Kāvyamīmāṃsā 1 · Part 6166

ete kastūrikaiṇapraṇayasurabhayo vallabhā bāhlavīnāṃ kaulūtīkelikārāḥ paricayitahimaṃ vāyavo vāntyudīcyāḥ" //
śiśire 'pi hemantavadudīcyaḥ pāścātyo vā /
vasante dakṣiṇaḥ /
taduktam -
"dhunvalaṅkāvanālīrmuhuralakalatā lāsayankeralīnām āndhrīdhaṃmillabandhānsapadi śithilayanvellayannāgavallīḥ /
uddāmaṃ dākṣiṇātyo malitamalayajaḥ sārithirmīnaketoḥ prātpaḥ sīmantinīnāṃ madhusamayasuhṛnmānacauraḥ samīraḥ" //
"ubhayatadikko vāyurgrīṣme" ityeke /
"naiṛrtaḥ " ityapare /
"ubhayamapi" iti yāyāvarīyaḥ /
tatra prathamaḥ-
"vātyācakrakacumbitāmbarabhuvaḥ sthūlā rajodaṇḍakāḥ saṃgrathnanti bhaviṣyadabhrapaṭalasthūṇāvitarkaṃ nabhaḥ /
kiṃ cānyanmṛgatṛṣṇiṅkāmbuvasaraiḥ pātrāṇi vītārṇasāṃ sindhūnāmiha sūtrayanti divaseṣvāgāminīṃ sampadam" //
dvitīyaḥ-
"so 'yaṃ karaistapati vahṇimayairivārkaḥ sāṅgāravistaravistarabhareva dharā samagrā /
vāyuḥ kukūlamiva varṣati naiṛrtaśca kārśānavairiva śarairmadanaśca hanti" //
kiñca -
garbhānbalākāsu niveśayanto vaṃśāṅkurānsvairninadaiḥ sṛjantaḥ /
"rajo 'mbudāḥ prāvṛṣi mudrayanto yātrodyamaṃ bhūmibhṛtāṃ haranti" //
sa sallakīsālaśilīndhrayūthīprasūnadaḥ puṣpitalāṅgalīkaḥ /
dagdhorvarāsundaragandhabandhurarghatyayaṃ vārimucāmanehā //
vanāni nīlīdalamecakāni dhārāmbudhautā girayaḥ sphuranti /
pūrāmbhasā bhinnataṭāstaṭinyaḥ sāndrendragopāni ca śādvalāni //
cakoraharṣī yaticāracauro viyoginīvīkṣitanāthavartmā /
gṛhānprati prasthitapānthasārthaḥ kālo 'yamādhmātanabhāḥ payodaiḥ //
yā keliyātrā karikāminībhir yātuṅgaharmyāgravilāsaśayyā /
catuḥsamaṃ (mo yo)yanmṛganābhigarbharṃ(bhaḥ) sā vāridarttoḥ prathamātitheyī //
calañcaṭulacātakaḥ kṛtakuraṅgarāgodayaḥ sadarduraravodyamo madabharapragalbhoragaḥ /
śikhaṇḍikulatāṇḍavāmuditamadgukaṅkāhvayo viyogiṣu ghanāgamaḥ smaraviṣaṃ viṣaṃ muñcati //
dalatkuṭajakuḍmalaḥ sphuṭitanīpapuṣpotkaro dhavaprasavabāndhavaḥ pracitamañjarīkārjunaḥ /
kadambakaluṣāmbaraḥ kalitaketakīkorakaś calanniculasañcayo harati hanta dharmātyayaḥ //
varṣāḥ //
drāggarjayantī vimadānmayūrānpragalbhayantī kuraradvirephan /
śaratsamabhyeti vikāsya padmānunmīlayantī kumudotpalāni //
sā bhāti puṣpāṇi niveśayantī bandhūkabāṇāsanakuṅkumeṣu /
śephālikāsatpapalāśakāśamaṇḍīrasaugandhikamālatīṣu //
sakhañjarīṭā sapayaḥ prasādā sā kasya no mānasamācchinati /
kādambakāraṇḍavacakravākasasārasakrauñcakulānuyātā //
upānayantī kalahaṃsayūthamagastyadṛṣṭayā punatī payāṃsi /
muktāsu śubhraṃ dadhatī ca garbhaṃ śaradvacitraiścaritaiścakāsti //
kṣitiṃ khananto vṛṣabhāḥ khurāgrai rodho viṣāṇairdviradā radantaḥ /

śṛṅgaṃ tyajanto ruravaśca jīrṇaṃ kurvanti lokānavalokanotkān //
atrāvadātadyuti candrikāmbunīlāvabhāsaṃ ca nabhaḥ samantāt /
surebhavīthī divisāvatāro jīrṇābhrakhaṇḍāni ca pāṇḍurāṇi //
mahānavamyāṃ nikhilāstrapūjāḥ nīrājanā vājibhaṭadvipānām /
dīpālikāyāṃ vividhā vilāsā yātronmukhairatra nṛpairvidheyāḥ //
vyomni tārataratārakotkaraḥ syandanapracaraṇakṣamā mahī /
bhāskaraḥ śaradi dīpradīdhitirbudhyate ca saha mādhavaḥ suraiḥ //
kedāra eva kalamāḥ pariṇāmanabhrāḥ prācīnamāmalakamardhati pākanīlam /
ervārukaṃ sphuṭananirgatagarbhagandham amlībhavanti ca jarattrapusīphalāni //
gehājireṣu navaśālikaṇāvapāta-gandhānubhāvasubhageṣu kṛṣīvalānām /
ānandayanti musalollasanāvadhūta-pāṇiskhaladvalayaddhatayo vadhūṭyaḥ //
tīkṣṇaṃ ravistapati nīca ivācirāḍhyaḥ śṛṅgaṃ rurustyajati mitramivākṛtajñaḥ /
toyaṃ prasīdati muneriva dharmacintā kāmī daridra iva śoṣamupauti paṅkam //
nadyo vahanti kuṭilakramayuktaśuktir ekhāṅkavālapulinodarasutpakūrmāḥ /
asyāṃ taraṅgitanutoyapalāyamāna-mīnānusāribakadattakarālaphalāḥ //
apaṅkilataṭāvaṭaḥ śapharaphāṇṭaphālojjvalaḥ patatkurarakātarabhramadadabhramīnārbhakaḥ /
luṭhatkamaṭhasaikataścalabakoṭavācāṭitaḥ saritsalilasaṃcayaḥ śaradi meduraḥ sīdati" //
śarat //
dvitrimucukundakalikastricaturamukulaḥ krameṇa lavalīṣu /
pañcaṣaphalinīkusumo jayati himartturnavāvataraḥ //
punnāgarodhraprasavāvataṃsā vāmabhruvaḥ kañcukakuñcitāṅgyaḥ /
vakrollasatkuṅkumasikthakāṅkāḥ sugandhatailāḥ kavarīrvahanti //
yathā yathā puṣpati śītakālastuṣāracūrṇotkarakīrṇavātaḥ /
tathā tathā yauvanaśālinīnāṃ kavoṣṇatāmatra kucā labhante //
varāhavardhāṇi navaudanāni dadhīni sannaddhaśarāṇi cātra /
sukomalāḥ sarṣapakandalīśca bhuktvā jano nindati vaidyavidyām //
atropacāraḥ salilaiḥ kavoṣṇairyatkiñcidatra svadate 'nnapānam /
sudurbhagāmatra nipīḍya śete svastyastu nityaṃ tuhinarttave 'smai //
vimuktabarhā vimadā mayūrāḥ praruḍhagodhūmayavā ca sīmā /
vyāghrīprasūtiḥ salilaṃ sabāṣpaṃ hemantaliṅgāni jayantyamūni //
saśamīdhānyapākāni kṣetrāṇyatra jayanti ca /
triśaṅkutilakā rātryaḥ paccante lavaṇāni ca //
udyānānāṃ mūkapuṃskokilatvaṃ bhṛṅgastrīṇāṃ maunamudrā mukheṣu /
mandodyogā patriṇāṃ vyomayātrā hemante syātsarpadarpakṣayaśca //
karkandhūnāṃ nāgaraṅgīphalānāṃ pākodrekaḥ khāṇḍavopyāvirasti /
kṛṣṇekṣūṇāṃ puṇḍrakāṇāṃ ca garbhe mādhuryaśrīrjāyate kāpyapūrvā //
yeṣāṃ madhyemandiraṃ talpasampat pārśve dārāḥ sphāratāruṇyatārāḥ /
līlāvahnirnihnutoddāmadhūmaste hemantaṃ grīṣmaśeṣaṃ vidanti" //
iti hemantaḥ /
hemantadharmaḥ śiśiraḥ, viśeṣastu /

"rātrirvicighatrasuratocitayāmadairdhyā cāṇḍo marudūhati kuṅkumapaṅkasāghyaḥ /
talpasthitirdviguṇatūlapaṭā kimanyad arghanti cātra vitatāgurudhūpadhūmāḥ /
ba" āśleṣiṇā pṛthurataklamapītaśītam āyāminīṃ ghanamudo rajanīṃ yuvānaḥ /
ūrvormuhurvalanabandhanasaṃdhilola-pādāntasaṃvalitatūlapaṭāḥ svapanti //
pāne 'mbhasoḥ surasanīrasayorna bhāti sparśakriyāsu tuhinānalayorna cātra /
no durbhagāsubhagayoḥ parirambhaṇe ca no sevane ca śaśibhāskarayorviśeṣaḥ //
puṣpakriyā marubake jalakelinindā kundānyaśeṣakusumeṣu dhuri sthitāni /
saubhāgyameṇatilakādbhajate 'rkabimbaṃ kāle tuṣāriṇi dahanti ca candanāni //
siddhārthayaṣṭiṣu yathottarahīyamānasantānabhinnaghanasūciparamparāsu /
dvitrāvaśeṣakusumāsu janikrameṇa pākakramaḥ kapiśimānamupādadhāti //
udīcyacaṇḍānilātāḍitāsu sulīnamīnāsu jalasya mūle /
nālāvaśeṣābjalatāsvidānīṃ vilāsavāpīṣu na yāti dṛṣṭiḥ //
mādyanmataṅgaḥ pṛṣataikatoṣī puṣpadvarāho dhṛtimallulāyaḥ /
daridranindyaḥ sadhanaikavandyaḥ sa eṣa kālaḥ śiśiraḥ karālaḥ //
abhānavabadhūroṣasvāduḥ karīṣatanūnapā-dasaralajanāśleṣakrūrastuṣārasamīraṇaḥ /
galitavibhavasyajñevādya dyutirmasṛṇā rave rvirahivanitāvaktraupabhyaṃ bibharttiṃ niśākaraḥ //
striyaḥ prakṛtipittalāḥ kkathitakuṅkumālepanair nitambaphalakastanasthalabhujorumūlapādibhiḥ /
ihābhinavayauvanāḥ sakalarātrisaśleṣitair haranti śiśirajvarāratimatīva pṛthvīmapi" //
śiśiraḥ //
"caitre madardhdiḥ śukasārikāṇāṃ hārītadātyūhamadhuvratānām /
puṃskokilānāṃ sahakārabandhuḥ madasya kālaḥ purareṣu eva //
mano 'dhikaṃ cātra vilāsalāsye preṅkhāsu dolāsu ca sundarīṇāṃ /
gīte ca gaurīcaritāvataṃse pūjāprapañce ca manobhavasya //
puṃskokilaḥ kūjati pañcamena balādvilāsā yuvatau sphuranti /
smaro vasante 'tra navaiḥ prasūnaiḥ svacāpayaṣṭerghaṭanāṃ karoti //
pinaddhamāhārajanāṃśukānāṃ sīmantasindūrajuṣāṃ vasante /
smarīkṛte preyasi bhaktibhājāṃ viśeṣaveṣaḥ svadate vadhūnām //
ayaṃ prasūnoddhurakarṇikāraḥ puṣpapañcārcitakāñcanāraḥ /
vijṛmbhaṇākovidakovidāraḥ kālo vikāśodyatasinduvāraḥ //
rohitakāmrātakakiṅkirātā madhūkamocāḥ saha mādhavībhiḥ /
jayanti śobhāñjanakaśca śākhī sakesaraḥ puṣpabharairvasante //
yo mādhavīmukuladṛṣṭiṣu veṇibandho yaḥ kokilakalaruteḥ kathane ca lābhaḥ /
pūjāvidhirdamanakena ca yaḥ smarasya tasminmadhuḥ sa bhagavāngururaṅganānām //
nāliṅgitaḥ kurabakastalako na dṛṣṭo nā tāḍitaśca caraṇaiḥ sudṛśāmaśokaḥ /
siktā na vaktramadhunā bakulaśca caitre citraṃ tathāpi bhavati prasavāvakīrṇāḥ //
caitre citrau raktanīlāvaśokau svarṇāśokastattṛtīyaśca pītaḥ /
jaitraṃ tantraṃ tatprasūnāntarebhyaścetoyoneḥ bhūrbhuvaḥ svastraye 'pi //
gūvākānāṃ nālikeradrumāṇāṃ hintālānāṃ pāṭalasīkiṃśikānām /
kharjūrāṇāṃ tāḍatāḍītaruṇāṃ puṣpāpīḍanyāsaheturvasantaḥ //
vikāsakārī navamallikānāṃ dalacchirīṣaprasavābhirāmaḥ /

puṣpapradaḥ kāñcanaketakīnāṃ grīṣmo 'yamullāsitadhātakīkaḥ //
kharjūrajambūpanasāmramocapriyālapūgīphalanālikeraiḥ /
dvandvāni khedālasatāmupasya ratānusandhānamihādriyante //
srotāṃsyanabhbhāṃsi sakūpakāni prapāḥ kaṭhore 'hani pānthapūrṇāḥ /
śucau samabhyarthitasaktupāne prage ca sāyaṃ ca vahanti mārgāḥ //
yatkāyamāneṣu dinārdinidrā yatsnānakelirdivasāvasāne /
yadrātriśeṣe suratāvatāraḥ sa muṣṭiyogo ghanagharmamāthī //
yā candrikā candanapaṅkahṛdyā yā jālamārgānilavīcimālā /
yā tālavṛntairudabinduvṛṣṭir-jalāñjaliṃ sā śucaye dadāti //
karpūracūrṇaṃ sahakārabhaṅgastāmbūlamārdrakramukopakḷtpam /
hārāśca tārāstanuvastrametanmahārahasyaṃ śiśirakriyāyāḥ //
muktālatāścandanapaṅkadigdhā mṛṇālahārānusṛtā jalārdrāḥ /
strajaśca maulau smitacampakānāṃ grīṣme 'pi so 'yaṃ śiśirāvatāraḥ" //
atra hi-
"pacyanta iva bhūtāni tāpyanta iva pāṃsavaḥ /
kkathyanta iva toyāni dhmāyanta iva cādrayaḥ //
eṇāḥ sthalīṣu mṛgatṛṣṇikayā hriyante srotastanutvajanitā jalaveṇibandhāḥ /
tāmyattimīni ca sarāṃsi jalasya śeṣād uccāraghaṭṭighaṭikāvalayāśca kūpāḥ //
karabhāḥ śarabhāḥ sarāsabhā madamāyānti bhajanti vikriyām /
karavīrakarīrapuṣpiṇīḥ sthalabhūmīradhiruhya cāsate //
sahakārarasārcitā rasālā jalabhaktaṃ phalapānakāni manthāḥ /
mṛgalāvarasāḥ śṛtaṃ ca dugdha smarasañjīvanamauṣadhaṃ nidādhe //
jalacandanacāravastāruṇyaḥ sajalārdrāḥ sahatārahāramālāḥ /
kadalīdalatalpakalpanasthāḥ smaramāhūya niveśayanti pārśve //
grīṣme cīrīnādavanto vanāntāḥ paṅkābhyaktāḥ sauribhāḥ sebhakolāḥ /
lolajjihvāḥ sarpasāraṅgavargā mūlastrastaiḥ patriṇaścāṃsadeśaiḥ //
harmyaṃ ramyaṃ candrikādhautapṛṣṭaṃ kāntocchiṣṭā vāruṇī vārimiśrā /
mālāḥ kaṇṭhe pāṭalā mallikānāṃ sadyo grīṣmaṃ hanta hemantayanti //
grīṣmaḥ //
caturavasthaśca ṛturupanibandhanīyaḥ /
tadyathā sandhiḥ, śaiśavaṃ, prauḍhiḥ, anavṛttiśca /
ṛtudvayamadhyaṃ sandhiḥ /
śiśiravasantasandhiryathā-
"tyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasā drumā manasi ca giraṃ gṛhṇantīme giranti na kokilāḥ /
atha ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo na ca jaraṭhatāmālambante klamodayadāyinīm" //
vasantaśaiśavam -
"garbhagranthiṣu vīrudhāṃ sumanaso madhye 'ṅkuraṃ pallavā vāñchāmātraparigrahaḥ pikavadhūkaṇṭhodare pañcamaḥ /
kiṃ ca trīṇi jaganti jiṣṇu divasairdvighatrairmanojanmano devasyāpi cirojbhphitaṃ yadi bhavedabhyāsavaśyaṃ dhanuḥ" //
vasantaprauḍhiḥ-
"sāmyaṃ samprati sevate vicakilaṃ ṣāṇmāsikairmauktikaiḥ kāntiṃ karṣati kāñcanārakusumaṃ mājjiṣṭadhautātpaṭāt /

hūṇīnāṃ kurute madhūkamukulaṃ lāvaṇyaluṇṭākatāṃ lāṭīnābhinibhaṃ cakāsti ca patadvṛntāgrataḥ kesaram" //
atikrāntartuliṅgaṃ yatkusumādyanuvattate /
liṅganuvṛttiṃ tāmāhuḥ sā jñeyā kāvyalokataḥ //
varṣāsu grīṣmaliṅgābjavikāsānuvṛttiḥ /
khaṃ vaste kalaviṅkakaṇṭhamalinaṃ kādambinīkambalaṃ carcā pārayatīva dardurakulaṃ kolāhalairunmadam /
gandhaṃ muñcati siktalājasadṛśaṃ varṣeṇa dagdhā sthalī durlakṣyo 'pi vibhāvyate kamalinīhāsena bhāsāṃ patiḥ //
" evamanyā api /
kiñca-
graiṣmikasamayavikāsī kathito dhūlīkadamba iti loke /
jaladharasamayaprātpau sa eva dhārākadambaḥ syāt //
yathā-
"dhūlīkadambaparidhūsaradiṅmukhasya raktacchaṭāsuraśarāsanamaṇṭanasya /
dītpāyudhāśanimuco nanu nīlakaṇṭha notkaṇṭhase samaravāridharāgamasya" //
jalasamayajāyamānāṃ jātiṃ yāṃ karddamīti nigadanti /
sā śaradi mahotsavinī gandhānvitaṣaṭpadā bhavati //
yathā-
"sthūlāvaśyāyabindudyutidalitabṛhatkorakagranthibhājo jātyā jālaṃ latānāṃ jaraṭaparimalaplāvitānāṃ jajṛmbhe /
nānāhaṃsopadhānaṃ sapadi jalanidheśvotsasarpāparasya jyotsnāśuklopadhānaṃ śayanamiva śaśī nāgabhogāṅkamabhbhaḥ" //
stokānuvṛttiṃ ketakyā api kecidicchanti /
yathā-
"asūcyataḥ śaratkālaḥ ketakīdhūlidhūsaraiḥ /
padmatāmrairnavāyātaścaraṇairiva vāsaraiḥ" //
śaradbhāvānāmanuvṛttiratra bāṇāsanānāṃ sakuruṇṭakānām /
hemantavaktre yadi dṛśyate 'pi na dṛśyate bandhavidhiḥ kavīnām //
hemantaśiśirayoraikye sarvaliṅgānuvṛttireva /
uktaṃ ca /
"dvādaśamāsaḥ saṃvatsaraḥ, pañcartavo hemantaśiśirayoḥ samāsena" /
marubakadamanakapunnāgapuṣpaliṅgānuvṛttibhiḥ surabhiḥ /
racanīyaścitraśrīḥ kaścitkundānuvṛttyā ca //
"gṛhe vāhīkayūnāṃ vahati damanako mañjarīkarṇapūrān unmādaḥ pāmarīṇāṃ maruti marubakāmodini vyaktimeti /
sadyo bhaṅgānusārastrutasarabhiśirāśīkaraḥ sāhakāraḥ sarparannambhaḥśarāve racayati ca raso racakīcandrakāṇi //
kunde mandastamāle mukulini vikalaḥ kātaraḥ kiṅkirāte raktāśoke saśokaściramativikace campake kuñcitākṣaḥ /
pānthaḥ khedālaso 'pi śravaṇakaṭuraṭaccakramabhyeti dhunvan sotkaṇṭhaḥ ṣaṭpadānāṃ navamadhupaṭalīlampaṭaṃ karpaṭena" //
yathā vā-
"dhunānaḥ kāverīparisarabhuvaścandanatarun marunmandaḥ kundaprakāramakarandānavakiran /
priyakrīḍākarṣacyutakusumamāmūlasaralaṃ lalāṭe lāṭīlāṃ luṭhitamalakaṃ tāṇḍavayiti" //
evamanyāpyanuvṛttiḥ /
"vicakilakerasarapāṭalicampapuṣpānuvṛttayo grīṣme /
tatra ca tuhinartubhavaṃ marubakamapi kecidicchanti" //
yathā-

"karṇe smeraṃ śirīṣaṃ śirasi vicakilasraglatāḥ pāṭalinyaḥ kaṇṭhe mārṇālahāro valayitamasitābhbhojanālaṃ kalācyoḥ /
samodaṃ candanābhbhaḥ stanabhuvi nayane mlānanāñjiṣṭhapṛṣṭhe gātraṃ lolajjalārdraṃ jayati mṛgadṛśāṃ grauṣmiko veṣa eṣaḥ" //
yathāca -
"aminavakuśasūcisparddhi karṇe śirīṣaṃ marubakarivāraṃ pāṭalādāma paṇṭhe /
sa tu sarasajalārdenmīlitaḥ sundarīṇāṃ dinapariṇatijanmā ko 'pi veṣaścakāsti" //
evamudāharaṇāntarāṇi /
"ṛtubhavavṛttyanuvṛttī diṅmātreṇātra sūcite santaḥ /
śeṣaṃ svadhiyā paśyata nāmagrāhaṃ kiyadbrūmaḥ //
deśeṣu padārthānāṃ vyatyāso dṛśyate svarūpasya /
tanna tathā badhvīyātkavibaddhamiha pramāṇaṃ naḥ" //
śobhāndhogandhasaraiḥ phalārcanābhyāṃ ca puṣpamupayoni /
ṣoḍhā darśitametatsyātsatpamamanupayogi //
yathā-
yatprāci māse kusumaṃ nibaddhaṃ taduttare bālaphalaṃ vidheyam /
tadagrime prauḍhidharaṃ ca kāryaṃ tadagrime pākapariṣkṛtaṃ ca //
drumodbhavānāṃ vidhireṣu dṛṣṭo ballīphalānā na mahānanehā /
teṣāṃ dvimāsāvadhireva kāryaḥ paṣpe phale pākavidhau ca kālaḥ //
anyarvyājaṃ bahivyājaṃ bāhyāntarvyājameva ca /
sarvavyājaṃ bahuvyājaṃ nirvyājaṃ ca tathā phalam //
lakucādyantarvyājaṃ tathā bahirvyājamatra mocādi /
āmrādyubhayavyājaṃ sarvavyājaṃ ca kakubhādi //
panasādi bahuvyājaṃ nīlakapitthādi bhavati nirvyājam /
sakalaphalānāṃ ṣoḍhā jñātavyaḥ kavibhiriti bhedaḥ //
ekadvitryādibhedena sāmastyenāthavā ṛtūn /
prabandheṣu nibandhīyātkrameṇa vyutkrameṇa vā //
na ca vyutkramadoṣo 'sti kaverarthapathaspṛśaḥ /
tathā tathā kāpi bhaved vyutkramo bhūṣāṇāṃ yathā //
anusandhānaśūnyasya bhūṣaṇaṃ dūṣaṇāyate /
sāvadhānasya ca kaverdūṣaṇaṃ bhūṣaṇāyate //
iti kālavibhāgasya darśitā vṛttirīdṛśī /
kaveriha mahānmoha iha siddho mahākaviḥ //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe kālavibhāgo nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
samātpamidaṃ prathamamadhikaraṇaṃ kavirahasyaṃ kāvyamīmāṃsāyām