmanidhau tu tasmin nindoḥ sitābhraśakalasya ca ko viśeṣaḥ" //
yathā ca--
"tattāvadeva śaśinaḥ sphiritaṃ mahīyo yāvanna kiñcidapi gauritarā hasanti /
tābhiḥ punarvihasitānanapaṅkajābhir indoḥ sitābhraśakalasya ca ko viśeṣaḥ" //
pāda evānyathātvakaraṇaṃ na svīkaraṇaṃ pādonaharaṇaṃ vā /
yathā-
"araṇye nirjane rātrāvantarveśmani sāhase /
nyāsāpahnavane caiva divyā sambhavati kriyā" //
yathā cottarārddhe-
"tanvaṅgī yadī labhyeta divyā sambhagavati kriyā" /
yathā vā---
"yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgamandhiṣu /
kukṣau samudrāścatvārastasmai toyātmane namaḥ" //
yathā cottarārddhe---
"kukṣau samudrāścatvāraḥ sa saheta smarānalam" /

bhinnārthānāṃ tu pādānāmekena pādenānvayanaṃ kavitvameva /
yathā---
"kimiha kimapi dṛṣṭaṃ sthānamasti śrutaṃ vā vrajati dinakaro 'yaṃ yanna nāstaṃ kadācit /
bhramati vihagasārthānitthamāpṛcchamāno rajanivirahabhītaścakravāko varākaḥ" //
yathā ca-
"jayati sitavilolavtayālayajñopavītī ghanakapilaṭānatarbhāntagaṅgājalaughaḥ /
aviditamṛgajihnamindulekhāṃ dadhānaḥ pariṇataśitikaṇṭhaśyāmakaṇṭhaḥ pinākī" //
yathā ca-
"kumudavanamapaśri śrīmadambhojakhaṇḍaṃ tyajati madamulūkaḥ prītimāṃścakravākaḥ /
udayamahimaraśmiryāti śītāṃsurastaṃ hatavidhilalitānāṃ hī vicitro vipākaḥ //
" yathā ca-
"kimiha kimapi dṛṣṭaṃ sthānamasti śrutaṃ vā ghanakapilajaṭāntarbhrāntagaṅgājalaudhaḥ /
nivasati sa pinākī yatra yāyāṃ tadasmin hatavidhilalitānāṃ hī vicitro vipākaḥ" //
pādonavatkatipayapadaprayogo 'pi yathā-
"yā vyāpāravatī rasān rasayituṃ kācitkavīnāṃ navā dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī /
te dve apyavalambya viśvamaniśaṃ nirvārṇayanto vayaṃ śrāntā naiva labdhamabdhiśayana tvadbhaktitulyaṃ sukham" //
yathā ca caturthapāde-
"śrāntā naiva ca labdhamutpaladṛśāṃ premṇaḥ samānaṃ sukham" //
pādaikadeśāgrahaṇamapi padaikadeśopalakṣaṇaparam yathā-
"asakalahasitvātkṣālitānīva kāntyā mukulitanayanatvādvyaktakarṇotpalāni /
pibati madhusugandhīnyānanāni priyāṇāṃ tvayi vinihitabhāraḥ kuntalānāmadhīśaḥ" //
yathā cottarārdhe-
"pibatu madhusugandhīnyānanāni priyāṇāṃ mayi vinihitabhāraḥ kuntalānāmadhīśaḥ" /
vākyasyānyathā vyākhyānamapi na svīkaraṇaṃ haraṇaṃ vā /
yathā-
"subhru!tvaṃ kupitetyapāstamaśanaṃ tyaktā kathā yoṣitāṃ dūrādeva mayojbhphatāḥ surabhayaḥ sragdāmadhūpādayaḥ /
kopaṃ rāgiṇi muñca mayyavanate dṛṣṭe prasīdādhunā sadyastvadvirahādbhavanti dayite sarvā mamāndhā diśaḥ" //
etañca kāntāprasādanaparaṃ vākyaṃ kupitadṛṣṭiparatayā vyakhyātaṃ, na svīkṛtaṃ hṛtaṃ vā /
yattu parakīyaṃ svīyamiti proktānāmanyatamena kāraṇena vilapanti, tanna kevalaṃ haraṇam, api tu doṣodāharaṇam /
muktakaprabandhaviṣayaṃ tat /
mūlyakrayo 'pi haraṇameva /
varamaprātpiryaśaso na punarduryaśaḥ /
(sabhāpatistu dvidhā, upajīvya, upajīvakaśca /
tatropajīvanamātreṇa na kaściddoṣaḥ /
yataḥ sarvo 'pi parebhya eva vyutpadyate, kevalaṃ tatra samudāyo guruḥ) "tadvahaktiharaṇam" iti ācāryāḥ /
yathā -
"ūrudvayaṃ sarasakadalīkāṇḍasabrahmacāri" /
yathā ca --
"urudvayaṃ kadalakandalayoḥ savaṃśaṃ śroṇiḥ śilāphalakasodarasanniveśā /
vakṣaḥ stanadvitayatāḍitakumbhaśobhaṃ sabrahmacāri śaśisaśca mukhaṃ mṛgākṣyāḥ" //

uktayo hyarthāntarasaṅkrāntā na pratyabhiyājñante, svadante ca; tadarthastu haraṇādapi haraṇaṃ syuḥ" iti yāyāvarīyaḥ /
"nāstyacauraḥ kavijano nāstyacauro vaṇigjanaḥ /
sa nandati vinā vācyaṃ yo jānāt nigūhitum //
utpādakaḥ kaviḥ kaścitkaściñca parivarttakaḥ /
ācchādakastathā cānyastathā saṃvargako 'paraḥ //
śabdārthoktiṣu yaḥ paścediha kiñcana nūtanam /
ullikhetkiñcana prācyaṃ manyatāṃ sa mahākaviḥ" //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe ekādaśo 'dhyāyaḥ śabdaharaṇāni //
____________________________ Adhyaya 12 _____________________________
dvadaśo 'dhyāyaḥ 12
arthaharaṇopāyāḥ, kaviprabhedāḥ, pratibimba-kalpavikalpasya samīkṣā ca /
"purāṇakavikṣuṇṇe vartmani durāpamaspṛṣṭaṃ vastu, tataśca tadeva saṃskṛrtuṃ prayateta" iti ācāryāḥ /
"na" iti vākpatirājaḥ /
"āsaṃsāramudāraiḥ kavibhiḥ pratidinagṛhītasāro 'pi /
adyāpyabhinnamudro vibhāti vācāṃ parisyandaḥ" //
tatpratibhāsāya ca paraprabandheṣvavadadhīta /
"tadavagāhane hi tadekayonayo 'rthāḥ pṛthak pṛthak prathante" ityeke /
"tatratyānāmarthānāṃ chāyayā parivṛttiḥ phalam" ityapare /
mahātmanāṃ hi saṃvādinyo buddhaya ekamevārthamupasthāpayanti, tatparityāgāyatānādriyeta iti ca kecit /
"na" iti yāyāvarīyaḥ /
sārasvataṃ cakṣuravāṅmanasagocareṇa praṇidhānena dṛṣṭamadṛṣṭaṃ cārthajātaṃ svayaṃ vibhajati /
tadāhuḥ-
sutpasyāpi mahākaveḥ śabdārthau sarasvatī darśayati /
taditarasya tatra jāgrato 'pyandhaṃ cakṣuḥ /
anyadṛṣṭacare hyarthe mahākavayo jātyandhāstadviparīte tu divyadṛśaḥ /
na tat tryakṣāḥ sahasrokṣo vā yañcarmacakṣuṣo 'pi kavayaḥ paśyanti /
madidarpaṇe kavīnāṃ viśvaṃ pratiphalati /
kathaṃ nu vayaṃ dṛśyāmaha iti mahātmanāmahampūrvikayaiva śabdārthāḥ puro dhāvanti /
yatsiddhapraṇidhānā yoginaḥ paśyanti, tatra vācā vicaranti kavayaḥ ityanantā mahākaviṣu sūktayaḥ (iti) /
"samastamarsti" kintu tripathamarthamadhyagīṣmahi /
iti yāyāvarīyaḥ /
yadutānyayonirnihṇutayonirayoniśca /
tatrānyayonidvidhā pratibimbakalpaḥ, ālekhyayaprakhyaśca /
nihnutayonirapi dvidhā tulyadehitulyaḥ parapurapraveśasadṛśca /
ayoniḥ punarekādṛśa eva /
tatra-
arthaḥ sa eva sarvo vākyāntaraviracanāparaṃ yatra /
tadaparamārthavibhedaṃ kāvyaṃ pratibimbikalpaṃ syāt //
yathā--
"te pāntu vaḥ paśupateralinīlabhāsaḥ kaṇṭhapradeśaghaṭitāḥ phaṇinaḥ sphurantaḥ /

candrāmṛdāmbukaṇasekasukhapraruḍhair yairaṅkurairiva virājati kālakūṭaḥ" //
yathā ca-
"jayanti nīlakaṇṭhasya kaṇṭhe nīlāḥ mahāhayaḥ /
galadgaṅgāmbusaṃsiktakālakūṭāṅkurā iva" //
kiyatāṣi yatra saṃskārakarmaṇā vastu bhinnavadbhāti /
tatkathitamarthacaturairālekhyaprakhyamiti kāvyam //
tatraivārthe yathā-
"jayanti dhavalavyālāḥ śambhorjūṭāvalambinaḥ /
galadgaṅgāmbusaṃsiktacandrakandāṅkurā iva" //
viṣayasya yatra bhede 'pyabhedabuddhirnitāntasādṛśyāt /
tattulyadehitulya kāvyaṃ badhnanti sudhiyo 'pi //
yathā--
"avīnādau kṛtvā bhavati turago yāvadavadhiḥ paśurdhanyastāvatprativasati yo jīvati sukham /
amīṣāṃ nirmāṇaṃ kimapi tadabhūddagdhakariṇāṃ vanaṃ vā kṣeṇībhṛdbhavanamathavā yena śaraṇam" //
atrārthe--
"pratigṛhamupalānāmeka eva prakāro mruhurupakaraṇatvādarghitāḥ pūjitāśca /
sphurati hatamaṇīnāṃ kintu taddhāma yena kṣitipatibhavane vā svākare vā nivāsaḥ" //
mūlaikyaṃ yatra bhavetparikarabandhastu dūrato 'nekaḥ /
tatparapurapraveśapratimaṃ kāvyaṃ sukavibhāvyam //
yathā--
"yasyārātinitambinībhīrabhito vīkṣyāmbaraṃ prāvṛṣi sphūrjadgarjitanirjitāmbudhiravasphārābhravṛndākulam /
utsṛṣṭaprasabhābhiṣeṇanabhayaspaṣṭapramodāśrubhiḥ kiñcitkuñcitalocanābhirasakṛd ghrātāḥ kadambānilāḥ" //
atrārthe--
"ācchidya priyataḥ kadambakusumaṃ yasyāridārairnavaṃ yātrābhaṅgavidhāyino jalamucāṃ kālasya cihnaṃ mahat /
hṛṣyadbhiḥ paricumbutaṃ nayanayornyastaṃ hṛdi sthāpitaṃ sīmante nihitaṃ kathañcana tataḥ kārṇāvataṃsīkṛtam //
" tadetaccatuṣṭayanibandhanāśca kavīnāṃ dvātriṃśaddharaṇopāyāḥ /
amīṣāṃ cārthānāmanvarthā ayaskāntavañcatvāraḥ kavayaḥ pañcamaścādṛṣṭacarārthadarśī /
tadāhuḥ-
"bhrāmakaścumbakaḥ kiñca karṣako drāvakaśca yaḥ /
sa kavirlaukiko 'nyastu cintāmaṇiralaukikaḥ //
tanvāno 'nanyadṛṣṭatvaṃ purāṇasyāpi vastunaḥ /
yo 'prasiddhayādibhirbhābhyatyasau syād bhrāmakaḥ kaviḥ //
yaścumbati parasyārthaṃ vākyena svena hāriṇā /
stokārpitanavacchāyaṃ cumbakaḥ sa kavirmataḥ //
paravākyārthamākṛṣya yaḥ svavāci niveśayeti /
samullekena kenāpi sa smṛtaḥ karṣakaḥ kaviḥ //
apratyabhijñeyatayā svavākye navatāṃ nayet /
yo drāvayitvā mūlārthaṃ drāvakaḥ sa bhavetkaviḥ //
cintāsamaṃ yasya rasaikasūtirudeti citrākṛtirarthasārthaḥ /
adṛṣṭapūrvo nipuṇaiḥ purāṇaiḥ kaviḥ sa cintāmaṇiradvitīyaḥ" //

Original text: Kāvyamīmāṃsā 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc