કાવ્યમીમાંસા · ભાગ 4160

તસ્ય ચાચોનિરર્થઃ ।
સ ચ ત્રિધા લૌકિકાલૌકિકભેદેન, તયોર્મિશ્રત્વેન ચ ।
લૌકિકઃ -
"મા કોશકારલતિકે વહ વર્ણગર્વં કિં ડમ્બરેણ ચણિકે તવ કૌસુમેન ।
પુણ્ડ્રેક્ષુયષ્ટિરિયમેકતરા ચકાસ્તુ યા સ્યન્દતે રસમૃતે ઽપિ હિ યન્ત્રયોગાત્" ॥
અલૌકિકઃ-
"દેવી પુત્રમસૂન નૃત્યત ગણાઃ કિં તિષ્ઠતેત્યુદ્ભુજે" હર્ષાદ્ભૃઙ્ગિરિટાવુદાઃ હૃતગિરા ચામુણ્ડયાલિઙ્ગિતે ।
પાયાદ્વો જિતદેવદુન્દુભિઘનધ્વાનપ્રવૃત્તિસ્તયોર્ અન્યોન્યાઙ્કનિપાતજર્જરજરત્સ્થૂલાસ્થિજન્મા રવઃ" ॥
મિશ્રઃ-
"સ્થિતે કુક્ષેરન્તર્મુરચયિનિ નિઃશ્વાસમરુતો જનન્યાસ્તન્નાભીસરસિજપરાગોત્કરમુચઃ ।
નિપાતાઃ સાનન્દં રચિતફણચક્રેણ હલિના લમન્તાદસ્યાસુઃ પ્રતિદિવસમેનાંસિ ભવતઃ" ॥
તેષાં ચ ચતુર્ણામર્થાનામ્-
ચત્વાર એતે કથિતા મયૈવ યે ઽર્થાઃ કવીનાં હરણોપદેશે ।
પ્રત્તયેકમષ્ટત્વવશાદ્ભવન્તિ દ્વાત્રિંશતા તે ઽનુગતાઃ પ્રભેદૈઃ ॥
તત્ર પ્રતિબિમ્બકલ્પવિકલ્પાઃ ।
સ એવાર્થઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યાસાદ્ વ્યસ્તકઃ ।
યથા-
"દૃષ્ટ્વાન્યેભં છેદમુત્પાદ્ય રજ્જ્વા યન્તુર્વાચં મન્યમાનસ્તૃણાય ।
ગચ્છન્દઘ્રે નાગરાજઃ કરિણ્યા પ્રેમ્ણા તુલ્યં બન્ધનં નાસ્તિ જન્તોઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"નિર્વિવેકમનસો ઽપિ હિ જન્તોઃ પ્રેમબન્ધનમશૃઙ્ખલદામ ।
યત્પ્રતિ પ્રતિગજં ગજરાજઃ પ્રસ્થિતશ્ચિરમધારિ કરિણ્યા" ॥
બૃહતો ઽર્થસ્યાર્દ્ધપ્રણયનં ખણ્ડમ્ ।
"પુરા પાણ્ડુપ્રાયં તદનુ કપિશિન્મા કૃતપદં તતઃ પાકોદ્રેકારરુણગુણસંવર્ગિતવપુઃ ।
શનૈઃ શોષારમ્ભે સ્થપુટનિજવિષ્કમ્ભવિષમં વને વીતામોદં બદરમરસત્વં કલયતિ" ॥
અત્રાર્થે-
"પાકક્રિયાપરિચયપ્રગુણીકૃતેન સંવર્દ્ધિતારુણગુણં વપુષા નિજેન ।આપાદિતસ્થપુટસંસ્યિતિશોષપોષાદેતદ્વને વિરસતાં બદરં બિભર્ત્તિ" ॥
સંક્ષિત્પાર્થવિસ્તરેણ તૈલબિન્દુઃ ।
યથા-
"યસ્ય તન્ત્રભરાક્રાન્ત્યા પાતાલતલગામિની ।
મહાવરાહૃદંષ્ટ્રાયા ભૂયઃ સસ્માર મેદિની" ॥
અત્રાર્થે-
"યત્તન્ત્રાક્રાન્તિમજ્જત્પૃથુલમણિશિલાશલ્યવેલ્લત્ફણાન્તે ક્લાન્તે પત્યાવહીનાં ચલદચલમહાસ્તમ્ભસમ્ભારસીમા ।
સસ્માર સ્ફારચન્દ્રદ્યુતિ પુનરવનિસ્તદ્ધિરણ્યાક્ષવક્ષઃ-સ્થૂલાસ્થિશ્રેણિશાણાનિકાષણસિતમપ્યાશુ દંષ્ટ્રાગ્રમુગ્રમ્" ॥
અન્યતમભાષાનિબન્દ્ધં ભાષાન્તરેણ પરિવર્ત્ત્યત ઇતિ નટનેપથ્યમ્ ।
યથા-
"નેચ્છૈ પાસાસંકી કાઓ દિણ્ણં પિ પહિઅઘરિણીએ ।
ઓહત્તકરયલોગ્ગલિયવલયમજ્ઝદિટ્રિઠાં પિણ્ડં" ॥
("નેચ્છતિ પાશાશઙ્કી કાકો દત્તમપિ પથિકગૃહિણ્યા ।
અનવરતકરતલોદ્ગતવલયમધ્યસ્થિતં પિણ્ડમ્" ॥

) અત્રાર્થે-
"દત્તં પિણ્ડં નયનસલિલક્ષાલનાધૌતગણ્ડં દ્વારોપાન્તે કથમપિ તયા સઙ્ગમાશાનુબન્ધાત્ ।
વક્રગ્રીવશ્ચલનતશિરાઃ પાર્શ્રસઞ્ચારિચક્ષુઃ પાશાશઙ્કી ગલિતવલયં નૈનમશ્નાતિ કાકઃ" ॥
છન્દસા પરિવૃત્તિશ્છન્દોવિનિમયઃ ।
યથા-
"કાન્તે તલ્પમુપાગતે વિગલિતા નીવી સ્વયં બન્ધનાત્ તદ્વાસઃ શ્લથમેખલાગુણધૃતં કિઞ્ચિન્નિતમ્બે સ્થિતમ્ ।
એતાવત્સખિ વેદ્મિ કેવલમહં તસ્યાઙ્ગસઙ્ગે પુનઃ કો ઽસૌ કાસ્મિ રતં નુ કિં કથમિતિ સ્વલ્પાપિ મે ન સ્મૃતિઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"ધન્યાસ્તુ યાઃ કથયથ પ્રિયસઙ્ગમે ઽપિ વિશ્રબ્ધચાટુકશતાનિ રતાન્તરેષુ ।
નીવીં પ્રતિ પ્રણિહિતે તુ કરે પ્રિયેણ સખ્યઃ શપામિ યદિ કિઞ્ચિદપિ સ્મરામિ" ॥
કારણપરાવૃત્ત્યા હેતુવ્યત્યયઃ ।
યથા-
"તતો ઽરુણપરિસ્પન્દમન્દીકૃતરુચિઃ શશી ।
દઘ્રે કામપરિક્ષામકામિનીગણ્ડપાણ્ડુતામ્" ॥
અત્રાર્થે--
"સમં કુસુમચાપેન ગર્ભિણીગણ્ડપાણ્ડુના ।
ઉદયાદ્રિશિરઃસીમ્નિ નિહિતં પદમિન્દુના" ॥
દૃષ્ટસ્ય વસ્તુનો ઽન્યત્ર સંક્રમિતિઃ સઙ્ક્રાન્તકમ્ ।
યથા-
"સ્નાનાર્દ્રૈર્વિધુતકવરીબન્ધલોલૈરિદાનીં શ્રોણીભારઃ કૃતપરિચયઃ પલ્લવૈઃ કુન્તલાનામ્ ।
અપ્યેતેભ્યો નભસિ પતતઃ પઙ્કિશો વારિબિન્દૂન્ સ્થિત્વોદ્ગ્રીવં કુવલયદૃશાં કોલિહંસાઃ પિબન્તિ" ॥
અત્રાર્થે-
"સદ્યઃ સ્નાતજપત્તપોધનજટાપ્રાન્તસ્ત્રુતાઃ પ્રોન્મુખૈઃ પીયન્તે ઽમ્બુકણાઃ કુરઙ્ગશિશુભિસ્તૃષ્ણાવ્યથાવિક્લવૈઃ ।
એતાં પ્રેમભરાલસાં ચ સહસા શુષ્યન્મુખીમાકુલઃ શ્લિષ્યન્ રક્ષતિ પક્ષસમ્પુટકૃતચ્છાયઃ શકુન્તઃ પ્રિયામ્" ॥
ઉભયવાક્યાર્થોપાદાનં સમ્પુટઃ ।
યથા-
"વિન્ધ્યસ્યાદ્રેઃ પરિસરનદી નર્મદા સુભ્રુ સૈષા યાદોભર્ત્તુઃ પ્રથમગૃહિણીં યાં વિદુઃ પશ્ચિમસ્ય ।
યસ્યામન્તઃ સ્ફુરિતશફરત્રાસહાસાકુલાક્ષી સ્વૈરં સ્વૈરં કથમપિ મયા તીરમૃત્તારિતાસિ" ॥
યથા-
"નાભીગુહાબિલવિશશ્ચલવીચિજાતમઞ્જુધ્વનિશ્રુતિકણત્કલકુક્કુભાનિ ।
રેવાજલાન્યવિરલં ગ્રહિલીક્રિયન્તે લાટાઙ્ગનાભિરપરાહ્નનિમજ્જનેષુ" ॥
અત્રાર્થે-
"યદ્વર્ગ્યાભિર્જગાહે ગુરુશકુલકુલાસ્ફાલનત્રાસહાસ-વ્યસ્તોરુસ્તમ્ભિકાભિદિંશિ દિશિ સરિતાં દિગ્જયપ્રક્રમેષુ ।
અમ્ભો ગમ્ભીરનાભીકુહરકવલનોન્મુક્તિપર્યાયલોલત્-કલ્લોલાબદ્ધમુગ્ધધ્વનિચકિતરણત્કુક્કુભં કામિનીભિઃ" ॥
સો ઽયં કવેરકવિત્વદાયી સર્વથા પ્રતિબિમ્બકલ્પઃ પરિહરણીયઃ ।
યતઃ--
"પૃથક્ત્વેન ન ગૃહ્ણાન્તિ વસ્તુ કાવ્યાન્તરસ્થિતમ્ ।
પૃથક્ત્વેન ન ગૃહ્ણન્તિ સ્વવપુઃ પ્રતિબિમ્બિતમ્" ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકણે શબ્દાર્થહરણોપાયાઃ કવિપ્રભેદાઃ પ્રતિબિમ્બકલ્પવિકલ્પસ્ય સમીક્ષા દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 13 _____________________________

રાજચર્યા ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ 13 અર્થહરણેષ્વાલેખ્યપ્રખ્યાદિભેદાઃ આલેખ્યપ્રખ્યપરિસઙ્ખ્યાઃ ।
સદૃશઞ્ચારણં સમક્રમઃ ।
યથા-
"અસ્તાદ્રિવેશ્મનિ દિશો વરુણપ્રિયાયાસ્ તિર્યક્કથઞ્ચિદપયન્ત્રણમાસ્થિતાયાઃ ।
ગણ્ડૈકપાર્શ્વમિવ કુઙ્કુમપઙ્કચિમ્બુ બિમ્બં રુચામધિપતેરગુણં રરાજ" ॥ 1॥
યથા ચ-
"પ્રાગ્દિશઃ પ્રતિકલં વિલસન્ત્યાઃ કુઙ્કુમારુણકપોલતલેન ।
સામ્યમેતિ કલિતોદયરાગઃ પશ્ય સુન્દરિ તુષારમયૂખઃ" ॥
અલઙ્કૃતમનલઙ્કૃત્યાભિધીયત ઇતિ વિભૂષણમોષઃ ।
યથા-
"કુવલયસિતિ મૂલે બાલચન્દ્રાઙ્કુરાભં તદનુ ખલુ તતો ઽગ્રે પાકપીતામ્રપીતમ્ ।
અભિનવરવિરોચિર્ધૂમધૂભ્રં શિખાયામ્ ઇતિ વિવધવિકારં દિદ્યુતે દૈપમર્ચિઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"મનાઙ્મૂલે નીલં તદનુ કપિશોન્મેષમુદરે તતઃ પાણ્ડુ સ્તોકં સ્ફુરદરુણલેખં ચ તદનુ ।
શિખાયામાધૂભ્રં ધૃતવિવિધવર્ણક્રમમિતિ ક્ષણાદર્ચિર્દૈપં દલયતિ તમઃ પુઞ્જિતમપિ" ॥
ક્રમેણાભિહિતસ્યાર્થસ્ય વિપરીતાભિધાનં વ્યુત્ક્રમઃ ।
યથા તત્રૈવ--
"શ્યામં શિખાભુવિ મનાગરુણં તતો ઽધઃ સ્તોકાવપાણ્ડુરધનં ચ તતો ઽપ્યધસ્તાત્ ।
આપિઞ્જરં તદનુ તસ્ય તલે ચ નીલમ્ અન્ધં તમઃ પટલમર્દ્દતિ દૈપમર્ચિઃ" ॥
સામાન્યનિબન્ધે વિશેષાભિધાનં વિશેષોક્તિઃ ।
યથા-
"ઇત્યુદ્ગતે શશિનિ પેશલકાન્તદૂતી-સંલાપસઞ્ચલિતલોચનમાનસાભિઃ ।
અગ્રાહિ મણ્ડનવિધિર્વિપરીતભૂષા-વિન્યાસહાસિતસખીજનમઙ્ગનાભિઃ" ॥
અત્રાર્થે-
" ચકાર કાચિત્સિતચન્દનાઙ્કે કાઞ્ચીકલાપં સ્તનભારદૃષ્ટે ।
પ્રિયં પ્રતિ પ્રેષિતચિત્તવૃત્તિર્નિતમ્બબિમ્બે ચ બબન્ધ હારમ્" ॥
ઉપસર્જનસ્યાર્થસ્ય પ્રધાનતાયામુત્તંસઃ ।
યથા-
"દીપયન્નથ નભઃ કિરણૌધૈઃ કુઙ્કુમારુણપયોધરગૌરઃ ।
હેમકુમ્ભ ઇવ પૂર્વપયોધેરુન્મમઞ્જ શનકૈસ્તુહિનાંશુઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"તતસ્તમઃ શ્યામલપટ્ટકઞ્ચુકં વિપાટયત્કિઞ્ચિદ્દદશ્યતાન્તરા ।
નિશાતરુણ્યાઃ સ્થિતશેષકુઙ્કુમસ્તનાભિરામં સકલં કલાવતઃ" ॥
તદેવ વસ્તૂક્તિવશાદન્યથા ક્રિયત ઇતિ નટનેપથ્યમ્ ।
યથા--
"આનનેન્દુશશલક્ષ્મકપોલે સાદરં વિરચિતં તિલકં યત્ ।
તત્પ્રિયે વિરચિતાવધિભઙ્ગે ધૌતમીક્ષણજલૈસ્તરલાક્ષ્યાઃ" ॥
અત્રાર્થે--
"શોકાશ્રુભિર્વાસરખણ્ડિતાનાં સિક્તાઃ કપોલેષુ વિલાસિનીનામ્ ।
કાન્તેષુ કાલાત્યયમાચરન્સુ સ્વલ્પાયુષઃ પત્રલતા બભૂવુઃ" ॥

પરિકરસામ્યે સત્યપિ પરિકાર્યસ્યાન્યથાત્વાદેકપરિકાર્યઃ" ।
અવ્યાદ્ગજેન્દ્રવદનઃ સ ઇમાં ત્રિલોકીં યસ્યોદ્ગતેન ગગને મહતા કરેણ ।
મૂલાવલગ્રસિતદન્તબિસાઙ્કુરેણ નાલાયિતં તપનબિમ્બસરોહસ્ય" ॥
અત્રાર્થે -
"સરલકરદણ્ડનાલં ગજવપુષઃ પુષ્કરં વિભોર્જયતિ ।
મૂલબિસકાણ્ડભૂમૌ યત્રાભૂદેકદંષ્ટ્રૈવ" ॥
વિકૃતેઃ પ્રકૃતિપ્રાપણં પ્રત્યાપત્તિઃ ।
યથા--
"રવિસઙ્ક્રાન્તસૌભાગ્યસ્તુષારાવૃતમણ્ડલઃ ।
નિઃશ્વારાન્ધ ઇવાદર્શશ્ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે" ॥
અત્રાર્થે -
"તસ્યાઃ પ્રતિદ્વન્દ્વિભવાદ્વિષાદાત્ સદ્યો વિમુક્તં મુખમાબભાસે ।
નિઃશ્વાસબાષ્પાપગમે પ્રસન્નઃ પ્રસાદમાત્મીયમિવાત્મદર્શઃ" ॥
તા ઇમા આલેખ્યપ્રખ્યસ્ય ભિદાઃ ।
સો ઽયમનુગ્રાહ્યો માર્ગઃ ।
આહુશ્ચ-
"સો ઽયં ભણિતિવૈચિત્ર્યાત્સમસ્તો વસ્તુવિસ્તરઃ ।
નટવદ્વર્ણિકાયાગાદન્યથાન્યથાત્વમિવાર્ચ્છતિ" ॥
અથ તુલ્યદેહિતુલ્યસ્ય ભિદાઃ ।
તસ્યૈવ વસ્તુનો વિષયાન્તરયોજનાદન્યરુપાપત્તિર્વિશયપરિવર્ત્તિઃ ।
યથા-
"યે સીમન્તિતગાત્રભસ્મરજસો યે કુમ્ભકદ્વેષિણો યે લીઢાઃ શ્રવણાશ્રયેણ ફણિના યે ચન્દ્રશૈત્યદ્રુહઃ ।
તે કુપ્યદ્ગિરિજાવિભક્તવપુષશ્ચિત્તવ્યથાસાક્ષિણઃ સ્થાણોર્દક્ષિણનાસિકાપુટભ્રુવઃ શ્વાસાનિલાઃ પાન્તુ વઃ" ॥
અત્રાર્થે--
"યે કીર્ણાક્વથિતોદરાબ્જમધવો તે મ્લાપિતોરઃ સ્ત્રજો યે તાપાત્તરલેન તલ્પફણિના પીતપ્રતાપોભ્ફિજ્તાઃ ।
તે રાધાસ્મૃતિસાક્ષિણઃ કમલયા સાસૂયમાકર્ણિતા ગાઢાન્તર્દવથોઃ પ્રતત્પસરલાઃ શ્વાસા હરેઃ પાન્તુ વઃ" ॥
દ્વિરુપસ્ય વસ્તુનો ઽન્યતરરુપોપાદાનં દ્વન્દ્વવિચ્છિત્તિઃ ।
યથા-
"ઉત્ક્લેશં કેશબન્ધઃ કુસુમશરરિપોઃ કલ્મષં વઃ સ મુષ્યાદ્ યત્રેન્દનં વીક્ષ્ય ગઙ્ગાજલભરલુલિતં બાલભાવાદભૂતામ્ ।
ક્રૌઞ્ચારાતિશ્ચ ફાણ્ટસ્ફુરિતશફરિકામોહલોલેક્ષણશ્રીઃ સદ્યઃ પ્રોદ્યન્મૃણાલીગ્રહણરસલસત્પુષ્કરશ્ચ દ્વિપાસ્યઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"દિશ્યાદ્ધૂર્જટિજૂટકોટિસરિતિ જ્યોત્સ્નાલવોદ્ભાસિની શાશાઙ્કી કલિકા જલભ્રમિવશાદ્ દ્રાગ દૃષ્ટનષ્ટા સુખમ્ ।
યાં ચઞ્ચત્સફરીભ્રમેણ મુકુલીકુર્વન્ફણાલીં મુહુર્મુહ્યલ્લક્ષ્યમહિર્જિઘૃક્ષતિતમામાકુઞ્ચનપ્રાઞ્ચનૈઃ" ॥
પૂર્વોર્થાનામર્થાન્તરૈરન્તરણં રત્નમાલા ।
યથા--
"કપોલે માર્જારઃ પય ઇતિ કરાંલ્લેઢિ શશિનસ્ તરુચ્છિદ્રપ્રોતાન્બિસમિતિ કરેણુઃ કલયતિ ।
રતાન્તે તલ્પસ્થાન્હરતિ વનિતાપ્યંશુકમિતિ પ્રભામત્તશ્ચન્દ્રો જગદિદમહો વિભ્રમયતિ" ॥
અત્રર્થે--
"જ્યોત્સ્નાર્ચિર્દુગ્ધબુદ્ધ્યા કવલિતમસકૃદ્ભાજને રાજહંસૈઃ સ્વાંસે કર્પૂરપાંસુચ્છુરણરભસતઃ સમ્ભૃતં સુન્દરીભિઃ ।
પુભ્ભિર્વ્યસ્તં સ્તનાન્તાત્સિચયમિતિ રહઃ સમ્ભ્રમે વલ્લભાનાં લીઢં દ્રાક્સિન્ધુવારેષ્વભિનવસુમનોલમ્પટૈઃ ષટ્પદૈશ્ચ" ॥

સઙ્ખ્યાવૈષમ્યેણાર્થપ્રણયનં સઙ્ખ્યોલ્લેખઃ ।
યથા--
"નમન્નારાયણચ્છાયાચ્છુરિતાઃ પાદયોર્નખાઃ ।
ત્વચ્ચન્દ્રમિવ સેવન્તે રુદ્ર રુદ્રેન્દવો દશ" ॥
અત્રાર્થે-
"ઉમૈકપાદામ્બુરુહે સ્ફુરન્નખે કૃતાગસો યસ્ય શિરઃ સમાગમે ।
ષડાત્મતામાશ્રયતીવ ચન્દ્રમાઃ સ નીલકણ્ઠઃ પ્રિયમાતનોતુ વઃ" ॥
સમમભિધાયાધિકસ્યોપન્યાસશ્ચૂલિકા ।
દ્વિધા ચ સા સંવાદિની વિસંવાદિની ચ ।
તયોઃ પ્રથમા યથા-
"અઙ્ગણે શશિમરીચિલેપને સુત્પમિન્દુકરપુઞ્જસન્નિભમ્ ।
રાજહંસમસમીક્ષ્ય કાતરા રૌતિ હંસવનિતાશ્રુગદ્ગગમ્" ॥
અત્રાર્થે-
"ચન્દપ્રભાપ્રસરહિસિનિ સૌધપૃષ્ટે દુર્લક્ષપક્ષતિપુટાં ન વિવેદ જાયામ્ ।
મૂઢશ્રુતિર્મુખરનૂપુરનિઃસ્વનેન વ્યાહારિણીમપિ પુરો ગૃહરાજહંસઃ" ॥
દ્વિતીયા તત્રૈવાર્થે યથા-
"જ્યોત્સ્નાજલસ્નાયિનિ સૌધપૃષ્ટે વિવિક્તમુક્તાફલપુજ્જરૌરમ્ ।
વિવેદ હંસી વયિતં કથઞ્ચિચ્ ચુલત્તુલાકોટિકલૈર્નિનાદૈઃ" ॥
નિષેધસ્ય વિધિના નિબન્ધો વિધાનાપહારઃ ।
યથા-
"કુરબક કુચાઘાતક્રીડારસેન વિયુજ્યસે બકુલવિટપિન્ સ્મર્ત્તવ્યં તે મુખાસવસેચનમ્ ।
ચરણઘટનાશૂન્યો યાસ્યસ્યશોક સશોકતામ્ ઇતિ નિજપુરત્યાગે યસ્ય દ્વિષાં જગદુઃ સ્ત્રિયઃ" ॥
અત્રાર્થે--
"મુખમદિરયા પાદન્યાસૈર્વિલાસવિલોકિતૈર્ બકુલવિટપી રક્તાશોકસ્તતા તિલકદ્રુમઃ ।
જલનિધિતટીકાન્તારાણાં ક્રમાત્કકુભાં જયે ઝગિતિ ગમિતા યદ્વર્ગ્યાભિર્વિકાસમહોત્સવમ્" ॥
બહૂનામર્થાનામેકત્રોપસંહારો માણિક્યપુજ્જઃ ।
યથા-
"શૈલચ્છલેન સ્વં દીર્ઘં ભુજમુક્તભ્ય ભૂવધૂઃ ।
નિશાસખ્યા કરોતીવ શશાઙ્કતિલકં મુખે" ॥
યથા ચ --
"ફુલ્લાતિમુક્તકુસુમસ્તવકાભિરામ દૂરોલ્લસત્કિરણકેસરમિન્દુર્સિંહમ્ ।
દૃષ્ટ્વોદયાદ્રિશિખરસ્થિતમન્ધકાર-દુર્વારવારણઘટા વ્યઘટન્ત સદ્યઃ" ॥
યથા ચ-
"સંવિધાતુમભિષેકમુદાસે મન્મથસ્ય લસર્દશુજલૌઘઃ ।
યામિનીવનિતયા તતચિહ્નઃ સોત્પલો રજતકુમ્ભ ઇવેન્દુઃ" ॥
યથા ચ--
"ઉદયતિ પશ્ય કૃશોદરિ દલિતત્વ(ક્)ક્ષીરકરણિભિઃ કિરણૈઃ ।
ઉદયાચલચૂડમણિરેષ પુરા રોહિણીરમણઃ" ॥
યથા ચ--
"ઉદયતિ નવનીતપિણ્ડપાણ્ડુઃ કુમુદવનાન્યવઘટ્ટયન્કરાગ્રૈઃ ।

ઉદયગિરિતટસ્ફટાટ્ટહાસો રજનિવધીમુખદર્પણઃ શશાઙ્કઃ" ॥
યથા ચ-
"પ્રેષિદૈકેન્દુહંસે ઽસ્મિન્સસ્નાવિવ તમો ઽમ્બુભિઃ ।
નભસ્તડાગે મદનસ્તારાકુમુદહાસિનિ" ॥
અત્રાર્થે-
"રજનિપુરન્ધ્રિરોધ્રતિલકસ્તિમિરદ્વિપયૂથકેસરી રજતમયો ઽભિષેકકલશઃ કુસુમાયુધમેદિનીપતેઃ ।
અયમુદયાચલૈકચૂડામણિરભિનવદર્પણો દિશામ્ ઉદયતિ ગગનસરસિ હંસસ્ય હસન્નિવ વિભ્રમં શશી" ॥
કન્દભૂતો ઽર્થઃ કન્દલાયમાનૈર્વિશેષૈરભિધીયત ઇતિ કન્દઃ ।
યથા ચ--
"વિશિખામુખેષુ વિસરતિ પુઞ્જીભવતીવ સૌધશિખરેષુ ।
કુમુદાકરેષુ વિકસતિ શશિકલશપરિસ્ત્રુતા જ્યોત્સ્ના" ॥
અત્રાર્થે-
"વિયતિ વિસર્પતીવ કુમુદેષુ બહૂભવતીવ યોષિતાં પ્રતિફલતીવ જરઠશરકાણ્ડુષુ ગણ્ડભિત્તિષુ ।
અમ્ભસિ વિકસતીવ લસતીવ સુધાધવલેષુ ધામસુ ધ્વજપટપલ્લવેષુ લલતીવ સમીરચલેષુ ચન્દ્રિકા" ॥
સ્ફટિકમણિઘટ ઇવેન્દુસ્તસ્યામપિધાનમાનનમિવાઙ્કઃ ।
ક્ષરતિ ચિરં યેન યથા જ્યોત્સ્ના ઘનસારધૂલિરિવ ॥
સિતમણિકલશાકદિન્દોર્હરિણહરિત્તૃણપિધાનત્.ઓ ગલિતૈઃ ।
રજનિભુજિષ્યા સિઞ્ચતિ નભો ઽઙ્ગણં ચન્દ્રિકામ્ભોભિઃ ॥
સંવિધાતુમભિષેકમુદાસે મન્યથસ્ય લસદંશુજલૌઘઃ ।
યામિનીવનિતયા તતચિહ્નઃ સોત્પલો રજતકુમ્ભ ઇવેન્દુઃ" ॥
તા ઇમાસ્તુલ્યદેહિતુલ્યસ્ય પરિસંખ્યાઃ" ।
સો ઽયમુલ્લેખવાનનુગ્રાહ્યો માર્ગઃ" ઇતિ સુરાનન્દઃ ।
તદાહ--
"સરસ્વતી સા જયતિ પ્રકામં દેવી શ્રુતિઃ સ્વસ્ત્યયનં કવીનામ્ ।
અનર્ઘતામાનયતિ સ્વભઙ્ગ્યા યોલ્લિખ્ય યત્કિઞ્ચદિહાર્થનત્નમ્" ॥
અથ પરપુરપ્રવેશસદ્દશસ્ય ભિદાઃ ।
ઉપનિબદ્ધસ્ય વસ્તુનો યુક્તિમતી પરિવૃત્તિર્હુઙ્ડયુદ્ધમ્ ।
યથા--
"કથમસૌ ન ભજત્યશરીરતાં હતવિવેકપદો હતમન્યથઃ ।
પ્રહરતઃ કદલીદલકોમલે ભવતિ યસ્ય દયા ન વધૂજને" ॥
અત્રાર્થે--
"કથમસૌ મદનો ન નમસ્યતાં સ્થિતવિવેકપદો મકરધ્વજઃ ।
મૃગદૃશાં કદલીલલિતં વપુર્યદભિહન્તિ શરૈઃ કુસુમોદ્ભવૈઃ" ॥
પ્રકારાન્તરેણ વિસદૃશં યદ્વસ્તુ તસ્ય નિબન્ધઃ પ્રતિકઞ્ચુકમ્ ।
યથા--
"માદ્યઞ્ચકોરેક્ષણતુલ્યધામ્નો ધારાં દધાના મધુના મધુનઃ પતન્તીમ્ ।
ચઞ્ચ્વગ્રદષ્ટોત્પલનાલહૃદ્યા હંસીવ રેજે શશિરત્નપારી" ॥
અત્રાર્થે-
"મસારપારેણ બભૌ દદાના કાચિત્સુરાં વિદ્રુમનાલકેન ।
વલ્લૂરવલ્લીં દધતેવ ચઞ્ચ્વા કેલીશુકેનાઞ્જલિના ધૃતેન" ॥

ઉપમાનસ્યોપમાનાન્તરપરિવૃત્તિર્વસ્તુસંચારઃ ।
યથા-
"અવિરલમિવ દામ્ના પૌણ્ડરીકેણ બદ્ધઃ સ્નપિત ઇવ ચ દુગ્ધસ્રોતસા નિર્ભરેણ ।
કવલિત ઇવ કૃત્સ્નશ્ચક્ષુષા સ્ફારિતેન પ્રસભમમૃતમેઘેનેવ સાન્દ્રેણ સિક્તઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"મુક્તાનામિવ રજ્જવો હિમરુચેર્માલાઃ કલાનામિવ ક્ષીરાબ્ધેરિવ વીચયઃ ક્લમમુષઃ પીયૂષધારા ઇવ ।
દીર્ઘાપાઙ્ગનદીં વિલઙ્ધ્ય સહસા લીલાનુભાવાઞ્ચિતાઃ સદ્યઃ પ્રેમભરોલ્લસા ભૃગદૃશો મામભ્યષિઞ્ચન્દૃશઃ" ॥
શબ્દાલઙ્કારસ્યાર્થાલઙ્કારેણાન્યથાત્વં ધાતુવાદઃ ।
યથા-
"જયન્તિ બાણાસુરમૌલિલાલિતાઃ દશાસ્યચૂડામણિચક્રચુમ્બિનઃ ।
સુરાસુરાધીશશિખાન્તશાયિનો ભવચ્છિદસ્ત્ર્યમ્બકપાદપાંશવઃ" ॥
અત્રાર્થે-
"સન્માર્ગાલોકનપ્રૌઢિનીરજીકૃતજન્તવઃ ।
જયન્ત્યપૂર્વવ્યાપારાઃ પુરારેઃ પાદપાંશવઃ" ॥
તસ્યૈવ વસ્તુન ઉત્કર્ષેણાન્યથાકરણં સત્કારઃ ।
યથા-
"સ્નાનાર્દ્રાર્દૈર્વિધુતકબરીબન્ધલોલૈરિદાનીં શ્રોણીભારઃ કૃતપરિચયઃ પલ્લવૈઃ કુન્તલાનામ્ ।
અપ્યેતેભ્યો નભસિ પતતઃ પઙ્ક્તિશો વારિબિન્દૂન્ સ્થિત્વોદ્ગ્રીવં કુવલયદૃશાં કેલિહંસાઃ પિબન્તિ" ॥
અત્રાર્થે-
"લક્ષ્મ્યાઃ ક્ષીરનિધેરુદક્તવપુષો વેણીલતાગ્રચ્યુતા યે મુક્તાગ્રથનામસૂત્રસુભગાઃ પ્રાત્પાઃ પયોબિન્દવઃ ।
તે વઃ પાન્તુ વિશેષસસ્પૃહદ્દશા દૃષ્ટાશ્ચિરં શાર્ઙ્ગિણા હેલોદ્ગ્રીવજલેશહંસવનિતાલીઢાઃ સુધાસ્વાદવઃ" ॥
પૂર્વં સદૃશઃ પશ્ચાદ્ભિન્નો જીવઞ્ચીવકઃ ।
યથા-
"નયનોદરયોઃ કપોલભાગે રુચિમદ્રત્નગણેષુ ભૂષણેષુ ।
સકલપ્રતિબિમ્બિતેન્દુબિમ્બા શતચન્દ્રાભરણૈવ કાચિતાસીત્" ॥
અત્રાર્થે-
"ભાસ્વત્કપોલતલકુણ્ડલપારિહાર્ય-સન્મેખલામણિગણપ્રતિબિમ્બિતેન ।
ચન્દ્રેણ ભાતિ રમણી રમણીયવક્ત્ર-શોભાભિભૂતવપુષેવ નિષેવ્યમાણા" ॥
પ્રાક્તનવાક્યાભિપ્રાયનિબન્ધો ભાવમુદ્રા ।
યથા-
"તામ્બૂલવલ્લીપરિણદ્ધપૂગાસ્વેલાલતાલિઙ્ગિતચન્દનાસુ ।
તમાલપત્રાસ્તરણાસુ રન્તું પ્રસીદ શશ્ચન્મલયસ્થલીષુ" ॥
અત્રાર્થે-
"નિશ્વેતનાનામપિ યુક્તયોગદો નૂનં સ એનં મદનો ઽધિષ્ઠતિ ।
એલા યદાશ્લિષ્ટવતીહ ચન્દનં પૂગદ્રુમં નાગલતાધિરોહતિ" ॥
પૂર્વાર્થપરિપન્થિની વસ્તુરચના તદ્વિરોધી (ધિની) ।
યથા-
"હારો વક્ષસિ દન્તપત્રવિશદં કર્ણે દલં કૌમુદં માલા મૂર્ધ્નિ દુકૂલિની તનુલતા કર્પૂરશુક્લૌ સ્તનૌ ।
વક્ત્રે ચન્દનબિન્દુરિન્દુધવલં બાલં મૃણાલં કરે વેષઃ કિં સિત એષ સુન્દરિ શરશ્ચન્દ્રાત્ત્વયા શિક્ષિતઃ" ॥
અત્રાર્થે-

"મૂર્તિર્નીલદુકૂલિની મૃગમદૈઃ પ્રત્યઙ્ગપત્રક્રિયા વાહૂ મેચકરત્નકઙ્કણભૃતૌ કણ્ઠે મસારાવલી ।
વ્યાલમ્બાલકવલ્લરીકમલિકં કાન્તાભિસારોત્સવે યત્સત્યં તમસા મૃગાક્ષિ વિહિતં વેષે તવાચાર્યકમ્" ॥
ઇત્યર્થહરણોપાયા દ્વાર્ત્રિંશદુપદર્શિતાઃ ।
હાનોપાદાનવિજ્ઞાને કવિત્વં તત્ર માં પ્રતિ ॥
કિ.ં ચૈતે હરણોપાયા જ્ઞેયાઃ સપ્રતિયોગિનઃ ।
અર્થસ્ય વૈપરીત્યેન વિજ્ઞેયા પ્રતિયોગિતા ॥
કિઞ્ચ-
શબ્દાર્થશાસનવિદઃ કતિ નો કવન્તે યદ્વાઙ્મયં શ્રુતિધનસ્ય ચકાસ્તિ ચક્ષુઃ ।
કિન્ત્વસ્તિ યદ્વચસિ વસ્તુ નવં સદુક્તિ-સન્દર્ભિણાં સ ધુરિ તસ્ય ગિરઃ પવિત્રાઃ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે અર્થહરણેષ્વાલેખ્યપ્રખ્યાદિભેદાસ્ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 14 _____________________________
ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ 14
કવિસમયઃ જાતિદ્રવ્યક્રિયાસમયસ્થાપના ।
અશાસ્ત્રીયમલૌકિકં ચ પરમ્પરાયાતં યમર્થમુપનિબધ્નન્તિ કવયઃ સ કવિસમયઃ ।
"નન્વેષ દોષઃ ।
કથઙ્કારં પુનરુપનિબન્ધનાર્હઃ?"ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"કવિમાર્ગાનુગ્રાહી કથમેષ દોષઃ?" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
"નિમિત્તં તર્હિ વાચ્યમ્" ઇતિ આચાર્યાઃ ॥
"ઇદમભિધીયતે" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
પૂર્વે હિ વિદ્વાંસઃ સહસ્રશાખં સાઙ્ગં ચ વેદમવગાહ્ય, શાસ્ત્રાણિ ચાવબુધ્ય, દેશાન્તેરાણિ દ્વીપાન્તરાણિ ચ પરિભ્રમ્ય, યાનર્થાનુપલભ્ય પ્રણીતવન્તસ્તેષાં દેશકાલાન્તરવશેન અન્યથાત્વે ઽપિ તથાત્વેનોપનિબન્ધો યઃ સ કવિસમયઃ ।
કવિસમયશબ્દશ્ચાયં મૂલમપશ્યદ્ભિઃ પ્રયોગમાત્રદશિભિઃ પ્રયુક્તો રૂઢશ્ચ ।
તત્ર કશ્ચિદાદ્યત્વેન વ્યવસ્થિતઃ કવિસમયેનાર્થઃ, કશ્ચિત્પરસ્યરોપક્રમાર્થં સ્વાર્થાય ધૂર્ત્તૈઃ પ્રવર્ત્તિતઃ ।
સ ચ ત્રિધા સ્વર્ગ્યો ભૌમઃ પાતાલીયશ્ચ ।
સ્વર્ગ્યપાતાલીયયોર્ભૌમઃ પ્રધાનઃ ।
સ હિ મહાવિષયકઃ ।
સ ચ ચતુર્દ્ધા જાતિદ્રવ્યગુણક્રિયારુપાર્થતયા ।
તે ઽપિ પ્રત્યક્ષં ત્રિધા અસતો નિબન્ધનાત્, સતોપ્યનિબન્ધનાત્, નિયમતશ્ચ ।
તત્ર સામાન્યસ્યાસતો નિબન્ધનમ્, યથા--નદીષુ પદ્મોત્પલાદીનિ, જલાશયમાત્રે ઽપિ હંસાદયો, યત્ર તત્ર પર્વતેષુ સુવર્ણરત્નાદિકં ચ ।
નદીપદ્માનિ યથા-
"દીર્ઘીકુર્વન્પટુમદકલં કૂજિતં સારસાનાં પ્રત્યૂષેષુ સ્ફુટિતકમલામોદમૈત્રીકષાયઃ ।
યત્ર સ્ત્રીણાં હરતિ સુરતગ્લાનિમઙ્ગાનુકૂલઃ શિપ્રાવાતઃ પ્રિયતમ ઇવ પ્રાર્થનાચાટુકારઃ" ॥
નદીનીલોત્પલાનિ--
"ગગનગમનલીલાલમ્ભિતાન્સ્વેદબિન્દૂન્ મૃદુભિરનિલવારૈઃ ખેચરાણાં હરન્તીમ્ ।
કુવલયવનકાન્ત્યા જાહ્વવીં સો ઽભ્યપશ્યત્ દિનપતિસુતયેવ વ્તક્તદત્તાઙ્કપાલીમ્" ॥
એવં નદીકુમુદાદ્યપિ ।
સલિલમાત્રે હંસા યથા-
"આસીદસ્તિ ભવિષ્યતીહ સ જનો ધન્યો ધની ધાર્મિકઃ યઃ ક્ષીકેશવવત્કરિષ્યતિ પુનઃ શ્રીમત્કુડુઙ્ગેશ્વરમ્ ।
હેલાન્દોલિતહંસસારસકુલર્ક્રેકારસંમૂર્ચ્ચિતૈર્ ઇત્યાઘોષયતીવ તન્નવનદી યચ્ચેષ્ટિતં વારિભિઃ" ॥
પર્વતમાત્રે સુવર્ણં યથા-
"નાગાવાસશ્ચિત્રપોતાભિરામઃ સ્વર્ણસ્ફીતિવ્યાત્પદિક્ચક્રવાલઃ ।

સામ્યાત્સખ્યં જગ્મિવાનમ્બુરાશેરેષ ખ્યાતસ્તેન જીમૂતભર્તા" ॥
રત્નાનિ યથા-
"નીલાશ્મરશ્મિપટલાનિ મહેભમુક્ત-સૂત્કારસીકરવિસૃઞ્જિ તટાન્તરેષુ ।
આલોકયન્તિ સરલીકૃતકણ્ઠનાલાઃ સાનન્દમમ્બુદધિયાત્ર મયૂરનાર્થઃ" ॥
એવમન્યદપિ ।
સતો ઽપ્યનિબન્ધનમ્, તદ્યથા-ન માનતી વસન્તે, ન પુષ્પફલં ચન્દનદ્રુમેષુ, ન ફલમશોકેષુ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"માલતીવિમુખશ્ચૈત્રો વિકાસી પુષ્પસમ્પદામ્ ।
આશ્ચર્યં જાતિહીનસ્ય કથં સુમનસઃ પ્રિયાઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"યદ્યપિ ચન્દનવિટપી વિધિના ફલકુસુમવર્જિતો વિહિતઃ ।
નિજવપુષૈવ પરેષાં તથાપિ સન્તાપમપહરતિ" ॥
તૃતીયઃ-
"દૈવાયત્તે હિ ફલે કિં ક્રિયતામેતદત્ર તુ વદામઃ ।
નાશોકઽસ્ય કિસલયૈર્વૃક્ષાન્તરપલ્લવાસ્તુલ્યાઃ" ॥
અનેકત્ર પ્રવૃત્તવૃત્તીનામેકત્રાચરણં નિયમઃ, તદ્યથા-સમુદ્રેષ્વેવ મકરાઃ, તામ્રપર્ણ્યામેવ મૌક્તિકાનિ ।
તયોઃ પ્રથમઃ-
"ગોત્રાગ્રહારં નયતો ગૃહત્વં સ્વનામમુદ્રાઙ્કિતમમ્બુરાશિમ્ ।
દાયાદવર્ગેષુ પરિસ્ફુરત્સુ દંષ્ટ્રાવલેપો મકરસ્ય વન્દ્યઃ" ॥
દ્વતીયઃ-
"કામં ભવન્તુ સરિતો ભુવિ સપ્રતિષ્ઠાઃ સ્વાદૂનિ સન્તુ સલિલાનિ ચ શુક્તયશ્ચ ।
એતાં વિહાય વરવર્ણિનિ તામ્રપર્ણીં નાન્યત્ર સમ્ભવતિ મૌક્તિકકામધેનુઃ" ॥
અસતો ઽપિ દ્રવ્યસ્ય નિબન્ધનમ્ ।
તદ્યથા-મુષ્ટિગ્રાહ્યત્વં સૂચીભેદ્યત્વં ચ તમસઃ, કુમ્ભાપવાહ્યત્વં ચ જ્યોત્સ્નાયાઃ ।
તત્ર પ્રથમમ્-
"તનુલગ્રા ઇવ કકુભઃ ભૂવલયં ચરણચારમાત્રમિવ ।
દિવમિવ ચાલિકદધ્નીં મુષ્ટિગ્રાહ્યં તમઃ કુરુતે" ॥
તથા ચ-
"પિહિતે કારાગારે તમસિ ચ સૂચીમુખાગ્રનિર્ભેદ્યે ।
મયિ ચ નિમીલિતનયને તથાપિ કાન્તાનનં વ્યક્તમ્" ॥
દ્વિતીયમ્ -
"યન્ત્રદ્રાવિતકેતકોદરદલસ્રોતઃ શ્રિયં બિભ્રતી યેયં મૌક્તિકદામગુમ્ફનર્વિધેર્યોગ્યવ્છવિઃ પ્રાગભૂત્ ।
ઉત્સેચ્યા કલશીભિરઞ્જલિપુટૈર્ગ્રાહ્યા મૃણાલાઙ્કુરૈઃ પાતવ્યા ચ શશિન્યમુગ્ધવિભવે સા વર્ત્તતે ચન્દ્રિકા" ॥
દ્રવ્યસ્ય સતો ઽનિબન્ધનં, તદ્યથા-કૃષ્ણપક્ષે સત્યા અપિ જ્યોત્સ્નાયાઃ, શુક્લપક્ષે ત્વન્ધકારસ્ય ।
તયોઃ પ્રથમમ્-
"દદૃશાતે જનૈસ્તત્ર યાઘત્રાયાં સકુતૂહલૈઃ ।
બલભદ્રહૃષીકેશૌ પક્ષાવિવ સિતાસિતૌ" ॥
દ્વિતીયમ્ -
"માસિ માસિ સમા જ્યોત્સ્ના પક્ષયોઃ શક્લકૃષ્ણયોઃ ।
તત્રૈકઃ શક્લતાં યાતો યશઃ કુણ્યૈરવાપ્યતે" ॥

દ્રવ્યનિયમઃ, તદ્યથા-મલય એવ ચન્દનસ્થાનં, હિમવાનેવ ભૂર્જોત્પત્તિસ્થાનમ્ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"તાપાપહારચતુરો નાગાવાસઃ સુરપ્રિયઃ ।
નાન્યત્ર મલયાદદ્રેર્દૃશ્યતે ચન્દનદ્રુમઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"ન્યસ્તાક્ષરા ધાતુરસેન યત્ર ભૂર્જત્વચઃ કુઞ્જરબિન્દુશોણાઃ ।
વ્રજન્તિ વિદ્યાધરસુન્દરીણામનઙ્ગલેખક્રિયયોપયોગમ્" ॥
પ્રકીર્ણકદ્રવ્યકવિસમયસ્તુ, તદ્યથા-
ક્ષીરક્ષારસમુદ્રયોરૈક્યં સાગરમહાસમુદ્રયોશ્ચ ।
તયોઃ પ્રથમઃ-
"શેતાં હરિર્ભવતુ રત્નમનન્તમન્તર્-લક્ષ્મીપ્રસૂતિરિતિ નો વિવદામહે હે ।
હા દૂરદૂરસપયાસ્તૃષિતસ્ય જન્તોઃ કિં ત્વત્ર કૂપપયસઃ સ મરોર્જઘન્યઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"રઙ્ગત્તરઙ્ગભ્રૂભઙ્ગૈસ્તર્જયન્તીમિવાપગાઃ ।
સ દદર્શ પુરો ગઙ્ગાં સત્પસાગરવલ્લભામ્" ॥
અસતો ઽપિ ક્રિયાર્થસ્ય નિબન્ધનમ્, યથા-ચક્રવાકમિથુનસ્ય નિશિ ભિન્નતટાશ્રયણં, ચકોરાણાં ચન્દ્રિકાપાનં ચ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"સઙ્ક્ષિપતા યામવતીસ્તટિનીનાં તનયતા પયઃ પૂરાન્ ।
રથચરણાહ્વયવયસાં કિં નોપકૃતં નિદાઘેન" ॥
દ્વિતીયઃ-
"એતાસ્તા મલયોપકણ્ઠસરિતામેણાક્ષિ રોધોભુવશ્ ચાપાભ્યાસનિકેતનં ભગવતઃ પ્રેયો મનોજન્મનઃ ।
યાસુ શ્યામનિશાસુ પીતતમસો મુક્તામયીશ્ચન્દ્રિકાઃ પીયન્તે વિવૃતોર્ધ્વચઞ્ચુ વિચલત્કણ્ઠં ચકોરાઙ્ગનાઃ" ॥
સતો ઽપિ ક્રિયાર્થસ્યાનિબન્ધનમ્, તદ્યથા-દિવા નીલોત્પલાનામવિકાસો, નિશાનિમિત્તશ્ચ શોફાલિકાકુસુમાનાવિસ્ત્રંસઃ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"આલિખ્ય પત્રમસિતાગુરુણાભિરામં રામામુખે ક્ષણસભાજિતચન્દ્રબિમ્બે ।
જાતઃ પુનર્વિકસનાવસરો ઽયમસ્યેત્ય્ ઉક્ત્વા સખો કુવલયં શ્રવણે ચકાર" ॥
દ્વિતીયઃ-
"ત્વદ્વિપ્રયોગે કિરણૈસ્તથોગ્રૈર્દગ્ધાસ્મિ કૃત્સ્નં દિવસં સવિત્રા ।
ઇતીવ દુઃખં શશિને ગદન્તી શેફાલિકા રોદિતિ પુષ્પબાષ્પૈઃ" ॥
નિયમસ્તુ, તદ્યથા-ગ્રીષ્માદૌ સમ્ભવતો ઽપિ કોકિલાનાં વિરુતસ્ય વસન્ત એવ, મયૂરાણાં વર્ષાસ્વેવ વિરુતસ્ય નૃત્તસ્ય ચ નિબન્ધઃ ।
તયોઃ પ્રથમઃ-
"વસન્તે શીતભીતેન કોકિલેન વને રુતમ્ ।
અન્તર્જલગતાઃ પદ્માઃ શ્રોતુકામા ઇવોત્થિતાઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"મણ્ડલીકૃત્ય બર્હાણિ કણ્ઠૈર્મધુરગીતિભિઃ ।
કલાપિનઃ પ્રનૃત્યન્તિ કાલે જીમૂતમાલિનિ" ॥
કવીનાં સમયઃ સો ઽયં જાતિદ્રવ્યક્રિયાગતઃ ।
ગુણસ્થૈષ તતઃ સ્વર્ગ્યઃ પાતાલીયશ્ચ કથ્યતે ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે કવિસમયે જાતિદ્રવ્યક્રિયાસમયસ્થાપના નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 15 _____________________________

પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ 15
ગુણસમયસ્થાપના અસતોગુણસ્ય નિબન્ધનમ્ ।
યથા-યશોહાસપ્રભૃતેઃ શૌક્લ્યમ્, અયશસઃ પાપપ્રભૃતેશ્ચ કાર્ષ્ણ્યં, ક્રોધાનુરાગપ્રભૃતેશ્ચ રક્તત્વમ્ ।
તત્ર યશઃશૌક્લ્યમ્-
"સ્તેમઃ સ્તોકો ઽપિ નાઙ્ગે શ્વસિતમવિકલં ચક્ષુષાં સૈવ વૃત્તિર્ મધ્યેક્ષીરાબ્ધિ મગ્નાઃ સ્ફુટમથ ચ વયં કો ઽયમીદૃક્પ્રકારઃ ।
ઇત્થં દિગ્ભિત્તિરોધઃક્ષતવિસરતયા માંસલૈસ્ત્વદ્યશોભિઃ સ્તોકાવસ્થાનદુઃસ્થૈસ્ત્રિજગતિ ધવલે વિસ્મયન્તે મૃગાક્ષ્યઃ" ॥
હાસશૌક્લ્યમ્-
"અટ્ટહાસચ્છલેનાસ્યાદ્યસ્ય ફેનૌઘપાણ્ડુરાઃ ।
જગત્ક્ષય ઇવાપીતાઃ ક્ષરન્તિ ક્ષીરસાગરાઃ" ॥
અયશઃ કૃષ્ણત્વમ્ -
"પ્રસરન્તિ કીર્ત્તયસ્તે તવ ચ રિકૂણામકીર્ત્તયો યુગપત્ ।
કુવલયદલસંવલિતાઃ પ્રતિદિનમિવ માલતીમાલાઃ" ॥
પાપકાર્ષ્ણ્યમ્-
"ઉત્ખાતનિર્મલમયૂખકૃપાણલેખાશ્યામાયિતા તનુરભૂદ્ધયકન્ધરસ્ય ।
સદ્યઃ પ્રકોપકૃતકેશવવંશનાશસઙ્કલ્પસજ્જનિતપાપમલીમસેવ" ॥
ક્રોધરક્તતા-
"આસ્થાનકુટ્ટિમતલપ્રતિબિમ્બિતેન કોપપ્રભાપ્રસરપાટલવિગ્રહેણ ।
ભૌમેન મૂર્ચ્છિતરસાતલકુક્ષિભાજા ભૂમિશ્ચચાલ ચલતોદરવર્ત્તનેવ" ॥
અનુરાગરક્તતા યથા-
"ગુણાનુરાગમિશ્રેણ યશસા તવ સર્પતા ।
દિગ્વધૂનાં મુખે જાતમકસ્માદર્ધ્દકુઙ્કુમમ્" ॥
સતો ઽપિ ગુણસ્યાનિબન્ધનમ્, (યથા)-
કુન્દકુડ્મલાનાં કામિદન્તાનાં ચ રક્તત્વં, કમલમુકુલપ્રભૃતેશ્ચ હરિતત્વં, પ્રિયઙ્ગુષુષ્પાણાં ચ પીતત્વમ્ ।
કુન્દકુડ્મલાદ્યરક્તતા-
"દ્યોતિતાન્તઃ સભૈઃ કુન્દકુડ્મલાગ્રદતઃ સ્મિતૈઃ ।
સ્નપિતેવાભવત્તસ્ય શુદ્ધવર્ણા સરસ્વતી" ॥
પદ્મમુકુલાહરિતત્વમ્-
"ઉદ્દણ્ડોદરપુણ્ડરીકમુકુલભ્રાન્તિસ્પૃશા દંષ્ટ્રયા મગ્નાં લાવણસૈન્ધવે ઽમ્ભસિ મહીમુદ્યચ્છતો હેતયા ।
તત્કાલાકુલદેવદાનવકુલૈરુત્તાલકોલાહલં શૌરેરાદિવરાહલીલમવતાદભ્રંલિહાગ્રં વપુઃ" ॥
પ્રિયઙ્ગુપુષ્પાપીતત્વમ્-
"પ્રિયઙ્ગુશ્યામમમ્ભોધિરન્ધ્રણાં સ્તનમણ્જલમ્ ।
અલઙ્કર્તુમિવ સ્વચ્છાઃ સૂતે મૌક્તિકસમ્પદઃ" ॥
ગુણનિયમસ્તુ તદ્યથા-સામાન્યોપાદાને માણિક્યાનાં શોણતા, પુષ્પાણાં શુક્લતા, મેઘાનાં શુક્લતા, મેઘાનાં કૃષ્ણતા ચ ।
તત્ર પ્રથમઃ-
"સાંયાત્રિકૈરવિરતોપહૃતાનિ કૂટૈઃ શ્યામાસુ તીરઘનરાજિષુ સમ્ભૃતાનિ ।
રન્તાનિ તે દધતિ કઞ્ચિદિહાયતાક્ષિ મેધોદરોદિતદિનાધિપબિમ્બશઙ્કામ્" ॥
પુષ્પશુક્લતા-
"પુષ્પં પ્રવાલોપહિતં યદિ સ્યાન્મુક્તાફલં વા સ્ફુટવિદ્રુમસ્થમ્ ।
તતો ઽનુકુર્યાદ્વિશદસ્ય તસ્યાસ્તાભ્રૌષ્ઠપર્યસ્તરુચઃ સ્મિતસ્ય" ॥
મેઘકાર્ષ્ણ્યમ્-

"મેઘશ્યામેન રોમેણ પૂતવેદિર્વિમાનરાટ્ ।
મધ્યે મહેન્દ્રનીલેન રત્નરાશિરિવાવભૌ" ॥
કૃષ્ણનીલયોઃ, કૃષ્ણહરિતયોઃ, કૃષ્ણશ્યામયોઃ, પીતરક્તયોઃ, શુક્લગૌરયોરેકત્વેન નિબન્ધનં ચ કવિસમયઃ ।
કથં કૃષ્ણનીલયોરૈક્યમ્-
"નદીં તૂર્ણં કર્ણોપ્યનુસૃતપુલિનાં દાક્ષિણાત્યાઙ્ગનાભિઃ સમુત્તીર્ણો વર્ણામુભયતટચલાબદ્ધવાનીરહારમ્ ।
તતઃ સહ્યસ્યોચ્ચૈઃ સ્વસલિલનિવહો ભાતિ નીલઃ સ યસ્યાઃ પ્રિયસ્યાંસે પીને લુલિત ઇવ ઘનઃ કેશપાશઃ સુકેશ્યાઃ" ॥
કૃષ્ણહરિતયોરૈક્યમ્-
"મરકતસદૃશં ચ યામુનં સ્ફટિકશિલાવિમલં ચ જાહ્નવમ્ ।
તદુભયમુદકં પુનાતુ વો હરિહરયોરિવ સઙ્ગતં વપુઃ" ॥
કૃષ્ણશ્યામલયોરૈક્યમ્-
"એતત્સુન્દરિ નન્દનં શશિમણિસ્નિગ્ધાલવાલદ્રુમં મન્દાકિન્યભિષિક્તમૌક્તિકશિલે મેરોસ્તટે નન્દતિ ।
યત્ર શ્યામનિશાસુ મુઞ્ચતિ મિલન્મન્તઃ પ્રદોષાનિલામ્ ઉદ્દામામરયોષિતામભિરતં કલ્પદ્રુમશ્ચન્દ્રિકામ્" ॥
પીતરક્તયોરૈક્યમ્ -
"લેખયા વિમલવિદ્રુમભાસા સન્તતં તિમિરમિન્દુરુદાસે ।
દંષ્ટ્રયા કનકભઙ્ગપિશઙ્ગ્યા મણ્ડલં ભુવ ઇવાદિવરાહઃ" ॥
શુક્લગૌરયોરૈક્યમ્ -
"કૈલાસગૌરં વૃષમારુરુક્ષોઃ પાદાર્પણાનુગ્રહપૂતષ્ઠમ્ ।
અવેહિ માં કિઙ્કરમષ્ટમૂર્ત્તેઃ કુમ્ભોદરં નામ નિકુમ્ભપુત્રમ્" ॥
એવં વર્ણાન્તરેષ્વપિ ।
ચક્ષુરાદેરનેકવર્ણોપવર્ણનમ્ ।
તત્ર ચક્ષુષઃ શુક્લતા-
"તિષ્ઠન્ત્યા જનસઙ્કુલે ઽપિ સુદૃશા સાયં ગૃહપ્રાઙ્ગણે તદ્દ્વારં મયિ નિઃસહાલસતનૌ વીઙ્ખામૃદુ પ્રેઙ્ખતિ ।
હીનભ્રાનનયૈવ લોલસરલં નિઃશ્વસ્ય તત્રાન્તરે પ્રેમાર્દ્રાઃ શશિખણ્ડપાણ્ડિમમુષો મુક્તાઃ કટાક્ષચ્છટાઃ" ॥
શ્યામતા-
"અથ પથિ ગમયિત્વા રમ્યકૢત્પોપકાર્યે કતિચિદવનિપાલઃ શર્વરીઃ શર્વકલ્પઃ ।
પુનરવિશદયોધ્યાં મૈથિલીદર્શિનીનાં કુવલયિતગવાક્ષાં લોચનૈરઙ્ગનાનામ્" ॥
કૃષ્ણતા-
"પાદન્યાસક્વણિતરશનાસ્તત્ર લીલાવધૂતૈ રત્નચ્છાયાખચિતવલિભિશ્ચામરૈઃ ક્લાન્તહસ્તાઃ ।
વેશ્યાસ્ત્વત્તો નખપદસુખાન્પ્રાપ્ય વર્ષાગ્રબિન્દૂ-નામોક્ષ્યન્તે ત્વયિ મધુકરશ્રેણિદીર્ઘાન્ કટાક્ષાન્" ॥
મિશ્રવર્ણતા-
"તામુત્તીર્ય વ્રજ પરિચિતભ્રૂલતાવિભ્રમાણાં પક્ષ્યોત્ક્ષેપાદુપરિ વિલસત્કૃષ્ણશારપ્રભાણામ્ ।
કુન્દક્ષેપાનુગમધુકરશ્રીમુષામાત્મબિમ્બં પાત્રીકુર્વન્દશપુરવધૂનેત્રકૌતૂહલાનામ્" ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે ગુણસમયસ્થાપના પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 16 _____________________________
કવિસમયઃ
ષોડશો ઽધ્યાયઃ 16
સ્વર્ગ્યપાતાલીયકવિરહસ્ય (સમય)સ્થાપના ભૌમવત્સ્વર્ગ્યો ઽપિ કવિસમયઃ, વિશેષસ્તુ ચન્દ્રમસિ શશહરિણયોરૈક્યમ્ ।
યથા-
"મા ભૈઃ શશાઙ્ક? મમ સીધુનિ નાસ્તિ રાહુઃ ખે રોહિણી વસતિ કાતર કિં બિભેષિ ।
પ્રાયો વિદગ્ધવનિતાનવસઙ્ગમેષુ પુંસાં મનઃ પ્રચલતીતિ કિમત્ર ચિત્રમ્" ॥

યથા ચ -
"અઙ્કાધારોપિતમૃગશ્ચન્દ્રમા મૃગલાઞ્છનઃ ।
કેસરી નિષ્ટુરક્ષિત્પમૃગયૂતો મૃગાધિપઃ" ॥
કામકેતને મકરમત્સ્યયોરૈક્યં યથા-
"ચાપં પુષ્પમયં ગૃહાણ મકરઃ કેતુઃ સમુચ્છ્રીયતાં ચેતોલક્ષ્યભિદશ્ચ પઞ્ચ વિશિખાઃ પાણૌ પુનઃ સન્તુ તે ।
દગ્ધા કાપિ તવાકૃતેઃ પ્રતિકૃતિઃ કામો ઽસિ કિં ગૂહસે રુપં દર્શય નાત્ર શઙ્કરભયં સર્વે વયં વૈષ્ણવાઃ" ॥
યથા ચ-
"મીનધ્વજસ્ત્વમસિ નો ન ચ ષુષ્પધન્વા કેલિપ્રકાશ તવ મન્મથતા તથાપિ ।
ઇત્થં ત્વયા વિરહિતસ્ય મયોપલબ્ધાઃ કાન્તાજનસ્ય જનનાથ ચિરં વિલાપાઃ" ॥
યથા ચ -
"આપાતમારુતવિલોડિતસિન્ધુનાથો હાત્કારભીતપરિવર્ત્તિતમત્સ્યચિહ્વામ્ ।
ઉલ્લઙ્ઘ્ય યાદવમહોદધિભીમવેલાં દ્રોણાચલં પવનસૂનુરિવોદ્ધરામિ" ॥
અત્રિનેત્રસમુદ્રોત્પન્નચન્દ્રયોરૈક્યમ્ -
"વન્દ્યા વિશ્વસૃજો યુગાદિગુરવઃ સ્વાયમ્ભુવાઃ સત્પ યે તત્રાત્રિર્દિવિ સન્દધે નયનજં જ્યોતિઃ સ ચન્દ્રો ઽભવત્ ।
એકા યસ્ય શિખણ્ડમણ્ડનમણિર્દેવસ્ય શમ્ભોઃ કલા શેષાભ્યો ઽમૃતમાપ્નુવન્તિ ચ સદા સ્વાહાસ્વધાજીવિનઃ" ॥
બહુકાલજન્મનો ઽપિ શિવચન્દ્રમસો વાલત્વમ્ ।
"માલાયમાનામરસિન્ધુહંસઃ કોટીરવલ્લીકુસુમં ભવસ્ય ।
દાક્ષાયણીવિભ્રમદર્પણશ્રિ બાલેન્દુખણ્ડં ભવતઃ પુનીતાત્" ॥
કામસ્ય મૂર્ત્તત્વં ચ યથા-
"અયં સ ભુવનત્રયપ્રથિતસંયમઃ શઙ્કરો બિભર્ત્તિ વપુષાધુના વિરહકાતરઃ કામિનીમ્ ।
અનેન કિલ નિર્જિતા વયમિતિ પ્રિયાયાઃ કરં કરેણ પરિતાડયન્ જયતિ જાતહાસઃ સ્મરઃ" ॥
યથા ચ -
"ધનુર્માલા મૌર્વી ક્વણદલિકુલં લક્ષ્યમબલા મનો ભેદ્યં શબ્દપ્રભૃતિ ય ઇમે પઞ્ચ વિશિખાઃ ।
ઇયાન્ જેતું યસ્ય ત્રિભુવનમનઙ્ગસ્ય વિભવઃ સ વઃ કામઃ કામાન્દિશતુ દયિતાપાઙ્ગવસતિઃ" ॥
દ્વાદશાનામપ્યાદિત્યાનામૈક્યમ્ -
"યસ્યાધો ઽધસ્તથોપર્યુપરિ નિરવધિ ભ્રાભ્યતો વિશ્વમશ્વૈર્ આવૃત્તાલાતલીલાં રચયતિ રયતો મણ્ડલં ચણ્ડધામ્નઃ ।
સો ઽવ્યાદુત્તત્પકાર્ત્તસ્વરસરલશરસ્પર્દ્ધિભિર્દ્ધામદણ્ડૈર્ ઉદ્દણ્ડૈઃ પ્રાપયન્વઃ પ્રયુરતમતમઃ સ્તોમમસ્તં સમસ્તમ્" ॥
નારાયણમાધવયોશ્ચ યથા-
"યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરાસ્ત્રીકૃતો યો ગઙ્ગાં ચ દધે ઽન્ધકક્ષયકરો યો બર્હિપત્રપ્રિયઃ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ સો ઽવ્યાદષ્ટભુજઙ્ગહારવલયસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ" ॥
એવં દામોદરશેષકૂર્માદેઃ ।
કમલાસમ્પદેશ્ચ યથા-
"દોર્મન્દેરિતમન્દરેણ જલધેરુત્થાપિતા યા સ્વયં યાં ભૂત્વા કમઠઃ પુરાણકકુદન્યસ્તામુદસ્તભ્ભયત્ ।
તાં લક્ષ્યીં પુરુષોત્તમઃ પુનરસૌ લીલાઞ્ચિતભ્રૂલતા-નિર્દેશૈઃ સમવીવિશત્પ્રણયિનાં ગેહેષુ દોષ્ણિ ક્ષિતિમ્" ॥
ભૌમસ્વર્ગ્યવત્પાતાલીયો ઽપિ કવિસમયઃ ।
તત્ર નાગસર્પયોરૈક્યમ્ -
"હે નાગરાજ બહુમસ્ય નિતમ્બભાગં ભોગેન ગાઢમભિવેષ્ટય મન્દરાદ્રેઃ ।
સોઢાવિષહ્યવૃષવાહનયોગલીલા-પર્યઙ્કબન્ધનવિધેસ્તવ કો ઽતિભારઃ" ॥
દૈત્યદાનવાસુરાણામૈક્યમ્, યથા તત્ર હિરણ્યાક્ષહિરણ્યકશિપ્રુપ્રહ્લાદવિરોચનબલિબાણાદયો દૈત્યાઃ, વિપ્રચિત્તિશમ્બરનમુચિપુલોમપ્રભૃતયો દાનવાઃ, વલવૃત્રવિક્ષુરસ્તવૃષપર્વાદયાસુરાઃ ।
તેષામૈક્યં યથા-

"જયન્તિ બાણાસુરમૌલિલાલિતા દશાસ્યચૂડામણિચક્રચુમ્બિનઃ ।
સુરાસુરાધીશશિખાન્તશાયિનો ભવચ્છિદસ્ત્ર્યમ્બકપાદપાંસવઃ" ॥
યથા ચ -
"તં શમ્બરાસુરશરાશનિશલ્યસારં કેયૂરરત્નકિરણારુણબાહુદણ્ડમ્ ।
પીનાંસલગ્નદયિતાકુચપત્રભઙ્ગં મીનધ્વજં જિતજગત્ત્રિતયં જયેત્કઃ" ॥
યથા ચ-
"અસ્તિ દૈત્યો હયગ્રીવઃ સુહૃદ્વેશ્મસુ યસ્ય તાઃ ।
પ્રથયન્તિ બલં બાહ્વો સિતચ્છત્રસ્મિતાઃ શ્રિયઃ" ॥
યથા ચ-હયગ્રીવં પ્રતિ-
"દાનવાધિપતેઃ ભૂયો ભુજો ઽયં કિં ન નીયતે ।
સહાયતાં કૃતાન્તસ્ય ક્ષયાભિપ્રાયસિદ્ધિષુ" ॥
યથા ચ-
"મહાસુરસમાજે ઽસ્મિન્ ન ચૈકો ઽપ્યસ્તિ સો ઽસુરઃ ।
યસ્ય નાશનિનિષ્પેષનીરાજિતમુરઃ સ્થલમ્" ॥
એવમન્યે ઽપિ ભેદાઃ -
"સો ઽયં કવીનાં સમયઃ કાવ્યે સુત્પ ઇવ સ્થિતઃ ।
સ સામ્પ્રતમિહાસ્માભિર્યથાબુદ્ધિ બિબોધિતઃ" ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે સ્વર્ગ્યપાતાલીયકવિસમયસ્થાપના ષોડશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 17 _____________________________
સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ 17
દેશકાલવિભાગઃ તત્ર દેશવિભાગઃ દેશં કાલં ચ વિભજમાનઃ કવિર્નાર્થદર્શનદિશિ દરિદ્રાતિ ।
જગજ્જગદેકદેશાશ્ચ દેશઃ ।
"દ્યાવાપૃથિવ્યાત્મકમેકં જગત્" ઇત્યેકે ।
તદાહુ-
"હલમગુ બલસ્યૈકો ઽનડ્વાન્હરસ્ય ન લાઙ્ગલં ક્રમપરિમિતા ભૂમિર્વિષ્ણોર્ન ગૌર્ન ચ લાઙ્ગલમ્ ।
પ્રવહતિ કૃષિર્નાદ્યાપ્યેષાં દ્વિતીયગવં વિના જગતિ સકલે નેદૃગ્દૃષ્ટં દરિદ્રકુટુમ્બકમ્" ॥
"દિવસ્પૃથિવ્યૌ દ્વે જગતી" ઇત્યપરે ।
તદાહુઃ-
"રુણદ્ધિ રોદસી વાસ્ય યાવત્કીર્ત્તિરનશ્વરી ।
તાવત્કિલાયમધ્યાસ્તે સુકૃતી વૈબુધં પદમ્" ॥
"સ્વર્ગમર્ત્યપાતાલભેદાત્ત્રીણિ જગન્તિ" ઇત્યેકે ।
તદાહુઃ-
"ત્વમેવ દેવ પાતાલમાશાનાં ત્વં નિબન્ધનમ્ ।
ત્વં ચામરમરુદ્ભૂમિરેકો લોકત્રયાયસે" ॥
"તાન્યેવ ભૂર્ભ્રુવઃસ્વઃ"ઇત્યન્યે ।
તદાહુઃ-
"નમસ્ત્રિભુવનાભોગભૃતિખેદભરાદિવ ।
નાગનાથાઙ્ગપર્યઙ્કશાયિને શાર્ઙ્ગધન્વને" ॥
"મહર્જનસ્તપઃસત્યમિત્યેતૈઃ સહ સત્પ" ઇત્યપરે ।
તદાહુઃ-

"સંસ્તમ્ભિની પૃથુનિતમ્બતટૈર્ધરિત્ર્યાઃ સંવાહિની જલમુચાં ચલકેતુહસ્તૈઃ ।
હર્ષસ્ય સત્પભુવનપ્રથિતોરુકીર્ત્તેઃ પ્રાસાદપડ્ક્તિરિયમુચ્છિખરા વિભાતિ" ॥
"તાનિ સત્પભિર્વાયુસ્કન્ધૈઃ સહ ચતુર્દશ" ઇતિ કેચિત્ ।
તદાહુઃ-
"નિરવધિ ચ નિરાશ્રયં ચ યસ્ય સ્થિતમનુવર્ત્તિતકૌતુકપ્રપઞ્ચમ્ ।
પ્રથમ ઇહ ભવાન્સ કૂર્મમૂર્ત્તિર્જયતિ ચતુર્દ્દશલોકવલ્લિકન્દઃ" ॥
"તાનિ સત્પભિઃ પાતાલૈઃ સહૈકવિંશતિઃ" ઇતિ કેચિત્ ।
તદાહુઃ-
"હરહાસહરાવાસહરહારનિભપ્રભાઃ ।
કીર્ત્તયસ્તવ લિમ્પન્તુ ભુવનાન્યેકર્વિંશતિમ્" ॥
"સર્વમુપપન્નમ્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
અવિશેષવિવક્ષા યદેકયતિ, વિશેષવિવક્ષાત્વનેકયતિ ।
તેષુ ભૂર્લોકઃ પૃથિવી ।
તત્ર સત્પ મહાદ્વીપાઃ ।
"જમ્બૂદ્વીપઃ સર્વમધ્યે તતશ્ચ પ્લક્ષો નામ્ના શાલ્મલો ઽતઃ કુશો ઽતઃ ।
ક્રૌઞ્ચઃ શાકઃ પુષ્કરશ્ચેત્યથૈષાં બાહ્યા બાહ્યા સંસ્થિતિર્મણ્ડલીભિઃ" ॥
"લાવણો રસમયઃ સુરોદકઃ સાર્પિષો દધિજલઃ પયઃ પયાઃ ।
સ્વાદુવારિરુદધિશ્ચ સત્પમસ્તાન્પરીત્ય ત ઇમે વ્યવસ્થિતાઃ" ॥
"એક એવાયં લાવણઃ સમુદ્રઃ" ઇત્યેકે ।
તદાહુઃ-
"દ્વીપાન્યષ્ટાદશાત્ર ક્ષિતિરપિ નવભિર્વિસ્તૃતા સ્વાઙ્ગખણ્ડૈર્ રેકોમ્ભોધિર્દિગન્તપ્રવિસૃતસલિલઃ પ્રાજ્યમેતત્સુરાજ્યમ્ ।
કસ્મિન્નપ્યાજિકેલિવ્યતિકરવિજયોપાર્જિતે વીરવીર્યે પર્યાત્પં મે ન દાતું તદિદમિતિ ધિયા વેધસે યશ્ચુકોપ" ॥
"ત્રયઃ" ઇત્યન્યે ।
તદાહુઃ-
"આકમ્પિતક્ષિતિભૃતા મહતા નિકામં હેલાભિભૂતજલધિત્રિતયેન યસ્ય ।
વીર્યેણ સંહતિભિદા વિહતોન્તેન કલ્પાન્તકાલવિસૃતઃ પવનો ઽનુચક્રે" ॥
યથા વા-
"માતાઙ્ગાનામભાવે મદમલિનમુખૈઃ પ્રાત્પમાશાકરીન્દ્રૈઃ જાતે રન્તાપહારે દિશિ દિશિ તતયો ભાન્તિ ચિન્તામણીનામ્ ।
છિન્નેષૂદ્યાનવાપીતરુષુ વિરચિતાઃ કલ્પવૃક્ષા રિપૂણાં યસ્યોદઞ્ચત્ત્રિવેલાવલયફલભુજાં માનસી સિદ્ધિરાસીત્" ॥
"ચત્વારઃ" ઇત્યપરે ।
તદાહુઃ-
"ચતુઃ સમુદ્રવેલોર્મિરચિતૈકાવલીલતમ્ ।
મેરુમપ્યદ્રિમ્રુલ્લઙ્ઘ્ય યસ્ય ક્વાપિ ગતં યશઃ" ॥
"ભિન્નાભિપ્રાયતયયા સર્વમુપપન્નમ્" ઇતિ યાયવરીયઃ ।
સત્પસમ્રુદ્રીવાદિનસ્તુ શાસ્ત્રાદનપેતા એવ ।
તદાહુઃ-
"આગસ્ત્યચુલુકોચ્છિષ્ટસત્પવારિધિવારિણિ ।
મ્રુહૂર્ત્તં કેશવેનાપિ તરતા પૂતરાયિતમ્" ॥
મધ્યેજમ્બૂદ્વીપમાદ્યો ગિરીણાં મેરુર્નામ્ના કાઞ્ચનઃ શૈલરાજઃ ।
યો મૂર્ત્તાનામૌષધીનાં નિધાનં યશ્વાવાસઃ સર્વવૃન્દારકાણામ્ ॥

"તમેનમવધીકૃત્ય દેવેનામ્બુજજન્મના ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાઞ્ચ વિશ્વસ્ય રચના કૃતા" ॥
સ ભગવાન્મેરુરાદ્યો વર્ષપર્વતઃ ।
તસ્ય ચતુર્દિશમિલાવૃતં વર્ષમ્ ।
તસ્યોત્તરેણ ત્રયો વર્ષગિરયઃ, નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાંશ્ચ ।
રમ્યકં, હિરણ્યયમ્, ઉત્તરાઃ કુરવ ઇતિ ચ ક્રમેણ ત્રીણિ તેષાં વર્ષાણિ ।
દક્ષિણેનાપિ ત્રય એવ નિષધો હેમકૂટો હિમવાંશ્ચ ।
હરિવર્ષં, કિંપુરુષં, ભારતમિતિ ચ ત્રીણિ વર્ષાણિ ।
તત્રેદં ભારતં વર્ષમસ્ય ચ નવ ભેદાઃ ।
ઇન્દ્રદ્વીપઃ, કસેરુમાન્, તામ્રપર્ણો, ગભસ્તિમાન્, નાગદ્વીપઃ, સૌમ્યો, ગન્ધર્વોં, વરુણઃ, કુમારીદ્વીપશ્ચાયં નવમઃ ।
પઞ્ચશતાનિ જલં, પઞ્ચ સ્થલમિતિ વિભાગેન પ્રત્યેકં યોજનસહસ્રાવધયો દક્ષિણાત્સમુદ્રાદદ્રિરાજં હિમવન્તં યાવત્પરસ્પરમગમ્યાસ્તે ।
તાન્યેતાનિ યો જયતિ સ સભ્રાડિત્યુચ્યતે ।
કુમારીપુરાત્પ્રભૃતિ બિન્દુસરો ઽવધિ યોજનાનાં દશશતી ચક્રવર્ત્તિક્ષેત્રમ્ ।
તાં વિજયમાનશ્ચક્રવર્ત્તી ભવતિ ।
ચક્રવર્ત્તિચિહ્નાનિ તુ-
"ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્વો ગજસ્તથા ।
પ્રોક્તાનિ સત્પ રત્નાનિ સર્વેષાં ચક્રવર્ત્તિનામ્" ॥
અત્ર ચ કુમારીદ્વીપે-
"વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ ।
મહેન્દ્રસહ્યમલયાઃ સત્પૈતે કુલપર્વતાઃ" ॥
તત્ર વિન્ધ્યાદયઃ પ્રતીતસ્વરુપાઃ, મલયવિશેષાસ્તુ ચત્વારઃ ।
તેષુ પ્રથમઃ-
"આ મૂલયષ્ટેઃ ફણિવેષ્ટિતાનાં સચ્ચ્ન્દનાનાં જનનન્દનાનામ્ ।
કક્કોલકૈલામરિચૈર્યુતાનાં જાતીતરુણાં ચ સ જન્મભૂમિઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"યસ્યોત્તમાં મૌક્તિકકામધેનુરુપત્યકામર્ચિતિ તામ્રપર્ણી ।
રત્નેશ્વરો રત્નમહાનિધાનં કુમ્ભોદ્ભવસ્તં મલયં પુનાતિ ॥
તત્ર દ્રુમા વિદ્રુમનામધેયા વંશેષિ મુક્તાફલજન્મ તત્ર ।
મદોત્કટૈઃ કેસરિકણ્ઠનાદૈઃ સ્ફુટન્તિ તસ્મિન્ધનસારવૃક્ષાઃ" ॥
તૃતીયઃ-
"વિલાસભૂમિઃ સકલામરાણાં પદં નૃણાં ગૌર્મુનિપુઙ્ગવસ્ય ।
સદાફલૈઃ પુષ્પલતાપ્રવાલૈરાશ્ચર્યમૂલં મલયઃ સ તત્ર" ॥
ચતુર્થઃ-
"સા તત્ર ચામીકરરત્નચિત્રૈઃ પ્રાસાદમાલાવલભીવિટઙ્કૈઃ ।
દ્વારાર્ગલાબદ્ધસુરેશ્વરાઙ્કા લઙ્કેતિ યા રાવણરાજધાની ॥
પ્રવર્ત્તતે
કોકિલનાદહેતુઃ પુષ્પપ્રસૂઃ પઞ્ચમજન્મદાયી તેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽપિ વસન્તમિત્રમુદઙ્મુખો દક્ષિણમાતરિશ્વા" ॥
પૂર્વાપરયોઃ સમુદ્રયોર્હિમવદ્વિન્ધ્યયોશ્વાન્તરમાર્યાવર્ત્તઃ ।
તસ્મિંશ્ચાતુર્વર્ણ્યં ચાતુરાશ્રમ્યં ચ ।
યન્મૂલશ્ચ સદાચારઃ ।

તત્રત્યો વ્યવહારઃ પ્રાયેણ કવીનામ્ ।
તત્ર વારાણસ્યાઃ પુરતઃ પૂર્વદેશઃ ।
યત્રાઙ્ગકલિઙ્ગકોસલતોસ(શષ) લોત્કલમગધમુદ્ગરવિદેહનેપાલપુણ્ડ્ર પ્રાગ્જ્યોતિષતામલિત્પકમલદમલ્લવર્ત્તકસુહ્યબ્રહ્યોત્તરપ્રભૃતયો જનપદાઃ ।
બૃહદ્ગૃહલોહિતગિરિચકોરદર્દુરનેપાલકામરુપાદયઃ પર્વતાઃ ।
શોણલૌહિત્યૌ નદૌ ।
ગઙ્ગાકરતોયાકપિશાદ્યાશ્ચ નદ્યઃ ।
લવલીગ્રન્થિપર્ણકાગુરુદ્રાક્ષાકસ્તૂરિકાદીનામુત્પાદઃ ।
માહિષ્મત્યાઃ પરતો દક્ષિણાપથઃ ।
યત્ર મહારાષ્ટ્રમાહિષકાશ્મકવિદર્ભકુન્તલક્રથકૈશિકસૂર્પારકકાઞ્ચીકેરલકાવેરમુરલવાનવાસકસિંહલચોડદણ્ડ કપાણ્ડ્યપલ્લવગાઙ્ગનાશિક્યકૌઙ્કણકોલ્લ (લ) ગિરિવલ્લરપ્રભૃતયો જનપદાઃ ।
વિન્ધ્યદક્ષિણપાદમહેન્દ્રમલયમેકલપાલમઞ્જરસહ્યશ્રીપર્વતાદયઃ પર્વતાઃ ।
નર્મદાતાપીપયોષ્ણીગોદાવરીકાવેરીભૈમરથીવેણાકૃષ્ણવેણીવઞ્જુરાતુઙ્ગભદ્રાતામ્રપર્ણ્યુત્પલાવતીરાવણગઙ્ગાદ્યા નદ્યઃ ।
તદુત્પત્તિર્મલયોત્પત્ત્યા વ્યાખ્યાતા ।
દેવસભાયાઃ પરતઃ પશ્ચાદ્દેશઃ ।
તત્ર દેબસભસુરાષ્ટ્રદશેરકત્રવણભૃગુકચ્છકચ્છીયાનર્ત્તર્બુદબ્રબહ્યણવાહયવનપ્રભૃતયો જનપદાઃ ।
ગોવર્ધનગિરિનગરદેવસભમાલ્યશિખરાર્બુદાદયાશ્ચ પર્વતાઃ ।
સરસ્વતીશ્વભ્રવતીવાર્તધ્નીમહાહિડિમ્બાદ્યા નદ્યઃ ।
કરીરપીલુગુગ્ગુલુખર્જૂરકરભાદીનામુત્પાદઃ ।
પૃથૂદકાત્પરત ઉત્તરાપથઃ ।
યત્ર શકકેકયવોક્કાણહૂણવાણાયુજકામ્બોજવાલીકવલવલિમ્પાકકુલૂતકીરતઙ્ગણતુષારતુરુષ્કબર્બરહરહૂરવહૂહૂકસહુડ હંસમાર્ગરમઠકરકણ્ઠપ્રભૃતયો જનપદાઃ ।
હિમાલયકલિન્દ્રેન્દ્રકીલચન્દ્રાચલાદયઃ પર્વતાઃ ।
ગઙ્ગાસિન્ધુસરસ્વતીશતદ્રુચન્દ્રભાગાયમુનેરાવતીવિતસ્તાવિપાશાકુહૂતેવિ કાદ્યા નદ્યઃ ।
સરલદેવદારુદ્રાક્ષાકુઙ્કુમચરાજિનસૌવીરસ્રોતોજ્જનસૈન્ધવવૈદૂર્યતુરઙ્ગાણામુત્પાદઃ ।
તેષાં મધ્યે મધ્યદેશ ઇતિ કવિવ્યવહારઃ ।
ન ચાયં નાનુગન્તા શાસ્ત્રાર્થસ્ય ।
તદાહુઃ-
"હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્મધ્યં યત્પ્રાગ્વિનશનાદપિ ।
પ્રત્યગેવ પ્રયાગાઞ્ચ મધ્યદેશઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ" ॥
તત્ર ચ યે દેશાઃ પર્વતાઃ સરિતો દ્રવ્યાણામુત્પાદશ્ચ તત્પ્રસિદ્ધિસિદ્ધમિતિ ન નિર્દિષ્ટમ્ ।
દ્વીપાન્તરાણાં યે દેશાઃ પર્વતાઃ સરિતસ્થા ।
નાતિપ્રયોજ્યાઃ કવિભિરિતિ ગાઢં ન ચિન્તિતાઃ ॥
"વિનશનપ્રયાગયોર્ગઙ્ગાયમુનયોશ્ચાન્તરમન્તરર્વેદી ।
તદપેક્ષયા દિશા વિભજેત" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"તત્રાપિ મહોદયં મૂલમવધીકૃત્ય" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
"અનિયતત્વાદ્દિશા મનિશ્ચિચો દિગ્વિભાગ" ઇત્યેકે ।
તથા હિ યો વામનસ્વામિનઃ પૂર્વઃ સ બ્રહ્મશિલાયાઃ પશ્ચિમઃ, યો ગાધિપુરસ્ય દક્ષિણઃ સ કાલપ્રિયસ્યોત્તર ઇતિ ।
"અવધિનિબન્ધનમિદં રુપમિતરત્ત્વનિયતમેવ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
"પ્રાચ્યપાચીપ્રતીચ્યુદીચ્યઃ ચતસ્રો દિશઃ" ઇત્યેકે ।
તદાહુઃ-
"ચતસૃષ્વપિ દિક્ષુ રણે દ્વિષતઃ પ્રતિ યેન ચિત્રચરિતેન ।
વિહિતમપૂર્વમદક્ષિણમપશ્ચિમમનુત્તરં કર્મ" ॥

"ઐન્દ્રી, આગ્નેયી, યામ્યા, નેરૃતી, વારુણી, વાયવ્યા કૌબેરી, ઐશાની ચાષ્ટૌદ્દિશઃ" ઇત્યેકે ।
તદાહુઃ-
"એકં જ્યોતિર્દ્દશૌ દ્વે ત્રિજગતિ ગદિતાન્યબ્જજાસ્યૈશ્ચતુર્ભિર્ ભૂતાનાં પઞ્ચમં યાન્યલમૃતુષુ તથા ષટ્સુ નાનાવિધાનિ ।
યુષ્માકં તાનિ સત્પત્રિદશમુનિનુતાન્યષ્ટદિગ્ભાઞ્જિ ભાનોર્ યાન્તિ પ્રાહ્ને નવત્વં દશ દધતુ શિવં દીધિતાનાં શતાનિ" ॥
"બ્રાહ્મી નાગીયા ચ દ્વે તાભ્યાં સહ દશૈતાઃ" ઇત્યપરે ।
તદાહુઃ-
"દશદિક્તટપર્યન્તસીમસઙ્કટભૂમિકે ।
વિષમા સ્થૂલલક્ષ્યસ્ય બ્રહ્યાણ્ડગ્રામકે સ્થિતિઃ" ॥
સર્વમસ્તુ, વિવક્ષાપરતન્ત્રા હિ દિશામિયત્તા ।
તત્ર ચિત્રાસ્વાત્યન્તરે પ્રાચી, તદનુસારેણ પ્રતીચી, ઘ્રુવેણોદીચી, તદનુસારેણાપાચી ।
અન્તરેષુ વિદિશઃ, ઊર્ધ્વં બ્રાહ્મી, અધશ્તાન્નાગીયેતિ ।
દ્વિવિધો વ્યવહારઃ કવીનાં પ્રાક્સિદ્ધો વિશિષ્ટસ્થાનાવધિસાધ્યશ્ચ ।
તત્ર પ્રાક્સિદ્ધે પ્રાચી-
"દ્વિત્રૈર્વ્યોન્મિ પુરાણમૌક્તિકમણિચ્છેયૈઃ સ્થિતં તારકૈર્ જ્યોત્સ્નાપાનભરાલસેન વપુષા સુત્પાશ્ચકોરાઙ્ગનાઃ ।
યાતો ઽસ્તાચલચૂલમુદૂસમધુચ્છત્રચ્છવિશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રાચી બાલબિડાલલોચનરુચાં જાતા ચ પાત્રં કકુપ્" ॥
દક્ષિણા-
"દક્ષિણો દક્ષિણામાશાં યિયાસુઃ સો ઽધિકં બભૌ ।
જિહાસુર્દક્ષિણામશાં ભગવાનિવ ભાસ્કરઃ" ॥
પશ્ચિમા-
"પશ્ય પશ્ચિમદિગન્તલમ્બિના નિર્મિતં મિતકથે વિવસ્વતા ।
દીર્ઘયા પ્રતિમયા સરોભ્ભસસ્તાપનીયમિવ સેતુબન્ધનમ્" ॥
ઉત્તરા-
"અસ્ત્યુત્તરસ્યાં દિશિ દેવતાત્મા હિમાલયો નામ નગાધિરાજઃ ।
પૂર્વાપરૌ તોયનિધી વિગાહ્ય સ્થિતઃ પૃથિવ્યા ઇવ માનદણ્ડઃ" ॥
વિશિષ્ટસ્થાનાવધૌ તુ દિગ્વિભાગે પૂર્વપશ્ચિમૌ યથા-
"યાદાંસિ હે ચરત સંગતગોત્રતન્ત્રં પૂર્વેણ ચન્દનગિરેરુત પશ્ચિમેન ।
નો ચેન્નિરન્તરધરાધરસેતુસૂતિર્ આકલ્પમેષ ન વિરંસ્યતિ વો વિયોગઃ" ॥
દક્ષિણોત્તરૌ યથા-
"કાઞ્ચ્યાઃ પુરો દક્ષિણદિગ્વિભાગે તથોત્તરસ્યાં દિશિ વારિરાશેઃ ।
કર્ણાન્તચક્રીકૃતચારુચાપો રત્યા સમં સાધુ વસત્યનઙ્ગઃ" ॥
ઉત્તરાદાવપ્યુત્તરદિગભિધાનં, અનુત્તરાદાવપિ ઉત્તરદિગભિધાનમ્ ।
તયોઃ પ્રથમમ્ -
"તત્રાગારં ધનપતિગૃહાનુત્તરેણાસ્મદીયં દૂરાલ્લક્ષ્યં સુરપતિધનુશ્ચારુણા તોરણેન ।
યસ્યોદ્યાને કૃતકતનયઃ કાન્તયા વર્દ્ધિતો મે હસ્તપ્રાપ્યઃ સ્તબકવિનતો બાલમન્દારવૃક્ષઃ" ॥
દ્વિતીયમ્ -
"સહ્યાદ્રેરુત્તરે ભાગે યત્ર ગોદાવરી નદી ।
પૃથિવ્યામિહ કૃત્સ્નાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ" ॥
એવં દિગન્તરેષ્વપિ ।
તત્ર દેશપર્વતનદ્યાદીનાં દિશાં ચ યઃ ક્રમસ્તં તથૈવ નિબધ્નીયાત્ ।
સાધારણાં તૂભયત્ર લોકપ્રસિદ્ધિતશ્ચ ।

તદૂદ્વર્ણનિયમઃ ।
તત્ર પૌરસ્ત્યાનાં શ્યામો વર્ણાઃ, દાક્ષિણાત્યાનાં કૃષ્ણઃ, પાશ્ચાત્યાનાં પાણ્ડુ, ઉદીચ્યાનાં ગૌરઃ, મધ્યદેશ્યાનાં કૃષ્ણઃ શ્યામો ગૌરશ્ચ ।
પૌરસ્ત્યશ્યામતા-
"શ્યામેષ્વઙ્ગેષુ ગૌહીનાં સૂત્રહારૈકહારિષુ ।
ચક્રીકૃત્ય ધનુઃ પૌષ્પમનઙ્ગો વલ્ગુ વલ્ગતિ" ॥
દાક્ષિણાત્યકૃષ્ણતા-
"ઇદં ભાસાં ભર્ત્તુદ્રુતકનકગોલપ્રતિકૃતિ ક્રમાન્મન્દજ્યોતિર્ગલતિ નભસો બિમ્બવલયમ્ ।
અથૈષ પ્રાચીનઃ સરતિ મુરલીગણ્ડમલિનસ્ તરુચ્છાયાચક્રૈઃ સ્તબકિત ઇવ ધ્વાન્તવિસરઃ ॥
" પાશ્ચાત્યપાણ્ડુતા-
"શાખાસ્મેરં મધુકવલનાકેલિલોલેક્ષણાનાં ભૃઙ્ગસ્ત્રીણાં બકુલમુકુલં કુન્તલીભાવમેતિ ।
કિં ચેદાનીં યવનતરુણીપાણ્ડુગણ્ડસ્થલીભ્યઃ કાન્તિઃ સ્તોકં રચયતિ પદં નાગવલ્લીચ્છદેષુ ॥
" ઉદીચ્યગૌરતા-
"પુષ્પૈઃ સમ્પ્રતિ કઞ્ચનારતરવઃ પ્રત્યઙ્ગમાલિઙ્ગિતાઃ વા લીકીદશનવ્રણારુણતરૈઃ પત્રૈરશોકો ઽર્ચિતઃ ।
જાતં ચમ્પકમપ્યુદીચ્યલલનાલાવણ્યચૌર્યક્ષમં માઞ્જિષ્ઠૈર્મુકુલૈશ્ચ પાટલતરોરન્યૈવ કાચિલ્લિપિઃ" ॥
યથા વા-
"કાશ્મીરીગાત્રેખાસુ લોલલ્લાવણ્યવીચિષુ ।
દ્રાવયિત્વેવ વિન્યસ્તં સ્વર્ણં ષોડશવર્ણકમ્" ॥
મધ્યદેશ્યકૃષ્ણતા યથા-
"યુધિષ્ઠિરક્રોધવહ્નેઃ કુરુવંશૈકદાહિનઃ ।
પાઞ્ચાલીં દદૃશુઃ સર્વે કૃષ્ણાં ધૂમશિખામિવ" ॥
તદ્ન્મધ્યદેશ્યશ્યામતા ।
ન ચ કવિમાર્ગે શ્યામકૃષ્ણયોઃ પાણ્ડુગૌરયોર્વા મહાન્વિશેષ ઇતિ કવિસમયેષ્વવોચામ ।
મધ્યદેશ્યગૌરતા-
"તવ નવનવનીતપિણ્ડગૌરે પ્રતિફલદુત્તરકોસલેન્દ્રપુત્ર્યાઃ ।
અવગતમલિકે મૃગાઙ્કબિમ્બં મૃગમદપત્રનિભેન લાઞ્છનેન" ॥
વિશેષસ્તુ પૂર્વદેશે રાજપુત્ર્યાદીના ગૌરઃ પાણ્ડુર્વા વર્ણઃ ।
એવં દક્ષિણદેશે ઽપિ ।
તત્ર પ્રથમઃ -
"કપોલે જાનક્યાઃ કરિકલભદન્તદ્યુતિમુષુ સ્મરસ્મેરસ્ફારોડ્મરપુલકે વક્ત્રકમલમ્ ।
મુહુઃ પશ્યઞ્છૃણ્વન્રજનિચરસેનાકલકલં જટાજૂટગ્રન્થિં દ્રઢયતિ રઘૂણાં પરિવૃઢઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"તાસાં માધવપત્નીનાં સર્વાસાં ચન્દ્રવર્ચસામ્ ।
શબ્દવિદ્યેવ વિદ્યાનાં મધ્યે જજ્વાલ રુક્મિણી" ॥
એવમન્યદપિ યથાસમ્ભવમભ્યૂહ્યમ્-
નિગદિતનયવિપરીતં દેશવિરુદ્ધં વદન્તિ વિદ્વાંસઃ ।
તત્પરિહાર્યં યત્નાત્તદુદાહૃતયસ્તુ દોષેષુ ॥
ઇત્થં દેશવિભાગો મ્રુદ્રામાત્રેણ સૂત્રિતઃ સુધિયામ્ ।
યસ્તુ જિગીષત્યધિકં પશ્યતુ મદ્ભુવનકોશમસૌ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે દેશવિભાગઃ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 18 _____________________________

અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ 18
કાલવિભાગઃ કાલઃ કાષ્ટાદિભેદભિન્નઃ ।
કાષ્ટા નિમેષા દશ પઞ્ચ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠાઃ કથિતાઃ કલેતિ ।
ત્રિંશત્કલશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ॥
તે ચ ચૈત્રઘાશ્વયુજમાસયોર્ભવતઃ ।
ચૈત્રાત્પરં પ્રતિમાસં મૌહૂર્ત્તિકી દિવસવૃદ્ધિઃ નિશાહાનિશ્ચ ત્રિમાસ્યાઃ, તતઃ પરં મૌહૂર્ત્તિકી નિશાવૃદ્ધિઃ દિવસહાનિશ્ચ ।
આશ્વયુજીત્પરતઃ પુનરેતદેવ વિપરીતમ્ ।
રાશૈતો રાશ્યન્તરસઙ્ક્રમણમુષ્ણભાસો માસઃ, વર્ષાદિ દક્ષિણાયનં, શિશિરાદ્યુત્તરાયણં, દ્વયયનઃ સંવત્સર ઇતિ સૌરં માનમ્ ।
પઞ્ચદશાહોરાત્રઃ પક્ષઃ ।
વર્દ્ધમાનસોમઃ શુક્લો, વર્ધ્દમાનકૃષ્ણિમા કૃષ્ણા ઇતિ પિત્ર્યં માસમાનમ્ ।
અમુના ચ વેદોદિતઃ કૃત્સ્નો ઽપિ ક્રિયાકલ્પઃ ।
પિત્ર્યમેવ વ્યત્યયિતપક્ષં ચાન્દ્રમસમ્ ।
ઇદમાર્યાવર્ત્તવાસિનશ્ચ કવયશ્ચ માનમાશ્રિતાઃ ।
એવં ચ દ્વૌ પક્ષૌ માસઃ ।
દ્વૌ માસાવૃતુઃ ।
ષણ્ણામૃતૂનાં પરવર્ત્તઃ સંવત્સરઃ ।
સ ચ ચૈત્રાદિરિતિ દૈવજ્ઞાઃ, શ્રાવણાદિરિતિ લોકયાત્રાવિદઃ ।
તત્ર નભા નભસ્યશ્ચ વર્ષાઃ, ઈષ ઊર્જશ્ચ શરત્, સહઃ સહસ્યશ્ચ હેમન્તઃ, તપસ્તસ્યશ્ચ શિશિરઃ, મધુર્માધવશ્ચ વસન્તઃ, શુક્રઃ શુચિશ્ચ ગ્રીષ્મઃ ।
તત્ર "વર્ષાસુ પૂર્વો વાયુઃ" ઇતિ કવયઃ ।
"પાશ્ચાત્યઃ, પૌરસ્ત્યસ્તુ પ્રતિહન્તા" ઇત્યાચાર્યાઃ ।
તદાહુઃ-
"પુરોવાતા હતા પ્રાવૃટ્ પશ્ચાદ્વાતા હતા શરત્" ઇતિ ।
તદાહુઃ-
"પ્રાવૃષ્યભ્ભોભૃતાભ્ભોદભરનિર્ભરનિર્ભરમમ્બરમ્ ।
કાદમ્બકુસુમામોદા વાયવો વાન્તિ વારુણાઃ" ॥
"વસ્તુવૃત્તરતન્ત્રં, કવિસમયઃ પ્રમાણમ્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
તદાહુઃ-
"પૌરસ્ત્યસ્તોયદર્ત્તોઃ પવન ઇવ પતન્પાવકસ્યેવ ધૂમો વિશ્વસ્યેવાદિસર્ગઃ પ્રણવ ઇવ પરં પાવનં વેદરાશેઃ ।
સન્ધ્યાનૃત્તોત્સવોચ્છોરિવ મદનરિપોનન્દિનાન્દીનિનાદઃ સોરસ્યાગ્રે સુખં વો વિતરતુ વિનતાનન્દનઃ સ્યન્દનસ્ય" ॥
શરદ્યનિયતદિક્કો વાયુર્યથા-
"ઉષઃસુ વવુરાકૃષ્ણજહાવશ્યાયશીકરાઃ ।
શોફાલીકલિકાકોશકષાયમોદિનો ઽનિલાઃ" ॥
"હેમન્તે પાશ્ચાત્યો વાયુઃ", ઇતિ એકે ।
"ઉદીચ્ય" ઇતિ અપરે ।
"ઉભયમપિ"ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
તયોઃ પાશ્ચાત્ય--
"ભઞ્જન્મૂર્જદ્રુમાલીસ્તુહિનગિરિતટેષૂદ્ગતાસ્ત્વક્કરાલાઃ રંવાભ્ભઃસ્થૂલવીચીચયચકિતલઞ્ચાતકાન્ વ્યાધુનાનઃ ।
પાશ્વાત્યો વાતિ વેગાદ્દ્રુતતુહિનશિલાશીકરાસારવર્ષી માતઙ્ગક્ષુણ્ણસાન્દ્રસ્ત્રુતસરલતરત્સારસારી સમીરઃ" ॥
ઉદીચ્યઃ-
"લભ્પાકીનાં કિરન્તશ્ચિકુરવિરચનાં રલ્લકાંલ્લાસયન્તઃ ચુમ્બન્તશ્વન્દ્રભાગાસલિલમવિકલં ભૂર્જકાણ્ડૈકચણ્ડઃ ।