કાવ્યમીમાંસા · ભાગ 2140

યતો નાટકાદાવીશ્વરાદીનાં દેવાનાં ચ પ્રવેશે તચ્છાયાવન્તિ વાક્યાનિ વિધેયાનીતિ દિવ્યમ્ ।
ઇહ હિ પ્રયોવાદો યદુત મર્ત્યાવતારવ્યવહારરુચેર્ભગવતો વાસુદેવસ્ય વચો વૈષ્ણવં તન્માનુષમિતિ વ્યપદિશન્તિ ।
તચ્ચ ત્રિધા રીતિત્રયભેદેન ।
તદાહુઃ-
"વૈદર્ભી ગૌડીયા પાઞ્ચાલી ચેતિ રીતયસ્તિસ્રઃ ।
આશુ ચ સાક્ષાન્નિવસતિ સરસ્વતી તેન લક્ષ્યન્તે" ॥
રીતિરુપં વાક્યત્રિતયં કાકુઃ પુનરનેકયતિ ।
"કાકુર્વક્રોક્તિર્નામ શબ્દાલઙ્કારોયમ્" ઇતિ રુદ્રટઃ ॥
"અભિપ્રાયાવાન્પાઠધર્મઃ કાકુઃ, સ કથમલઙ્કારી સ્યાત્?" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સા ચ દ્વિધા સાકાઙ્ક્ષા નિરાકાઙ્ક્ષા ચ ।
વાક્યાન્તરાકાઙ્ક્ષિણી સાકાઙ્ક્ષા, વાક્યોત્તરભાવિની નિરાકાઙ્ક્ષા ।
તદેવ વાક્યં કાકુવિશેષેણ સાકાઙ્ક્ષમ્ ।
તદેવ કાકુમન્તરેણનિરાકાઙ્ક્ષમ્ ।
આક્ષેપગર્ભા, પ્રશ્નગર્ભા, વિતર્કગર્ભા ચેતિ સાકાઙ્ક્ષા ।
વિધિરુપા, ઉત્તરરુપા, નિર્ણયરુપેતિ નિરાકાઙ્ક્ષા ।
તત્રાક્ષેપગર્ભા-
"યદિ મે વલ્લભા દૂતી તદાહમપિ વલ્લભા ।
યદિ તસ્યાઃ પ્રિયા વાચઃ તન્મમાપિ પ્રિયપ્રિયાઃ" ॥
એવમેવ નિર્દેષ્ટુર્વિધિરુપા ।
પ્રશ્નગર્ભા-
"ગતઃ સ કાલો યત્રાસીન્મુક્તાનાં જન્મ વલ્લિષુ ।
વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતં તાસાં હેતવઃ શુક્તિસમ્પુટાઃ" ॥
ઇયમેવોપદેષ્ટિરુત્તરરુપા ।
વિતર્કગર્ભા-
"નવજલધરઃ સન્નદ્ધો ઽયં ન દૃત્પનિશાચરઃ સુકધનુરિદં દૂરાકૃષ્ટં ન નામ શરાસનમ્ ।
અયમપિ પટુર્ધારાસારો ન બાણપરમ્પરા કનકનિકષસ્નિગ્ધા વિદ્યુત્પ્રિયા ન મમોર્વશી" ॥
ઇયમેવોપદેષ્ટુર્નિર્ણયરુપા ।
તા ઇમાસ્તિસ્રો ઽપિ નિયતનિબન્ધાઃ ।
તદ્વિપરીતાઃ પુનરનન્તાઃ ।
તત્રાભ્યુપગમાનુનયકાકૂ-
"યુષ્મચ્છાસનલઙ્ઘનામ્ભસિ મયા મગ્નેન નામ સ્થિતં પ્રાત્પા નામ વિગર્હણા સ્થિતિમતાં મધ્યે ઽનુજામામપિ ।
ક્રોધોલ્લાસિતશોણિતારુણગદસ્યોચ્છિન્દતઃ કૌરવા-નદ્યૈકં દિવસં મમાસિ ન ગુરુર્નાહં વિધેયસ્તવ" ॥
અભ્યનુજ્ઞોપહાસકાકૂ-
"મથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાદ્ દુઃશાસનસ્ય રુધિરં ન પુબામ્યુરસ્તઃ ।
સઞ્ચૂર્ણયામિ ગદયા ન સુયોધનોરુ સન્ધિં કરોતુ ભવતાં નૃપતિઃ પણેન" ॥
એવં ત્રિચતુરકાકુયોગો ઽપિ ।
તત્ર ત્રિયોગઃ-
"સેયં પશ્યતિ નો કુરઙ્ગકવધૂસ્ત્રસ્તૈવમરદ્વીક્ષતે તસ્યાઃ પાણિરયં ન મારુતવલત્પત્રાઙ્ગુલિઃ પલ્લવઃ ।
તારં રોદિતિ સૈવ નૈષ મરુતા વેણુઃ સમાપૂર્યતે સેયં મામભિભાષતે પ્રિયતમા નો કોકિલઃ કૂજતિ" ॥
ચદુર્યોગઃ-

"ઉચ્યતાં સ વચનીયમશેષં નેશ્વરે પરુષતા સખિ સાર્ધ્વી ।
આનયૈનમનુનીય કથં વા વિપ્રિયાણિ જનયન્નનુનેયઃ" ॥
"સખ્યા વા નાયિકાયા વા સખીનાયિકયોરથ ।
સખીનાં ભૂયસીનાં વા વાક્યે કાકુરિહ સ્થિતા" ॥
પદવાક્યવિદાં
માર્ગો યો ઽન્યથૈવ વ્યવસ્થિતઃ ।
સ ત્વાઙ્ગાભિનયદ્યોત્યા તં કાકુઃ કુરુતે ઽન્યથા ॥
અયં કાકુકૃતો લોકે વ્યવહારો ન કેવલમ્ ।
શાસ્ત્રેષ્વપ્યસ્ય સામ્રાજ્યં કાવ્યસ્યાપ્યેષ જીવિતમ્ ॥
કામં વિવૃણુતે કાકુરર્થાન્તરમતન્દ્રિતા ।
સ્ફુટીકરોતિ તુ સતાં ભાવાભિનયચાતુરીમ્ ॥
ઇત્થં કવિર્નિબધ્નીયાદિત્થં ચ મતિમાન્પઠેત્ ।
યથા નિબન્ધનિગદશ્છાયાં કાઞ્ચિન્નિષિઞ્ચતિ ॥
કરોતિ કાવ્યં પ્રાયેણ સંસ્કૃતાત્મા યથા તથા ।
પઠિતું વેત્તિ સ પરં યસ્ય સિદ્ધા સરસ્વતી ॥
યથા જન્માન્તરાભ્યાસાત્કણ્ઠે કસ્યાપિ રક્તતા ।
તથૈવ પાઠસૌન્દર્યં નૈકજન્મવિનિર્મિતમ્ ॥
સસંસ્કૃતમપભ્રંશં લાલિત્યાલિઙ્ગિતં પઠેત્ ।
પ્રાકૃતં ભૂતભાષાં ચ સૌષ્ઠવોત્તરમુદ્ગિરેત્ ॥
પ્રસન્ને મન્દ્રયોદ્વાચં તારયેત્તદ્વિરોધિનિ ।
મન્દ્રતારૌ ચ રચયેન્નિર્વાહિણિ યથોત્તરમ્ ॥
લલિતં કાકુસમન્વિતમુજ્જ્વલમર્થવશકૃતપરિચ્છેદમ્ ।
શ્રુતિસુખવિવિક્તવર્ણં કવયઃ પાઠં પ્રશંસન્તિ ॥
અતિતૂર્ણમતિવિલમ્બિતમુલ્બણનાદં ચ નાદહીનં ચ ।
અપદચ્છિન્નમનાવૃતમતિમૃદુપરુષં ચ નિન્દન્તિ ॥
ગમ્ભીરત્વમનૈશ્ચર્યં નિર્વ્યૂઢિસ્તારમન્દ્રયોઃ ।
સંયુક્તવર્ણલાવણ્યમિતિ પાઠગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥
યથા વ્યઘ્રી હરેત્પુત્રાન્ દંષ્ટ્રાભિશ્ચ ન પીડયેત્ ।
ભીતા પતનભેદાભ્યાં તદ્વદૂર્ણાન્પ્રયોજયેત્ ॥
વિભક્તયઃ સ્ફુટા યત્ર સમાસશ્ચાકદર્થિતઃ ।
અમ્લાનઃ પદસન્ધિશ્ચ તત્ર પાઠઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
ન વ્યસ્તપદયોરૈક્યં ન ભિદાં તુ સમસ્તયોઃ ।
ન ચાખ્યાતપદમ્લાનિં વિદધીત સુધીઃ પઠન્ ॥
આગોપાલકમાયોષિદાસ્તામેતસ્ય લેહ્યતા ।
ઇત્થં કવિઃ પઠન્કાવ્યં વાગ્દેવ્યા અતિવલ્લભઃ ॥
યે ઽપિ શબ્દવિદો નૈવ નૈવ ચાર્થવિચક્ષણાઃ ।
તેષામપિ સતાં પાઠઃ સુષ્ઠુ કર્ણરસાયનમ્ ॥
પઠન્તિ સંસ્કૃતં સુષ્ઠુ કુણ્ઠાઃ પ્રાકૃતવાચિ તુ ।
વારાણસીતઃ પૂર્વેણ યે કેચિન્મગધાદયઃ" ॥
આહ સ્મ-

"બ્રહ્મન્વિજ્ઞાપયામિ ત્વાં સ્વાધિકારજિહાસયા ।
ગૌડસ્ત્યજતુ વા ગાથામન્યા વાસ્તુ સરસ્વતી ॥
નાતિસ્પષ્ટો ન ચાશ્લિષ્ટો ન રુક્ષો નાતિકોમલઃ ।
ન મદ્રો નાતિતારશ્ચ પાઠી ગૌડેષુ વાડવઃ ॥
રસઃ કો ઽપ્યસ્તુ કાપ્યસ્તુ રીતિઃ કો ઽપ્યસ્તુ વા ગુણઃ ।
સગર્વં સર્વકર્ણાટાષ્ટઙ્કારોત્તરપાઠિનઃ ॥
ગદ્યે પદ્યે ઽથવા મિશ્રે કાવ્યે કાવ્યમના અપિ ।
ગેયગર્ભે સ્થિતઃ પાઠે સર્વો ઽપિ દ્રવિડઃ કવિઃ ॥
પઠન્તિ લટભં લાટાઃ પ્રાકૃતં સંસ્કૃતદ્વિષઃ ।
જિહ્વયા લલિતોલ્લાપલબ્ધસૌન્દર્યમુદ્રયા ॥
સુરાષ્ટ્રત્રવણાદ્યા યે પઠન્ત્યર્પિતસૌષ્ઠવમ્ ।
અપભ્રંશાવદંશાનિ તે સંસ્કૃતવચાંસ્યપિ ॥
શારતાયાઃ પ્રસાદેન કાશ્મીરઃ સુકવિર્જનઃ ।
કર્ણો ગુડૂચીગણ્ડૂષસ્તેષાં પાઠક્રમઃ કિમુ ? ॥
તતઃ પુરસ્તાત્કવયો યે ભવન્ત્યુત્તરાપથે ।
તે મહાત્યપિ સંસ્કારે સાનુનાસિકપાઠિનઃ ॥
માર્ગાનુગેન નિનદેન નિધિર્ગુણાનાં સમ્પૂર્ણવર્ણરચનો યતિભિર્વિભક્તઃ ।
પાઞ્ચાલમણ્લભ્રુવાં સુભગઃ કવીનાં શ્રોત્રે મધુ ક્ષરતિ કિઞ્ચન કાવ્યપાઠઃ ॥
લલલ્લકારયા જિહ્વાં જર્જરસ્ફારરેફયા ।
ગિરા ભુજઙ્ગાઃ પૂજ્યન્તે કાવ્યભાવ્યધિયો ન તુ ॥
પઞ્ચસ્થાનમુદ્ભવવર્ણેષુ યથાસ્વરુપનિષ્પત્તિઃ ।
અર્થવશેન ચ વિરતિઃ સર્વસ્વમિદં હિ પાઠસ્ય" ॥
સકાકુકલના પાઠપ્રતિષ્ટેયં પ્રતિષ્ઠિતા ।
અર્થાનુશાસનસ્યાથ પ્રકારઃ પરિકીર્ત્ત્યન્તે ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે સત્પમો ઽધ્યાયઃ વાક્યવિશેષાઃ કાકુકલના પાઠપ્રતિષ્ઠા ચ ॥
____________________________ અધ્યય 8 _____________________________
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ 8
વાક્યાર્થયોનયઃ "શ્રુતિઃ, સ્મૃતિઃ, ઇતિહાસઃ, પુરાણં, પ્રમાણવિદ્યા, રાજસિદ્ધાન્તત્રયી, લોકો, વિરચના, પ્રકીર્ણકં ચ કાવ્યાર્થાનાં દ્વાદશ યોનયઃ" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"ઉચિતસંયોગેન, યોક્તૃસંયોગેન, ઉત્પાદ્યસંયોગેન, સંયોગવિકારેણ ચ સહ ષોડશ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
તત્ર શ્રૌતઃ ।
"ઉર્વશી હાપ્સરાઃ પુરુરવસમૈડં ચકમે" ।
અત્રાર્થે-
"ચન્દ્રાદ્ બુધઃ સમભવદ્ભગવાન્નરેન્દ્ર-માદ્યં પુરુરવસમૈડમસાવસૂત ।
તં ચાપ્સરાઃ સ્મરવતી ચકમે કિમન્યદ્ અત્રોર્વશી સ્મિતવશીકૃતશક્રચેતાઃ" ॥
યથા વા-
"યદેતન્મણ્ડલં તપતિ તન્મહદુક્થં તા ઋચઃ સ ઋચાં લોકો ઽથ યદેતદર્ચિર્દીપ્યતે તન્મહાવ્રતં તાનિ સામાનિ સ સામ્નાં લોતો ઽથ ય એષ તસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ સો ઽગ્નિસ્તાનિ યજૂંષાં લોકઃ સૈષા ત્રય્યેવ વિદ્યા તપતિ" ।
અત્રાર્થે-
"એતદ્યન્મણ્ડલં ખે તપતિ દિનકૃતસ્તા ઋચો ઽર્ચીંષિ યાનિ દ્યોતન્તે તાનિ સામાન્યયમપિ પુરુષો મણ્ડલે ઽણુર્યજૂંષિ ।
એવં યં વેદ વેદત્રિયમયમયં વેદવેદી સમગ્રો વર્ગઃ સ્વર્ગાપવર્ગપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ સો ઽસ્તુ સૂર્યઃ શ્રિયે વઃ" ॥
તચ્ચેદં વેદહરણં યદિત્થં કથયન્તિ---

"નમો ।
સ્તુ તસ્યૈ શ્રુતયે યાં દુહન્તિ પદે પદે ।
ઋષયઃ શાસ્ત્રકારશ્ચ કવયશ્ચ યથામતિ" ॥
સ્માર્ત્તઃ-
"બહ્વર્થેષ્વભિયુક્તેન સર્વત્ર વ્યપલાપિના ।
વિભાવિતૈકદેશેન દેયં યદભિયુજ્યતે" ॥
અત્રાર્થે-
"હંસ પ્રયચ્છ મે કાન્તાં ગતિસ્તસ્યાસ્ત્વયા હૃતા ।
સમ્ભાવિતૈકદેશેન દેયં યદભિયુજ્યતે" ॥
ઐતહાસિકાઃ-
"ન સ સઙ્કુચિતઃ પન્થા યેન વાલી હતો ગતઃ ।
સમયે તિષ્ઠ સુગ્રીવ મા વાલિપથમન્વગાઃ" ॥
અત્ર-
"મદં નવૈશ્વર્યલવેન લમ્ભિતં વિસૃજ્ય પૂર્વં સમયો વિમૃશ્યતામ્ ।
જગજ્જિઘત્સાતુરકણ્ઠકદ્ધતિર્ન બાલિર્નૈવાહતતૃત્પિરન્તકઃ" ॥
પૌરાણિકાઃ-
"હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો યાં યાં સ્મિત્વાપ્યુદૈક્ષત ।
ભયભ્રાન્તૈઃ સુરૈશ્ચક્રે તસ્યૈ તસ્યૈ દિશે નમઃ" ॥
અત્ર-
"સ સઞ્ચરિષ્ણુર્ભુવનત્રયે ઽપિ યાં યદૃચ્છયાશિશ્રિયદાશ્રયઃ શ્રિયઃ ।
અકારિ તસ્યૈ મુકુટોપલસ્ખલત્કરૈસ્ત્રિસન્ધ્યં ત્રિદશૈર્દિશે નમઃ" ॥
અત્રાહુઃ-
"શ્રુતીનાં સાઙ્ગશાખાનામિતિહાસપુરાણયોઃ ।
અર્થગ્રન્થઃ કથાભ્યાસઃ કવિત્વસ્યૈકમૌષધમ્ ॥
ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યામિવ સત્કવિઃ ।
વિવેકાઞ્જનશુદ્ધાભ્યાં સૂક્ષ્મમપ્યર્થમીક્ષતે ॥
વેદાર્થસ્ય નિવન્ધેન શ્લાધ્યન્તે કવયો યથા ।
સ્મૃતીનામિતિહાસસ્ય પુરાણસ્ય તથા તથા" ॥
દ્વિવિધઃ પ્રામાણિકો મૈમાંસિકસ્તાર્કિકશ્ચ ।
તત્ર પ્રથમઃ શબ્દસ્ય સામાન્યમભિધેયં વિશેષશ્ચાર્થઃ ।
અત્ર-
"સામાન્યવાચિ પદમપ્યભિધીયમાનં માં પ્રાપ્ય જાતમભિધેયવિશેષનિષ્ટમ્ ।
સ્ત્રી કાચિદિત્યભિહિતે સતતં મનો મે તામેવ વામનયનાં વિષયીકરોતિ" ॥
તર્કેષુ સાઙ્ખયીયઃ-
"નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોરપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ત્વનયોસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ" ॥
અત્ર-
"ય એતે યજ્વાનઃ પ્રથિતમહસો યે ઽપ્યવનિપા મૃગાક્ષ્યો યાશ્વેતાઃ કૃતમપરસંસારકથયા ।
અમી યે દૃશ્યન્તે ફલકુસુમનમ્રાશ્ચ તરવો જગત્યેવંરુપા વિલસતિ મૃદેષા ભગવતી" ॥
ન્યાયવૈશેષિકીયઃ-સ કિંસામગ્રીક ઈશ્વરઃ કર્ત્તા? ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।

નિરતિશયૈશ્વર્યસ્ય તસ્ય કર્તૃત્વમિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
અત્ર-
"કિમીહઃ કિઙ્કાયઃ સ ખલુ કિમુપાયસ્ત્રિભુવનં કિમાધારો ધાતા સૃજતિ કિમુપાદાન ઇતિ ચ ।
અતર્ક્યૈશ્વર્યે ત્વય્યનવસરદુઃસ્થો હૃતધિયઃ કુતર્કો ઽયં કાંશ્વન્મુખરયતિ મોહાય જગતઃ" ॥
બોદ્ધીયઃ-
વિવક્ષાપૂર્વા હિ શબ્દાસ્તામેવ વિવક્ષાં સૂચયેયુઃ ।
અત્ર-
"ભવતુ વિદિતં શબ્દા વક્તુર્વિવક્ષિતસૂચકાઃ સ્મરવતિ યતઃ કાન્તે કાન્તાં બલાત્પરિચુમ્બતિ ।
ન ન ન મ મ મા મા માં સ્પ્રાક્ષીર્નિષેધપરં વચો ભવતિ શિથિલે માનગ્રન્થૌ તદેવ વિધાયકમ્" ॥
લૌકાયતિકઃ -
ભૂતેભ્યશ્વૈતન્યં મદશક્તિવત્ ।
અત્ર-
"બહુવિધમિહ સાક્ષિચિન્તાકાઃ પ્રવદન્ત્યન્યદિતઃ કલેવરાત્ ।
અપિ ચ સુદતિ તે સચિન્તકાઃ પ્રલયં યાન્તિ સહૈવ ચિન્તયા" ॥
આર્હતઃ -
શરીરપરિમાણ આત્મા, અન્યથા શરીરાફલ્યમાત્માફલ્યં વા ।
અત્ર-
"શરીરમાત્રમાત્માનં યે વદન્તિ જયન્તિ તે ।
તચ્ચુમ્બને ઽપિ યજ્જાતઃ સર્વાઙ્ગપુલકો ઽસ્ય મે" ॥
સર્વપાર્ષદત્વાત્કાવ્યવિદ્યાયાઃ તાનિમાનન્યાંશ્ચાર્થાન્વ્યુત્યત્તયે પ્રત્યવેક્ષેત ।
આહુશ્ચ-
"યાંસ્તર્કકર્કશાનર્થાન્સીક્તિષ્વાદ્રિયતે કવિઃ ।
સૂર્યાંશવ ઇવેન્દૌ તે કાઞ્ચિદર્ચન્તિ કાન્તતામ્" ॥
સમયવિદ્યાસુ શૈવસિદ્ધાન્તીયઃ-
"ઘોરઘોરતરાતીતબ્રહ્મવિદ્યાકલાતિગઃ ।
પરાપરપદવ્યાપી પાયાદૂઃ પરમેશ્વરઃ" ॥
પઞ્ચરાત્રઃ-
"નાદ્યાન્તવન્તઃ કવયઃ પુરાણાઃ સૂક્ષ્મા બૃહન્તો ઽપ્યનુશાસિતારઃ ।
સર્વજ્વરાન્ધ્વન્તુ મમાનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નસઙ્કર્ષણવાસુદેવાઃ" ॥
બૌદ્ધસિદ્ધાન્તીયઃ-
"કલિકૃતકલુષાણિ યાનિ લોકે મયિ નિપતન્તુ વિમુચ્યતાં સ લોકઃ ।
મમ હિ સુચરિતેન સર્વસત્ત્વાઃ પરમસુખેન સુખાવનીં પ્રયાન્તુ" ॥
એવં સિદ્ધાન્તન્તાન્તરેષ્વપિ ।
રાજસિદ્ધાન્તત્રય્યામર્થશાસ્ત્રીયઃ -
"શમવ્યાયામાભ્યાં પ્રતિવિહિતતન્ત્રસ્ય નૃપતેઃ પરં પ્રત્યુચ્ચૈર્નમ કુઞ્ચયાગ્રચરણં માં પશ્ય તાવત્સ્થિતમ્ ।
બહુવ્યાજં રાજ્યં ન સુકરમરાજપ્રણિધિભિર્ દુરારાધા લક્ષ્મીરનવહિદચિત્તં છલયતિ" ॥
નાટ્યશાસ્ત્રીયઃ-
"એવં ધારય દેવિ બાહુલતિકામેવં કુરુષ્વાઙ્ગકં માત્યુચ્ચૈર્નમ કુઞ્ચયાગ્રચરણં માં પશ્ય તાવત્સ્થિતમ્ ।
દેવીં નર્ત્તયતઃ સ્વવક્રમુરજેનાભ્ભોધરધ્વાનિના શભ્ભોર્વઃ પરિપાન્તુ લમ્બિતલયચ્છેદાહૃતાસ્તાલિકાઃ" ॥
કામસૂત્રીયઃ-

"નાશ્વર્યં ત્વયિ યલ્લક્ષ્મીઃ ક્ષિપ્ત્વાધોક્ષમાગતા ।
અસૌ મન્દરતસ્ત્વં તુ પ્રાત્પઃ સમરતસ્તયા" ॥
લૌકિકસ્તુ દ્વિધા પ્રાકૃતો વ્યુત્પન્નશ્ચ ।
તયોઃ પ્રથમઃ-
"સ્ફુટિતપિઠરીબન્ધશ્લાધ્યો વિપક્ષગૃહેપ્યભૂત્ પ્રિયતમ યયોઃ સ્નેહગ્રન્થિસ્તથા પ્રથમં સ નૌ ।
જનવદધુના સદ્મન્યાવાં વસાવ ઇહૈવ તૌ ધિગપરિચિતે પ્રેમ સ્ત્રીણાં ચિરાય ચ જીવિતમ્" ॥
યથા વા-
"ઇક્ષુદણ્ડસ્ય મણ્ડસ્ય દધ્નઃ પિષ્ટકૃતસ્ય ચ ।
વારાહસ્ય ચ માંસસ્ય શેષો ગચ્છતિ ફાલ્ગુને" ॥
દ્વિતીયો દ્વિધા સમસ્તજનજન્યઃ કતિપયજનજન્યશ્ચ ।
તયોઃ પ્રથમો ઽનેકધા દેશાનાં બહુત્વાત્ ।
તત્ર દાક્ષિણાત્યઃ-
"પિબન્ત્યાસ્વાદ્ય મરિચં તામ્બૂલવિશદૈર્મુખૈઃ ।
પ્રિયાધરાવદંશાનિ મધૂનિ દ્રવિડાઙ્ગનાઃ" ॥
યથા વા-
"વિરમ મદન કસ્ત્વં ચૈત્રઘ કા શક્તિ રિન્દોર્ ઇહ હિ કુસુમબાણાઃ કુણ્ઠિતાગ્રાઃ સ્ખલન્તિ ।
હૃદયભ્રુવ ઇમાસ્તાઃ કુન્તલપ્રેયસીનાં પ્રહતિકિણકઠોરગ્રન્થયો વજ્રસારાઃ" ॥
ઉદીચ્યઃ-
"નેપાલ્યો વલ્લભૈઃ સાર્દ્ધમાર્દ્રૈણમદમણ્ડનાઃ ।
ગ્રન્થિપર્ણકપાલીષુ નયન્તિ ગ્રીષ્મયામિનીઃ" ॥
દ્વિતીયઃ-
"મિથ્યામીલદરાલપક્ષ્મણિ વલત્યન્તઃ કુરઙ્ગીદૃશો દીર્ઘાપાઙ્ગસરિત્તરઙ્ગતરલે તત્પોન્મુખં ચક્ષુષિ ।
પત્યુઃ કેલિમતઃ કથાં વિરમયન્નન્યોન્યપણ્કૂયનાત્ કો ઽયં વ્યાહરતીત્યુદીર્ય નિરગાત્સવ્યાજમાલીજનઃ" ॥
કવિમનીષાનિર્મિતં કથાતન્ત્રમર્થમાત્રં વા વિરચના ।
તત્રાદ્યા-
"અસ્તિ ચિત્રશિખો નામ ખઙ્ગવીદ્યાધરાધિપઃ ।
દક્ષિણે મલયોત્સઙ્ગે રત્નવત્યાઃ પુરઃ પતિઃ ॥
તસ્ય રત્નાકરસુતા શ્રિયો દેવ્યાઃ સહોદરી ।
સ્વયંવરિધાવાસીત્કલત્રં ચિત્રસુન્દરી" ॥
દ્વિતીયા-
"જ્યોસ્ત્નાં લિમ્પતિ ચન્દનેન સ પુમાન્સિઞ્ચત્યસૌ માલતીમાલાં ગન્ધજલૈર્મધીનિ કુરુતે સ્વાદૂન્યસૌ ફાણિતૈઃ ।
યસ્તસ્ય પ્રથિતાન્ગુણન્પ્રથયતિ શ્રીવીરચૂડામણેઃ તારત્વં સ ચ શાણયા મૃગયતે મુક્તાફલાનામપિ" ॥
અત્રાહુઃ-
"નીચૈર્નાર્થકથાસર્ગે યસ્ય ન પ્રતિભાક્ષયઃ ।
સ કવિગ્રામણીરત્ર શેષાસ્તસ્ય કુટુમ્બિનઃ" ॥
અભિહિતેભ્યો યદન્યત્તત્પ્રકીર્ણકમ્ ।
તત્ર હસ્તિશિક્ષીયઃ-
"મેઘાનાં ક્ષણહાસતામુપગતો હારઃ પ્રકીર્ણો દિશામ્ આકાશોલ્લસિતામરવધૂપીનસ્તનાસ્ફાલકઃ ।
ક્ષુણ્ણશ્ચન્દ્ર ઇવોલ્બણો મદવશાદૈરાવણપ્રેરિતઃ પાયાદૂઃ પરિપાકપાણ્ડુલવલીશ્રીતસ્કરઃ શીકરઃ" ॥
રત્નપરીક્ષીયઃ-

"દ્વૌ વજ્રવર્ણૌ જગતીપતીનાં સદ્ભિઃ પ્રદિષ્ટૌ ન તુ સાર્વજન્યૌ ।
યઃ સ્યાજ્જપાવિદ્રુમભઙ્ગશોણો યો વા હરિદ્રારસસન્નિકાશઃ" ॥
ધનુર્વેદીયઃ-
"સ દક્ષિણાપાઙ્ગનિવિષ્ટમુષ્ટિં નતાંસમાકુઞ્ચિતસવ્યપાદમ્ ।
દદર્શ ચક્રીકૃતચારુચાપં પ્રહર્તુમભ્યુદ્યતમાત્મયોનિમ્" ॥
યોગશાસ્ત્રીયઃ-
"યઃ સર્વેષાં હૃદયકમલે પ્રાણિનામેકહંસસ્ ત્વં જાગર્ષિ સ્વપિષિ ચ મુહુર્બુધ્યસે નાપિ બુદ્ધઃ ।
તં ત્વારાધ્ય પ્રવિતતધિયો બન્ધભેદં વિધાય ધ્વસ્તાતઙ્કા વિમલમહસસ્તે ભવન્તો ભવન્તિ" ॥
એવં પ્રકીર્ણકાન્તરમપિ ।
ઉચિતસંયોગઃ-
"પાણ્ડ્યો ઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃ કૢત્પાઙ્ગરાગો હરિચન્દનેન ।
આભાતિ બાલાતપરક્તસાનુઃ સનિર્ઝરોદ્ગાર ઇવાદ્રિરાજઃ" ॥
યોક્તૃસંયોગઃ-
"કુર્વદ્ભિઃ સુરદન્તિનો મધુલિહામસ્વાદુ દાનોદકં તન્વાનૈર્નમુચિદ્રુહો ભગવતાશ્ચક્ષુઃ સહસ્રવ્યથામ્ ।
ભજ્જન્ સ્વર્ગતરઙ્ગિણીજલભરે પઙ્કીકૃતે પાંસુભિર્ યદ્યાત્રાવ્યસનં નિનિન્દ વિમનાઃ સ્વર્લોકનારીજનઃ" ॥
ઉત્પાદ્યસંયોગઃ-
"ઉભૌ યદિ વ્યોમ્નિ પૃથક્પ્રવાહાવકાશગઙ્ગાપયસઃ પતેતામ્ ।
તેનોપમીયેત તમાલનીલમામુક્તમુક્તાલતમસ્ય વક્ષઃ" ॥
સંયોગવિકારઃ-
"ગુણાનુરાગમિશ્રેણ યશસા તવ સર્પતા ।
દિગ્વધૂનાં મુખે જાતમકસ્માદર્દ્ધકુઙ્કુમમ્" ॥
યથા વા-
"ઉન્માદ્યત્યમ્બુરાશિર્વિદલતિ કુમુદં સઙ્કુચન્ત્યમ્બુજાનિ સ્યન્દન્તે ચન્દ્રકાન્તાઃ પતિતસુમનસઃ સન્તિ શેફાલિકાશ્ચ ।
પીયન્તે ચન્દ્રિકામ્ભઃ ક્રમસરલગલં કિં ચ કિઞ્ચિઞ્ચકોરાશ્ ચન્દ્રે કર્પૂરગૌવદ્યુતિભૃતિ નભસો યાતિ ચૂડામણિત્વમ્" ॥
ઇદં કવિભ્યઃ કથિતમર્થોત્પત્તિપરાયણમ્ ।
ઇહ પ્રગલ્ભમાનસ્ય ન જાત્વર્થકદર્થના ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે (અર્થાનુશાસને)ષોડશ કાવ્યાર્થનયઃ અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 9 _____________________________
નવમો ઽધ્યાયઃ 9
અર્થાનુશાસનમ્ (અર્થવ્યાત્પિઃ) "સ ત્રિધા" ઇતિ દ્રૌહિણિઃ;દિવ્યો, દિવ્યમાનુશષો, માનુષશ્ચ ।
"સત્પધા"ઇતિ યાયાવરીયઃ પાતાલીયો,; મર્ત્ત્યપાતાલીયો, દિવ્યપાતાલીયો, દિવ્યમર્ત્ત્યપાતાલીયશ્ચ ।
તત્ર દિવ્યઃ-
"સ્મૃત્વા યન્નિજવારવાસગતયા વીણાસમં તુમ્બુરોર્ ઉદ્ગીતં નલકૂવરસ્ય વિરહાદુત્કઞ્ચુલં રમ્ભયા ।
તેનૈરાવણકર્ણચાપલમુષા શક્રો ઽપિ નિદ્રા જહદ્ ભૂયઃ કારિત એવ હાસિનિ શચીવક્ત્રે દૃશં સમ્ભ્રમમ્" ॥
દિવ્યમાનુષસ્તિ ચતુર્દ્ધા ।
દિવ્યસ્ય મર્ત્યાગમને, મર્ત્યસ્ય ચ સ્વર્ગગમન ઇત્યેકો ભેદઃ ।
દિવ્યસ્ય મર્ત્યભાવે, મર્ત્યસ્ય ચ દિવ્યભાવ ઇતિ દ્વિતીયઃ ।
દિવ્યેતિવૃત્તપરિકલ્પનયા તૃતીયઃ ।
પ્રભાવાવિર્ભૂતદિવ્યરુપતયા ચતુર્થઃ ।
તત્ર દિવ્યસ્ય મર્ત્યાગમનમ્---

"શ્રિયઃ પતિઃ શ્રીમતિ શાસિતું જગજ્જગન્નિવાસો વસુદેવસદ્મનિ ।
વસન્તદર્શાવતરન્તરમમ્બરાદ્ધિરણ્યગર્ભાઙ્ગભુવં મુનિં હરિઃ" ॥
મર્ત્યસ્ય સ્વર્ગગમનમ્ -
"પાણ્ડોર્નન્દન નન્દનં વનમિદં સઙ્કલ્પજૈઃ શીધુભિઃ કૢત્પાપાનકકેલિકલ્પતરુષુ દ્વન્દ્વૈઃ સુધાલેહિનામ્ ।
અપ્યત્રેન્દુશિલાલવાલવલયં સન્તાનકાનાં તલે જ્યોત્સ્નાસંગલદચ્છનિર્ઝરજલૈર્યત્નં વિના પૂર્યતે" ॥
દિવ્યસ્ય મર્ત્યભાવઃ-
"ઇતિ વિકસતિ તસ્મિન્નન્વવાયે યદૂનાં સમજનિ વસુદેવો દેવકી યત્કલત્રમ્ ।
કિમપરમથ તસ્માત્ષોડશસ્ત્રીસહસ્ર-પ્રણિહિતપરિરમ્ભઃ પદ્મનાભો બભૂવ" ॥
મર્ત્યસ્ય દિવ્યભાવઃ-
"આકાશયાનતટકોટિકૃતૈકપાદાસ્ તદ્વેમદણ્ડયુગલાન્યવલમ્બ્ય હસ્તૈઃ ।
કૌતૂહલાત્તવ તરઙ્ગવિઘટ્ટિતાનિ પશ્યન્તિ દેવિ મનુજાઃ સ્વકલેવરાણિ" ॥
દિવ્યેતિવૃત્તપરિકલ્પના-
"જ્યોત્સ્નાપૂરપ્રસરવિશદે સૈકતે ઽસ્મિન્સરય્વા વદદ્યૂતં ચિરતરમભૂત્સિદ્ધયૂનોઃ કયોશ્ચિત્ ।
એકો બ્રૂતે પ્રથમનિહતં કૈટભં કંસમન્યઃ સ ત્વં તત્ત્વં કથય ભવતા કો હતસ્તત્ર પૂર્વમ્" ॥
પ્રભાવાવિર્ભૂતદિવ્યભાવઃ---
"મા ગાઃ પાતાલમુર્વિ સ્ફુરસિ કિમપરં પાટ્યમાનઃ કુદૈત્યત? ત્રૈલોક્યં પાદપીતપ્રથિમ, નહિ બલે? પૂરસ્યૂનમઙ્ઘ્રેઃ ।
ઇત્યુત્સ્વપ્નાયમાને ભુવનભૃતિ શિખાવઙ્કસુત્પે યશોદા પાયાચ્ચક્રાઙ્કપાદપ્રણતિપુલકિતસ્મેરગણ્ડસ્થલા વઃ" ॥
મર્ત્યઃ---
"વધૂઃ શ્વશ્રૂસ્થાને વ્યવહરતિ પુત્રઃ પિતૃપદે પદે રિક્તે રિક્તે વિનિહિતપદાર્થાન્તરમિતિ ।
નદીસ્રોતોન્યાયાદકલિતવિવેકક્રમઘનં ન ચ પ્રત્યાવૃત્તિઃ પ્રવહતિ જગત્પૂર્ણમથ ચ" ॥
પાતાલીયઃ-
"કર્કોટઃ કોટિકૃત્વઃ પ્રણમતિ પુરતસ્તક્ષકે દેહિ ચક્ષુઃ સજ્જઃ સેવાજ્જલિસ્તે કપિલકુલિકયોઃ સ્તૈતિ ચ સ્વસ્તિકસ્ત્વાં ।
પદ્મઃ સદ્મૈષ ભક્તેરવલગતિ પુરઃ કમ્બલો ઽયં બલો ઽયં સોત્સર્પઃ સર્પરાજો વ્રજતુ નિજગૃહં પ્રેષ્યતાં શઙ્ખપાલઃ" ॥
મર્ત્યપાતાલીયઃ-
"આર્દ્રાવલે!વ્રજ ન વેત્સ્યપકર્ણ!કર્ણં દ્વિઃ સન્દધાતિ ન શરં હરશિષ્યશિષ્યઃ ।
તત્સામ્પ્રતં સમિતિ પશ્ય કુતૂહલેન મર્ત્યૈઃ શરૈરપિ કિરીટિકિરીટમાથમ્" ॥
ઇહાપિ પૂર્વવસ્તમસ્તમિશ્રભેદાનુગમઃ ।
દિવ્યપાતાલીયઃ-
"સ પાતુ વો યસ્ય શિખાશ્મકર્ણિકં સ્વદેહનાલં ફણપત્રસઞ્ચયમ્ ।
વિભાતિ જિહ્વાયુગલોલકેસરં પિનાકિનઃ કર્ણભુજઙ્ગપઙ્કજમ્" ॥
સ્વર્ગમર્ત્યપાતાલીયઃ-
"આસ્તીકો ઽસ્તિ મુનિઃ સ્મ વિસ્મયકૃતઃ પારીક્ષિતીયાન્મખાત્ ત્રાતા તક્ષકલક્ષ્મણઃ ફણભૃતાં વંશસ્ય શક્રસ્ય ચ ।
ઉદ્દેલ્લન્મલયાદ્રિચન્દનલતાસ્વાન્દોલનપ્રક્રમે યસ્યાદ્યાપિ સવિભ્રમં ફણિવધૂવૃન્દૈર્યશો ગીયતે" ॥
સો ઽયમિત્થઙ્કારમુલ્લિખ્યોપજીવ્યમાનો નિઃસીમોર્થસાર્થઃ સમ્પદ્યતે ઇત્યાચાર્યાઃ ।
"અસ્તુ નામ નિઃસીમોર્થસાર્થઃ ।
કિન્તુ દ્વિરુપ એવાસૌ વિચારિતસુસ્થો ઽવિચારિતરમણીયશ્ચ ।
તયોઃ પૂર્વમાશ્રિતાનિ શાસ્ત્રાણિ તદુત્તરં કાવ્યાનિ" ઇત્યૌદ્ભટાઃ ।
યથા-
"અપાં લઙ્ઘયિતું રાશિં રુચા પિઞ્જરયન્નભઃ ।
ખમુત્પપાત હનુમાન્નીલોત્પલદલદ્યુતિઃ" ॥

યથા વા-
"ત આકાશમસિશ્યામમુત્પસ્ત્ય પરર્ષયઃ ।
આસેદુરોષધિપ્રસ્થં મનસા સમરંહસઃ" ॥
યથા ચ-
"તદેવ વારિ સિન્ધૂનાં મહત્સ્થેમાર્ચિષામિતિ" ઇત્યાદિ ॥
"ન સ્વરુપનિબન્ધનમિદં રુપમાકાશસ્ય સરિલ્સલિલાદેર્વા કિન્તુ પ્રતિભાસનિબન્દનમ્ ।
ન ચ પ્રતિભાસસ્તાદત્ભ્યેન વસ્તુન્યવતિષ્ઠતે, યદિ તથા સ્યાત્સૂર્યાચન્દ્રમસોર્મણ્ડલે દૃષ્ટ્યા પરિચ્છિદ્યમાનદ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણે પુરાણાદ્યાગમનિવેદિતધરાવલયમાત્રે ન સ્તઃ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
એવં નક્ષત્રાદીનાં સરિત્સલિલાદીનામન્યેષાં ચ ।
યથાપ્રતિભાસં ચ વસ્તુનઃ સ્વરુપં શાસ્ત્રકાવ્યયોર્નિબન્ધોપયોગિ" ।
શાસ્ત્રે યથા-
"પ્રશાન્તજલભૃત્પઙ્કે વિમલે વિયદમ્ભસિ ।
તારાકુમુદસમ્બન્ધે હંસાયત ઇવોડુરાટ્" ॥
કાવ્યાનિ પુનરેતન્મયાન્યેવ ।
"અસ્તુ નામ નિઃસીમાર્થસાર્થઃ ।
કુન્તુ રસવત એવ નિબન્ધો યુક્તો ન નીરસસ્ય" ઇતિ આપરાજિતિઃ ।
યદાહ-
"મજ્જમપુષ્પાવજયનસન્ધ્યાચન્દ્રોદયાદિવાક્યમિહ ।
સરસમપિ નાતિબહુલં પ્રકૃતરસાનન્વિતં રચયેત્ ॥
યસ્તુ સરિદદ્રિસાગરપુરતુરગરથાદિવર્ણને યત્નઃ ।
કવિશક્તિખ્યાતિફલો વિતતધિયાં નો મતઃ સ ઇહ" ॥
"આમ્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
અસ્તિ ચાનુભૂયમાનો રસસ્યાનુગુણો વિગુણશ્ચાર્થઃ, કાવ્યે તુ કવિવચનાનિ રસયન્તિ વિરસયન્તિ ચ નાર્થાઃ, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચેતમુપલભ્યતે ।
તત્ર સરિદ્વર્ણનરસવત્તા-
"એતાં વિલોકય તલોદરિ તામ્રપર્ણીમ્ અબ્ધોનિધૌ વિવૃતશુક્તિપુટોદ્ધૃતાનિ ।
યસ્યાઃ પયાંસિ પરિણાહિષુ હારમૂર્ત્ત્યા વામભ્રુવાં પરિણમન્તિ પયોધરેષુ" ॥
અદ્રિવર્ણનરસવત્તા-
"એતાસ્તા મલયોપકણ્ઠસરિતામેણાક્ષિરોધોભુવશ્ ચાપાભ્યાસનિકેતનં ભગવતઃ પ્રેયો મનોજન્મનઃ ।
યાસુ શ્યામનિશાસુ પીતતમસો મુક્તામયીશ્ચન્દ્રિકાઃ પીયન્તે વિવૃતોર્ધ્દચઞ્ચુ વિચલત્કણ્ઠં ચકોરાઙ્ગનાઃ" ॥
સાગરવર્ણનરસવત્તા-
"ધત્તે યત્કિલકિઞ્ચિતૈકગુરુતામેણીદૃશાં વારુણી વૈધુર્યં વિદધાતિ દમ્પતિરુષાં યચ્ચન્દ્રિકાર્દ્રં નભઃ ।
યચ્ચ સ્વર્ગસદાં વયઃ સ્મરસુહૃન્નિત્યં સદા સમ્પદાં યલ્લક્ષ્મીરધિદૈવતં ચ જલધેસ્તત્કાન્તમાચેષ્ટિતમ્" ॥
એવં પુરતુરગાદિવર્ણનરસવત્તાપિ ।
વિપ્રલમ્ભેપ્યતિરસવત્તા-
"વિધર્માણો ભાવાસ્તદુપહિતવૃત્તેર્ન ધૃતયે સરુપત્વાદન્યે વિહિતવિફલૌત્સુક્યવરસાઃ ।
તતઃ સ્વેચ્છં પૂર્વેષ્વસજદિતરેભ્યઃ પ્રતિહતં ક્વ હીનં પ્રેયસ્યા હૃદયમિદમન્યત્ર રમતામ્" ॥
કુકવિર્વિપ્રલમ્ભે ઽપિ રસવત્તાં નિરસ્યતિ ।
અસ્તુ વસ્તુષુ મા વા ભૂત્કવિવાચિ રસઃ સ્થિતઃ ॥
"યથા તથા વાસ્તુ વસ્તુનો રુપં, વક્તપ્રકૃતિવિશેષાયત્તા તુ રસવત્તા ।
તથા ચ યમર્થં રક્તઃ સ્તૌતિ તં વિરક્તો વિનિન્દતિ મધ્યસ્થસ્તુ તત્રઘોદાસ્તે" ઇતિ પાલ્યકીર્તિઃ ।
"યેષાં વલ્લભયા સમં ક્ષણમિવ સ્ફારા ક્ષપા ક્ષીયતે તેષાં શીતતરઃ શશી વિરહિણામુલ્કેવ સન્તાપકૃત્ ।

અસ્માકં ન તુ વલ્લભા ન વિરહસ્તેનોભયભ્રંશિનામ્ ઇન્દૂ રાજતિ દર્પણાકૃતિરયં નોષ્ણો ન વા શીતલઃ" ॥
"વિદગ્ધભણિતિભઙ્ગિનિવેદ્યં વસ્તુનો રુપં ન નિયતસ્વભાવમ્" ઇતિ અવન્તિસુન્દરી ।
તદાહ-
"વસ્તુસ્વભાવો ઽત્ર કવેરતન્ત્રે ગુણાગુણાવુક્તિવશેન કાવ્યે ।
સ્તુવન્નિવધ્નાત્યમૃતાંશુમિન્દું નિન્દુંસ્તિ દોષાકરમાહ ધૂર્ત્તઃ" ॥
"ઉભયમુપપન્નમ્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સ પુનર્દ્વિધા ।
મુક્તકપ્રબન્ધત્રિષયત્વેન ।
તાવપિ પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ।
શુદ્ધઃ, ચિત્રઃ, કથોત્થઃ, સંવિધાનકભૂઃ, આખ્યાનકવાંશ્ચ ।
તત્ર મુક્તેતિવૃત્તઃ શુદ્ધઃ ।
સ એવ સપ્રપઞ્ચશ્ચિત્રઃ ।
વૃત્તેતિવૃત્તઃ કથોત્થઃ ।
સમ્ભાવિતેતિવૃત્તઃ સંવિધાનકભૂઃ ।
પરિકલ્પિતેતિવૃત્તઃ આખ્યાનકવાન્ ।
તત્ર ।
મુક્તકે-શુદ્ધઃ-
"સા પત્યુઃ પ્રથમાપરાધકરણે શિક્ષોપદેશં વિના નો જનાતિ સવિભ્રમાઙ્ગવલના વક્રોક્તિચિત્રાં ગતિમ્ ।
સ્વચ્છૈરચ્છકપોલમૂલમૂલગલિતૈઃ પર્યસ્તનેત્રોત્પલા બાલા કેવલમેવ રોદિતિ લુઠલ્લોલોદકૈરશ્રુભિઃ" ॥
ચિત્રઃ-
"દૂરાદુત્સકમાગતે વિવસિતં સમ્ભાષિણિ સ્ફારિતં સંશ્લિષ્યત્યરુણં ગૃહીતવસને કોપાઞ્ચિતભ્રૂતલમ્ ।
માનિન્યાશ્ચરણાનતિવ્યતિકરે બાષ્પામ્બુપૂર્ણાં ક્ષણાચ્ ચક્ષુર્જાતમહો પ્રપઞ્ચચતુરં જાતાગસિ પ્રેયસિ" ॥
કથોત્થઃ-
"દત્ત્વા રુદ્ભગતિઃ ખસાધિપતયે દેવીં ધ્રુવસ્વામિનીં યસ્માત્ખણ્ડિતસાહસો નિવવૃતે શ્રીશર્મગુત્પો નૃપઃ ।
તસ્મિન્નેવ હિમાલયે ગુરુગુહાકોણક્વણત્કિન્નરે ગીયન્તે તવ કાર્ત્તિકેયનગરસ્ત્રીણાં ગણૈઃ કીર્ત્તયઃ" ॥
સંવિધાનક્રભૂઃ-
"દૃષ્ટ્રવૈકાસનસંસ્થિતે પ્રિયતમે પશ્ચાદુપેત્યાદરાદ્ એકસ્યા નયને નિમીલ્ય વિહિતક્રીડાનુબન્ધચ્છલઃ ।
ઈષદ્વક્રિતકન્ધરઃ સપુલકઃ પ્રેમોલ્લસન્માનસામ્ અન્તર્હાસલસત્કપોલફલકાં ધૂર્તો ઽપરાં ચુમ્બતિ" ॥
યથા ચ-
"કુવર્ત્યા કુઙ્કુમાભ્ભઃ કપિશિતવપુષં યત્તદા રાજહંસીં ક્રીડાહંશો મયાસાવજાનિ વિરહિતશ્ચક્રવાકીભ્રમેણ ।
તસ્યૈતત્પાપ્મનો મે પરિણમતિ ફલં યત્પુરે પ્રેમબન્ધાદ્ એકત્રાવાં વસાવો ન ચ દયિત દૃશાપ્યસ્તિ નૌ સન્નિકર્ષઃ" ॥
આખ્યાનકવાન્-
"અર્થિજનાર્થધૃતાનાં વનકરિણાં પ્રથમકલ્પિતૈર્દશનૈઃ ।
ચક્રે પરોપકારી હૈહયજન્મા ગૃહં શમ્ભોઃ" ॥
નિબન્ધે શુદ્ધઃ-
"સ્તિમિતવિકસિતાનામુલ્લસદ્ભ્રૂલતાનાં મસૃણમુકુલિતાનાં પ્રાન્તવિસ્તારભાજામ્ ।
પ્રતિનયનનિપાતે કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતાનાં સુચિરમહમભૂવં પાત્રમાલોકિતાનામ્" ॥
ચિત્રઃ-
"અલસવલિતમુગ્ધસ્નિગ્ધનિષ્પન્દમન્દૈર્ અધિકવિકસદન્તર્વિસ્મયસ્મેરતારૈઃ ।
હૃદયમશરણં મે પક્ષ્મલાક્ષ્યાઃ કટાક્ષૈર્ અપહૃતમપવિદ્ધં પીતમુન્મીલિતં ચ" ॥

કથોત્થ--
"અભિલાષમુદીરિતેન્દ્રિયઃ સ્વસુતાયામકરોત્પ્રજાપતિઃ ।
અથ તેન નિગૃહ્ય વિક્રિયામભિશત્પઃ ફલમેતદન્વભૂત્" ॥
સંવિધાનકભૂઃ-
"ક્રોધં પ્રભો સંહર સંહરેતિ યાવદ્ભિરઃ રવે મરુતાં ચરન્તિ ।
તાવત્સ વહ્ણિર્ભવનેત્રજન્મા ભસ્માવશેષં મદનં ચકાર" ॥
આખ્યાનકવાન્-
"પત્યુઃ શિરશ્ચન્દ્રકલામનેન સ્પૃશેતિ સખ્યા પરિહાસપૂર્વમ્ ।
સા રજ્જયિત્વા ચરણૌ કૃતાશીર્માલ્યેન તાં નિર્વચનં જઘાન" ॥
કિઞ્ચ-
સંસ્કૃતવત્સર્વાસ્વપિ ભાષાસુ યથાસામર્થ્યં યથારુચિ યથા-
કૌતુકં ચાવહિતઃ સ્યાત્ ।
શબ્દાર્થયોશ્ચાભિધાનાભિધેયવ્યાપારપ્રગુણતામવબુધ્યેત ।
તદુક્તમ્-
એકો ઽર્થઃ સંસ્કૃતોક્ત્યા સ સુકવિરચનઃ પ્રાકૃતેનાપરો ઽસ્મિન્ અન્યો ઽપભ્રંશગીર્ભિઃ કિમપરમપરો ભૂતભાષાક્રમેણ ।
દ્વિત્રાભિઃ કો ઽપિ વાગ્ભિર્ભવતિ ચતસૃભિઃ કિઞ્ચ કશ્ચિદ્વિવેક્તું યસ્યેત્થં ધીઃ પ્રપન્ના સ્નપયતિ સુકવેસ્તસ્ય કીર્ત્તિર્જગન્તિ ॥
ઇત્થઙ્કારં ઘનૈરથૈર્વ્યુત્પન્નમનસઃ કવેઃ ।
દુર્ગમે ઽપિ ભવેન્માર્ગે કુણ્ઠિતા ન સરસ્વતી ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે અર્થાનુશાસને (અર્થવ્યાત્પિઃ) નવમો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 10 _____________________________
10 કવિચર્યા રાજચર્યા ચ ।
ગૃહીતવિદ્યોપવિદ્યઃ કાવ્યક્રિયાયૈ પ્રયતેત ।
નામધાતુપારાયણે, અભિધાનકોશઃ, છન્દોવિચિતઃ, અલઙ્કારતન્ત્રં ચ કાવ્યવિદ્યાઃ ।
કલાસ્તુ ચતુઃષષ્ટિરુપવિદ્યાઃ ।
સુજનોપજીવ્યકવિસન્નિધઃ, દેશવાર્તા, વિદગ્ધવાદો, લોકયાત્રા, વિદ્વદ્ગોષ્ઠ્યશ્ચ કાવ્યમાતરઃ પુરાતનકવિનિબન્ધાશ્ચ ।
કિઞ્ચ-
સ્વાસ્થ્યં પ્રતિભાભ્યાસો ભક્તિર્વિદ્વત્કથા બહુશ્રુતતા ।
સ્મૃતિદાઢર્યમનિર્વેદશ્ચ માતરો ઽષ્ટૌ કવિત્વસ્ય ॥
અપિ ચ નિત્યં શુચિઃ સ્યાત્ ।
ત્રિધા ચ શૌચં વાક્શૌચં, મનઃ-શૌચં, કાયશૌચં ચ ।
પ્રથમે શાસ્ત્રજન્મની ।
તાર્તીયીકં તુ સનખચ્છેદૌ પાદૌ, સતામ્બૂલં મુખં, સવિલેપનમાત્રં વપુઃ, મહાર્હમનુલ્બણં ચ વાસઃ, સુકુસુમં શિર ઇતિ ।
શુચિશીલનં હિ સરસ્વત્યાઃ સંવનનમામનન્તિ ।
સ યત્સ્વભાવઃ કવિસ્તકદનુરુપં કાવ્યમ્ ।
યદૃશાકારશ્ચિત્રકારસ્તાદૃશાકારમસ્ય ચિત્રમિતિ પ્રાયોવાદઃ ।
સ્મિતપૂર્વમભિભાષણં, સર્વત્રોક્તિગર્ભમભિધાનં, સર્વતો રહસ્યાન્વેષણં, પરકાવ્યદ્ષણવૈમુખ્યમનભિહિતસ્ય અભિહિતસ્ય તુ યથાર્થમભિધાનમ્ ।
તસ્ય ભવનં સુસંમૃષ્ટં, ઋતુષટ્કોચિતવિવિધસ્થાનમ્, અનેકતરુમૂલકલ્પિતાપાશ્રયવૃક્ષવાટિકં, સક્રીડાપર્વતકં, સદીર્ધિકાપુષ્કરિણીકં, સસરિત્સમુદ્રાવર્ત્તકં, સકુલ્યાપ્રવાહં, સવિર્હિણહરિણહારિતં, સસારસચક્રવાક્રહંસં, સચકોરક્રૌઞ્ચકુરરશુકસારિકં, ધર્મક્લાન્તિચૌરં, સભૂ(તિ)મિધારાગૃહયન્ત્રલતામણ્ડપકં,, સદોલાપ્રેઙ્ખં ચ સ્યાત્ ।
કાવ્યાભિનિવેશખિન્નસ્ય મનસસ્તદ્વિનિર્વેદચ્છેદાય આજ્ઞાભૂકપરિજનં વિજનં વા તસ્ય સ્થાનમ્ ।
અપભ્રંશભાષણપ્રવણઃ પરિચારકવર્ગઃ, સમાગધભાષાભિનિવેશિન્યઃ પરિચારિકાઃ ।
પ્રાકૃતસંસ્કૃતભાષાવિદ આન્તઃપુરિકા, મિત્રાણિ ચાસ્ય સર્વભાષાવિન્દિ ભવેયુઃ ।

સદઃસંસ્કારવિશુદ્ધ્યર્થં સર્વભાષાકુશલઃ, શીઘ્રવાક્, ચાર્વક્ષરઃ, ઇઙ્ગિતાકારવેદી, નાનાલિપિજ્ઞઃ, કવિઃ, લાક્ષણિકશ્ચ લેખકઃ સ્યાત્ ।
તદસન્નિધાવતિરાત્રાદિષુ પૂર્વોક્તનામન્યતમઃ ।
સ્વભવને હિ ભાષાનિયમં યથા પ્રભુર્વિદધાતિ તથા ભવતિ ।
શ્રૂયતે હિ મગધેષુ શિશુનાગો નામ રાજા;તેન દુરુઞ્ચારાનષ્ટૌ વર્ણાનપાસ્ય સ્વાન્તઃપુર એવ પ્રવર્ત્તતો નિયમઃ, ટકારાદયશ્ચત્વારો મૂર્ધ્દન્યાસ્તૃતીયવર્જમૂષ્માણસ્ત્રયઃ ક્ષકારશ્ચેતિ ।
શ્રૂયતે ચ સૂરસેનેષુ કુવિન્દો નામ રાજા; તેન પરુષસંયોગાક્ષરવર્જમન્તઃપુર એવેતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
શ્રૂયતે ચ કુન્તલેષુ સાતવાહનો નામ રાજા; તેન પ્રાકૃતભાષાત્મકમન્તઃપુર એવેતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
શ્રૂયતે ચોજ્જયિન્યાં સાહસાઙ્કો નામ રાજા; તેન ચ સંસ્કૃતભાષાત્મકમન્તઃપુર એવેતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તસ્ય સમ્પુટિકા સફલકખટિકા, સમુદ્ગકઃ, સલેખનીકમષીભાજનાનિ તાડિપત્રાણિ ભૂર્જત્વચો વા, સલોહકણ્ટકાનિ તાલદલાનિ સુસભ્મૃષ્ટા ભિત્તયઃ, સતતસન્નિહિતાઃ સ્યુઃ ।
"તદ્ધિ કાવ્યવિદ્યાયાઃ પરિકરઃ"ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"પ્રતિભૈવ પરિકરઃ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
કવિઃ પ્રથમમાત્માનમેવ કલ્પયેત્ ।
કિયાન્મે સંસ્કારઃ, ક્વ ભાષાવિષયે શક્તો ઽસ્મિ, કિં રુચિર્લોકઃ, પરિવૃઢો વા, કીદૃશિ ગોષ્ઠ્યાં વિનીતઃ, ક્વાસ્ય વા ચેતઃ સંસજત ઇતિ બુદ્ધ્વા ભાષાવિશેષમાશ્રયેત"ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"એકદેશકવેરિયં નિયમતન્ત્રણા, સ્વતન્ત્રઘસ્ય પુનરેકભાષાવત્સર્વા અપિ ભાષાઃ સ્યુઃ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
દેશવિશેષવશેન ચ ભાષાશ્રયણં દૃશ્યતે ।
તદુક્તમ્-
"ગૌડાદ્યાઃ સંસ્કૃતસ્થાઃ પરિચિતરુચયઃ પ્રાકૃતે લાટદેશ્યાઃ સાપભ્રંશપ્રયોગાઃ સકલમરુભુવષ્ટક્કભાદાનકાશ્ચ ।
આવન્ત્યાઃ પારિયાત્રાઃ સહ દશપુરજૈર્ભૂતભાષાં ભજન્તે યો મધ્યેમધ્યદેશં નિવસતિ સ કવિઃ સર્વભાષાનિષણ્ણઃ ॥
જાનીયાલ્લોકસાંમત્યં કવિઃ કુત્ર મમેતિ ચ ।
અસંમતં પરિહરેન્મતે ઽભિનિવિશેત ચ ॥
જનાપવાદમાત્રેણ ન જુગુપ્સેત ચાત્મનિ ।
જાનીયાત્સ્વયમાત્માનં યતો લોકો નિરઙ્કુશઃ ॥
ગીતસૂક્તિરતિક્રાન્તે સ્તોતા દેશાન્તરસ્થિતે ।
પ્રત્યક્ષે તુ કવૌ લોકઃ સાવજ્ઞઃ સુમહત્યપિ ॥
પ્રત્યક્ષકવિકાવ્યં ચ રુપં ચ કુલયોષિતઃ ।
ગૃહવૈદ્યસ્ય વિદ્યા ચ કસ્મૈચિદ્યદિ રોચતે ॥
ઇદં મહાહાસકરં વિચેષ્ટિતં પરોક્તિપાટચ્ચરતારતો ઽપિ યત્ ।
સદુક્તિરત્નાકરતાં ગતાન્કવીન્ કવિત્વમાત્રઘેણ સમેન નિન્દતિ ॥
વચઃ સ્વાદુ સતાં લેહ્યં લેશસ્વાદ્વપિ કૌતુકાત્ ।
બાલસ્ત્રીહીનજાતીનાં કાવ્યં યાતિ મુખાન્મુખમ્ ॥
કાર્યાવસરસજ્જાનાં પરિવ્રાજાં મહીભ્રુજામ્ ।
કાવ્યં સદ્યઃ કવીનાં ચ ભ્રમત્યહ્ના દિશો દશ ॥
પિતુર્ગુર્રેર્નન્દ્રસ્ય સુતશિષ્યપદાતયઃ ।
અવિવિચ્યૈવ કાવ્યાનિ સ્તુવન્તિ ચ પઠન્તિ ચ" ॥
"કિઞ્ચ નાર્દ્ધકૃતં પઠેદસમાત્પિસ્તસ્ય ફલમ્" ઇતિ કવિરહસ્યમ્ ।
ન નવીનમેકાકિનઃ પુરતઃ ।
સ હિ સ્વીયં બ્રુવાણઃ કતરેણ સાક્ષિણા જીયેત ।
ન ચ સ્વકૃતિં બહુમન્યેત ।
પક્ષુપાતો હિ ગુણદોષૌ વિપર્યાસયતિ ।
ન ચ દૃપ્યેત્ ।
દર્પલવો ઽપિ સર્વસંસ્કારાનુચ્છિનત્તિ ।

પરૈશ્ચ પરીક્ષયેત્ ।
યદુદાસૂનઃ પશ્યતિ ન તદનુષ્ઠાતેતિ પ્રાયોવાદઃ ।
કવિમાનિનં તુ છન્દો ઽનુવર્ત્તનેન રઞ્જયેત્ ।
કવિંમન્યસ્ય હિ પુરતઃ સૂક્તમરણ્યરુદિતં સ્યાદ્વિપ્લવેત ચ ।
તદાહ-
"ઇદં હિ વૈદગ્ધ્યરહસ્યમુત્તમં પઠેન્ન સૂક્તિં કવિમાનિનઃ પુરઃ ।
ન કેવલં તાં ન વિભાવયત્યસૌ સ્વકાવ્યબન્ધેન વિનાશયત્યપિ" ॥
અનિયતકાલાઃ પ્રવૃત્તયો વિપ્લવન્તે તસ્માદ્દિવસં નિશાં ચ યામક્રમેણ ચતુર્દ્ધા વિભજેત્ ।
સ પ્રાતરુત્થાપ કૃતસન્ધ્યાવરિવસ્યાઃ સારસ્વતં સૂક્તમધીયીત ।
તતો વિદ્યાવસથે યથાસુખમાસીનઃ કાવ્યસ્ય વિદ્યા ઉપવિદ્યાશ્ચાનુશીલયેદાપ્રહરાત્ ।
ન હ્યેવંવિધોન્યઃ પ્રતિભાહેતુર્યથા પ્રત્યગ્રસંસ્કારઃ ।
દ્વિતીયે કાવ્યક્રિયામ્ ।
ઉપમધ્યાહ્નં સ્નાયાદવિરુદ્ધં ભુઞ્જીત ચ ।
ભોગનાન્તે કાવ્યગોષ્ઠીં પ્રવર્ત્તયેત્ ।
કદાચિચ્ચ પ્રશ્નોત્તરાણિ ભિન્દીત ।
કાવ્યસમસ્યાધારણા, માતૃકાભ્યાસઃ, ચિત્રા યોગા ઇત્યાયામત્રયમ્ ।
ચતુર્થ એકાકિનઃ પરિમિતપરિષદો વા પૂર્વાહ્નભાગવિહિતસ્ય કાવ્યસ્ય પરીક્ષા ।
રસાવેશતઃ કાવ્યં વિરચયતો ન ચ વિવેક્ત્રી દૃષ્ટિસ્તસ્માદનુપરીક્ષેત ।
અધિકસ્ય ત્યાગો, ન્યૂનસ્ય પૂરણમ્, અન્યતાસ્થિતસ્ય પરિવર્ત્તનં, પ્રસ્મૃતસ્યાનુસન્ધાનં ચેત્યહીનમ્ ।
સાયં સન્ધ્યામુપાસીત સરસ્વતીં ચ ।
તતો દિવા વિહિતપરીક્ષકસ્યાભિલેખનમાપ્રદોશાત્ ।
યાવદાર્ત્તં સ્ત્રિયમભિમન્યેત ।
દ્વિતીયતૃતીયૌ સાધુ શયીત ।
સમ્યક્સ્વાપો વપુષઃ પરમારોગ્યાય ।
ચતુર્થે સપ્રયન્તં પ્રતિબુધ્યેત ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે મનઃ પ્રસીદત્તાંસ્તાનર્થાનધ્યક્ષયતીત્યાહોરાત્રિકમ્ ।
ચતુર્વિધશ્ચાસૌ ।અસૂર્યમ્પશ્યો, નિષણ્ણો, દત્તાવસરઃ, પ્રાયોજનિકશ્ચ ।
યો ગુહાગર્ભભૂમિગૃહાદિપ્રવેશાન્નૈષ્ઠકવૃત્તિઃ કવતે, અસાવસૂર્યમ્પશ્યસ્તસ્ય સર્વે કાલાઃ ।
યઃકાવ્યક્રિયાયામભિનિવિષ્ટઃ કવતે ન ચ નૌષ્ઠિકવૃત્તિઃ, સ નિષાણ્ણસ્તસ્યાપિ ત એવ કાલાઃ ।
યઃ સેવાદિકમવિરુન્ધાનઃ કવતે, સ દત્તાવસરસ્તસ્ય કતિપયે કાલાઃ ।
નિશાયાસ્તુરીયયામાર્દ્ધઃ, સ હિ સારસ્વતો મુહૂર્ત્તઃ ।
ભોજનાન્તઃ, સૌહિત્યં હિ સ્વાસ્થ્યમુપસ્થાપયતિ ।
વ્યવાયોપરમઃ, યદર્ત્તિવિનિવૃત્તિરેકમેકાગ્રતાયનમ્ ।
યાપ્યયાનયાત્રા, વિષયાન્તરવિનિવૃત્તં હિ ચિત્તં યત્ર યત્ર પ્રણિધીયતે તત્ર તત્ર ગુહૂચીલાગં લગતિ ।
યદા યદા ચાત્મનઃ ક્ષણિકતાં મન્યતે સ સ કાવ્યકરણકાલઃ ।
યસ્તુ પ્રસ્તુતં કિઞ્ચન સંવિધાનકમુદ્દિશ્ય કવતે, સ પ્રાયોજનિકસ્તસ્ય પ્રયોજનવશાત્કાલવ્યવસ્થા ।
બુદ્ધિમદાહાર્યબુદ્ધયોરિયં નિયમમુદ્રા ।ઔપદેશિકસ્ય પુનરિચ્છૈવ સર્વે કાલાઃ, સર્વાશ્ચ નિયમમુદ્રાઃ ।
પરુષવત્ યોષિતો ઽપિ કવીભવેયુઃ ।
સંસ્કારો હ્યાત્મનિ સમવૈતિ, ન સ્ત્રૈણં પૌરુષં વા વિભાગમપેક્ષતે ।
શ્રૂયન્તે દૃશ્યન્તે ચ રાજપુત્ર્યો મહામાત્રદુહિતરો ગણિકાઃ કૌતુકિભાર્યાશ્ચ શાસ્ત્રપ્રહતબુદ્ધયઃ કવયશ્ચ ।

સિદ્ધં ચ પ્રબન્ધમનેકાદર્શગતં કુર્યાત્ ।
યદિત્થં કથયન્તિ-
"નિક્ષેપો વિક્રયો દાનં દેશત્યાગો ઽલ્પજીવિતા ।
ત્રુટિકો વહ્નિરમ્ભશ્ચ પ્રબન્ધોચ્છેદહેતવઃ ॥
દારિદ્રયં વ્યસનાસક્તિરવજ્ઞા મન્દભાગ્યતા ।
દુષ્ટે દ્વિષ્ટે ચ વિશ્વાસઃ પઞ્ચ કાવ્યમહાપદઃ" ॥
પુનઃ સમાપયિષ્યામિ, પુનઃ સંસ્કરિષ્યામિ, સુહૃદ્ભિઃ સહ વિવેચયિષ્યામીતિ કર્તુરાકુલતા રાષ્ટ્રોપપ્લવશ્ચ પ્રબન્ધવિનાશકારણાનિ ।
"અહર્નિશાવિભાગેન ય ઇત્થં કવતે કૃતી ।એકાવલીવ તત્કાવ્યં સતાં કણ્ઠેષુ લમ્બતે ॥
યથા યથાભિયોગશ્ચ સંસ્કારશ્ચ ભવેત્કવેઃ ।
તથા તથા નિબન્ધાનાં તારતમ્યેન રમ્યતા ॥
મુક્તકે કવયો ઽનન્તાઃ સઙ્ઘાતે કવયઃ શતમ્ ।
મહાપ્રબન્ધે તુ કવિરેકો દ્વૌ દુર્લભાસ્ત્રયઃ" ॥
અત્રાહ સ્મ-
"બહ્વપિ સ્વેચ્છયા કામં પ્રકીર્ણમભિધીયતે ।
અનુજ્ઝિતાર્થસમ્બન્ધઃ પ્રબન્ધો દુરુદાહરઃ ॥
રીતિં વિચિન્ત્ય વિગણય્ય ગુણાન્વિગાહ્ય શબ્દાર્થસાર્થમનુસૃત્ય ચ સૂક્તિમુદ્રાઃ ।
કાર્યો નિબન્ધવિષયે વિદુષા પ્રયત્નઃ કે પોતયન્ત્રરહિતા જલધૌ પ્લવન્તે ॥
લીઢાભિધોપનિષદાં સવિધે બુધાનામ્ અભ્યસ્યતઃ પ્રતિદિનં બહુદૃશ્વનો ઽપિ ।
કિઞ્ચિત્કદાચન કથઞ્ચન સૂક્તિપાકાદ્ વાક્-તત્ત્વમુન્મિષતિ કસ્યચિદેવ પુંસઃ ॥
ઇત્યનન્યમનોવૃત્તેનિઃશેષે ઽસ્ય ક્રિયાક્રમે ।
એકપત્નીવ્રતં ધત્તે કવેર્દેવી સરસ્વતી ॥
સિદ્ધિઃ સૂક્તિષુ સા તસ્ય જાયતે જગદુત્તરા ।
મૂલચ્છાયાં ન જાનાતિ યસ્યાઃ સો ઽપિ ગિરાં ગુરુઃ" ॥
રાજા કવિઃ કવિસમાજં વિદધીત ।
રાજનિ કવૌ સર્વો લોકઃ કવિઃ સ્યાત્ ।
સ કાવ્યપરીક્ષાયૈ સભાં કારયેત્ ।
સા ષોડશભિઃ સ્તમ્ભૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વારૈરષ્ટભિર્મત્તવારણીભિરુપેતા સ્યાત્ ।
તદનુલગ્નં રાજ્ઞઃ કેલિગૃહમ્ ।
મધ્યેસભં ચતુઃસ્તમ્ભાન્તરા હસ્તમાત્રોત્સેધા સમણિભૂમિકા વેદિકા ।
તસ્યાં રાજાસનમ્ ।
તસ્ય ચોત્તરતઃ સંસ્કૃતાઃ કવયો નિવિશેરન્ ।
બહુભાષાકવિત્વે યો યત્રાધિકં પ્રવીણઃ સ તેન વ્યપદિશ્યતે ।
યસ્ત્વનેકત્ર પ્રવીણઃ સ સઙ્ક્રમ્ય તત્ર તત્રોપવિશેત્ ।
તતઃ પરં વેદવિદ્યાવિદઃ પ્રામાણિકાઃ પૌરાણિકાઃ સ્માર્ત્તા ભિષજો મૌહૂર્ત્તકા અન્યે ઽપિ તથાવિધાઃ ।
પૂર્વેણ પ્રાકૃતાઃ કવયઃ, તતઃ પરં નટનર્ત્તકગાયનવાદકવાગ્જીવનકુશીલવતાલાપચરા અન્યે ઽપિ તથાવિધાઃ ।
પશ્ચિમેનાપભ્રંશિનઃ કવયઃ, તતઃ પરં ચિત્રલેપ્યકૃતો માણિક્ય વન્ધકા વૈકટિકાઃ સ્વર્ણકારવર્દ્ધકિલોહકારા અન્યે ઽપિ તથાવિધાઃ ।
દક્ષિણતો ભૂતભાષાકવયઃ ; તતઃ પરં ભુજઙ્ગણિકાઃ પ્લવકશૌભિકજભ્ભકમલ્લાઃ શસ્ત્રોપજીવિનો ઽન્યે ઽપિ તથાવિધાઃ ।
તત્ર યથાસુખમાસીનઃ કાવ્યગોષ્ટીં પ્રવર્ત્તયેદ્ ભાવયેત્ પરીક્ષેત ચ ।
વાસુદેવસાતવાહનશૂદ્રકસાહસાઙ્કાદીન્સકલાન્સભાપતીન્દાનમાનાભ્યામનુકુર્યાત્ ।
તુષ્ટપુષ્ટાશ્ચાસ્ય સભ્યા ભવેયુઃ સ્થાને ચ પારિતોષિકં લભેરન્ ।

લોકોત્તરસ્ય કાવ્યસ્ય ચ યથાર્હા પૂજા કવર્વા ।
અન્તરાન્તરા ચ કાવ્યગોષ્ઠીં શાસ્ત્રવાદાનનુજાનીયાત્ ।
મધ્વપિ નાનવદંશં સ્વદતે ।
કાવ્યશાસ્ત્રવિરતૌ વિજ્ઞાનિષ્વભિરમેત ।
દેશાન્તરાગતાનાં ચ વિતુષામન્યદ્વારા સઙ્ગં કારયેદૌચિત્યાદ્યાવત્સ્થિતિ પૂજાં ચ ।
વૃત્તિકામાંશ્ચોપજપત્ ।
સઙ્ગૃહ્ણીયાચ્ચ ।
પુરુષરત્નાનામેક એવ રાજોદન્વાન્ભાજનમ્ ।
રાજચરિતં ચ રજોપજીવિનો ઽપ્યનુકુર્યુઃ ।
રાજ્ઞ એવ હ્યસાવુપકારો યદ્રાજોપજીવિનાં સંસ્કારઃ ।
મહાનગરેષુ ચ કાવ્યશાસ્ત્રપરીક્ષાર્થં બ્રહ્મસભાઃ કારયેત્ ।
તત્ર પરીક્ષોત્તર્ણાનાં બ્રહ્મારથયાનં પટ્ટબન્ધશ્ચ ।
શ્રૂયતે ચોજ્જયિન્યાં કાવ્યકારપરીક્ષા-
"ઇહ કાલિદાસમેણ્ઠાવત્રામરરુપસૂરભારવયઃ ।
હરિચન્દ્રચન્દ્રગુત્પૌ પરીક્ષિતાવિહ વિશાલાયામ્" ॥
શ્રૂયતે ચ પાટલિપુત્રે શાસ્ત્રકારપરીક્ષા-
"અત્રોપવર્ષવર્ષાવિહ પાણિનિપિઙ્ગલાવિહ વ્યડિઃ ।
વરરુચિપતઞ્જલી ઇહ પરીક્ષિતાઃ ખ્યાતિમુપજગ્મુઃ" ॥
ઇત્થં સભાપતિર્ભૂત્વા યઃ કાવ્યાનિ પરીક્ષતે ।
વશસ્તસ્ય જગદ્વયાપિ સ સુખી તત્ર તત્ર ચ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે કવિચર્યા રાજચર્યાં ચ દશમો ઽધ્યાયઃ
____________________________ અધ્યય 11 _____________________________
એકાદશો ઽધ્યાયઃ 11
શબ્દાર્થહરણોપાયાઃ કવિવિશેષાઃ, તત્ર શબ્દહરણોપાયાઃ ।
શબ્દહરણોપાયાઃ ।
પરપ્રયુક્તયોઃ શબ્દાર્થયોરુપનિબન્ધો હરણમ્ ।
તદ્દ્વિધા પરિત્યાજ્યમનુગ્રાહ્યં ચ ।
તયોઃ શબ્દહરણમેવ તાવત્પઞ્ચધા પદતઃ, પાદતઃ, અર્દ્ધતઃ, વૃત્તતઃ, પ્રબન્ધતશ્ચ ।
"તત્રૈકપદરણં ન દોષાય" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"અન્યત્ર દ્વયર્થપદાત્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
તત્ર શ્લિષ્ટસ્ય શ્લિષ્ટપદેન હરણમ્-
"દૂરકૃષ્ટશિલીમુખવ્યતિકારાન્નો કિં કિરાતાનિમા નારાદ્વયાવૃતપીતલોહિતમુખાન્કિં વા પલાશાનપિ ।
પાન્થાઃ કેસરિણં ન પશ્યત પુરોપ્યેનં વસન્તં વને મૂઢા રક્ષત જીવિતાનિ શરણં યાત પ્રિયાં દેવતામ્" ॥
યથા ચ-
"મા ગાઃ પાન્થ પ્રિયાં ત્યક્ત્યા દૂરાકૃષ્ટશિલીમુખમ્ ।
સ્થિતં પન્થાનમાવૃત્ય કિં કિરાતં ન પશ્યસિ" ॥
શ્લિષ્ટપદૈકદેશેન હરણમ્-
"નાશ્ચર્યં યદનાર્યાત્પાવસ્તપ્રીતિરયં મયિ ।
માંસોપયોગં કુર્વીત કથં ક્ષુદ્રહિતો જનઃ" ॥
યથા ચ-

"કોપાન્માનિનિ કિં સ્ફુરત્યતિતરાં શોભાધરસ્તે ઽધરઃ કિં વા ચુમ્બનકારણાદ્દયિત નો વાયોર્વિકારાદયમ્ ।
તસ્માત્સુભ્રુ સુગન્ધિમાહિતરસં સ્નિગ્ધં ભજસ્વાદરાન્ મુગ્ધે માંસરસં બ્રુવન્તિતિ તયા ગાઢં સમાલિઙ્ગિતઃ" ॥
શ્લિષ્ટસ્ય યમકેન હરણમ્-
"હલમપારયોનિધિવિસ્તૃતં પ્રહરતા હલીના સમરાઙ્ગણે ।
નિજયશશ્ચ શશાઙ્કકલામલં નિરવધીરિતમાકુલમાસુરમ્" ॥
યથા ચ-
"દલયતા વિશિખૈર્બલમુન્મદં નિરવધીરિતમાકુલમાલુરમ્ ।
દશસુ દિક્ષુ ચ તેન યશઃ સિતં નિરવધીરિતમાકુલમાસુરમ્" ॥
શ્લિષ્ટસ્ય પ્રશ્નોત્તરેણ હરણમ્-
"યસ્યાં ભુજઙ્ગવર્ગઃ કર્ણોયતેક્ષણં કામિનીવવદનં ચ" ॥
યથા ચ-
"કિં કરોતિ કિયત્કાલં વેશ્યાવેશ્મનિ કામુકઃ ।
કીદૃશં વદનં વીક્ષ્ય તસ્યાઃ કર્ણાયતેક્ષણમ્" ॥
યમકસ્ય યમકેન હરણમ્-
"વરદાય નમો હરયે પતતિ જનો ઽયં સ્મરન્નપિ ન મોહરયે ।
બહુશશ્ચક્રન્દ હતા મનસિ દિતિર્યેન દૈત્યચક્રં દહતા" ॥
યથા ચ-
ચક્રં દહતારં ચક્રન્દ હતારં ખઙ્ગેન તવાજૌ રાજન્નરિનારી ।
એવમન્યોન્યસમન્વયે ઽન્યે ઽપિ ભેદાઃ ।
નન્વિદમુપદેશ્યમેવ ન ભવતિ ॥
યદિત્થં કથયન્તિ-
"પુંસઃ કાલાતિપાતેન ચૌર્યમન્યદ્વિશીર્યતિ ।
અપિ પુત્રેષુ પૌત્રેષુ વાક્ચૌર્યં ચ ન શીર્યતિ" ॥
"અયમપ્રસિદ્ધઃ પ્રસિદ્ધિમાનહમ્ષ, અયમપ્રતિષ્ઠઃ પ્રતિષ્ઠાવાનહમ્, અપ્રક્રાન્તમિદમસ્ય સંવિધાનકં પ્રક્રાન્તં મમ, ગૂડૂચીવચનો ઽયં મૃદ્વીકાવચનો ઽહમ્, અનાદૃતભાષાવિશ્ષો ઽયમહમાદૃતભાષાવિશેષઃ, પ્રશાન્તજ્ઞાતૃકમિદં, દેશાન્તરિતકર્ત્તૃકમિદમ્, ઉચ્છન્નનિબન્ધનમૂલમિદં, મ્લેચ્છિતકોપનિબન્ધમૂલમિદમિત્યેવમાદિ ભિઃ કારણૈઃ શબ્દહરણે ઽર્થહરણે ચાભિરમેત" ॥
ઇત્ય્ અવન્તિસુન્દરી ।
"ત્રિભ્યઃ પદેભ્યઃ પ્રભૃતિ ત્વશ્લિશ્ટેભ્યો હરણમ્"
ઇતિ આચાર્યાઃ-
યથા-
"સ પાતુ વો યસ્ય જટાકલાપે સ્થિતઃ શશાઙ્કઃ સ્ફુટહારગૌરઃ ।
નીલોત્પલાનામિવ નાલપુઞ્જે નિદ્રાયમાણઃ શરદીવ હંસઃ" ॥
યથા ચ-
"સ પાસુ વો યસ્ય હતાવશેષાસ્તત્તુલ્યવર્ણાઞ્જનરઞ્જિતેષુ ।
લાવણ્યયુક્તેષ્વપિ વિત્રસન્તિ દૈત્યાઃ સ્વકાન્તાનયનોત્પલેષુ" ॥
"ન" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ઉલ્લેખવાન્પદસન્દર્ભઃ પરિહરણીયો નાપ્રત્યભિજ્ઞાયાતઃ પાદો ઽપિ ।
તસ્યાપિ સામ્યે ન કિઞ્ચન દૃષ્ટં સ્યાત્ ।
યથા-
"ઇત્યુક્તવાનુક્તિવિશેષરમ્યં મનઃ સમાધાય જયોપપત્તૌ ।
ઉદારચેતા ગિરમિત્યુદારાં દ્વૈપાયનેનાભિદધે નરેન્દ્રઃ" ॥
યથા ચ-

"ઇત્યુક્તવચનુક્તિવિશેષરમ્યં રામાનુજન્મા વિરરામ માની ।
સંક્ષિત્પમાત્પાવસરં ચ વાક્યં સેવાવિધિજ્ઞૈઃ પુરતઃ પ્રભૂણામ્" ॥
ઉલ્લેખવાન્યથા-
"નમઃ સંસારનિર્વાણવિષામૃતવિધાયિને ।
સત્પલોકોર્મિભઙ્ગાય શઙ્કરક્ષીરસિન્ધવે" ॥
યથા ચ-
"પ્રસરદ્બિન્દુનાદાય શુદ્ધામૃતમયાત્મને ।
નમો ઽનન્તપ્રકાશાય શઙ્કરક્ષીરસિન્ધવે" ॥
"પાદ એવાન્યથાત્વકરણકારણં ન હરણમ્, અપિ તુ સ્વીકરણમ્" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
યથા---
"ત્યાગાધિકાઃ સ્વર્ગમુપાશ્રયન્તે ત્યાગેન હીના નરક વ્રજન્તિ ।
ન ત્યાગિનાં કિઞ્ચિદસાધ્યમસ્તિ ત્યાગો હિ સર્વવ્યસનાનિ હન્તિ" ॥
યથા ચ-
"ત્યાગો હિ સર્વવ્યસનાનિ હન્તીત્યલીકમેતદ્ભુવિ સમ્પ્રતીતમ્ ।
જાતાનિ સર્વવ્યસનાનિ તસ્યાસ્ત્યાગેન મે મુગ્ધવિલોચનાયાઃ" ॥
તદિદં સ્વીકરણાપરનામધેયં હરણમેવ (ઇતિ યાયાવરીયઃ-) ।
તદ્વદર્ધ્દપ્રયોગે ઽપિ ।
યથા-
"પાદસ્તે નરવર દક્ષિણે સમુદ્રે પાદો ઽન્યો હિમવતિ હેમકૂટલગ્ને ।
આક્રામત્યલઘુ મહીતલં ત્વયીત્થં ભૂપાલાઃ પ્રણતિમપાસ્ય કિન્નુ કુર્યુઃ" ॥
યથા ચોત્તરાર્દ્ધે-
"ઇત્થં તે વિધૃતપદદ્વયસ્ય રાજન્ નાશ્ચર્યં કથમિવ સીવની ન ભિન્ના" ॥
એવં વ્યસ્તાર્દ્ધપ્રયોગે ઽપિ ।
યથા-
"તત્તાવદેવ શશિનઃ સ્ફુરિતં મહીયો યાવન્ન તિગ્મરુચિમણ્ડલમભ્યુદેતિ ।
અભ્યુદ્ગતે સકલધામનિધૌ તુ તસ્મિન્ નિન્દોઃ સિતાભ્રશકલસ્ય ચ કો વિશેષઃ" ॥
યથા ચ--
"તત્તાવદેવ શશિનઃ સ્ફિરિતં મહીયો યાવન્ન કિઞ્ચિદપિ ગૌરિતરા હસન્તિ ।
તાભિઃ પુનર્વિહસિતાનનપઙ્કજાભિર્ ઇન્દોઃ સિતાભ્રશકલસ્ય ચ કો વિશેષઃ" ॥
પાદ એવાન્યથાત્વકરણં ન સ્વીકરણં પાદોનહરણં વા ।
યથા-
"અરણ્યે નિર્જને રાત્રાવન્તર્વેશ્મનિ સાહસે ।
ન્યાસાપહ્નવને ચૈવ દિવ્યા સમ્ભવતિ ક્રિયા" ॥
યથા ચોત્તરાર્દ્ધે-
"તન્વઙ્ગી યદી લભ્યેત દિવ્યા સમ્ભગવતિ ક્રિયા" ।
યથા વા---
"યસ્ય કેશેષુ જીમૂતા નદ્યઃ સર્વાઙ્ગમન્ધિષુ ।
કુક્ષૌ સમુદ્રાશ્ચત્વારસ્તસ્મૈ તોયાત્મને નમઃ" ॥
યથા ચોત્તરાર્દ્ધે---
"કુક્ષૌ સમુદ્રાશ્ચત્વારઃ સ સહેત સ્મરાનલમ્" ।

ભિન્નાર્થાનાં તુ પાદાનામેકેન પાદેનાન્વયનં કવિત્વમેવ ।
યથા---
"કિમિહ કિમપિ દૃષ્ટં સ્થાનમસ્તિ શ્રુતં વા વ્રજતિ દિનકરો ઽયં યન્ન નાસ્તં કદાચિત્ ।
ભ્રમતિ વિહગસાર્થાનિત્થમાપૃચ્છમાનો રજનિવિરહભીતશ્ચક્રવાકો વરાકઃ" ॥
યથા ચ-
"જયતિ સિતવિલોલવ્તયાલયજ્ઞોપવીતી ઘનકપિલટાનતર્ભાન્તગઙ્ગાજલૌઘઃ ।
અવિદિતમૃગજિહ્નમિન્દુલેખાં દધાનઃ પરિણતશિતિકણ્ઠશ્યામકણ્ઠઃ પિનાકી" ॥
યથા ચ-
"કુમુદવનમપશ્રિ શ્રીમદમ્ભોજખણ્ડં ત્યજતિ મદમુલૂકઃ પ્રીતિમાંશ્ચક્રવાકઃ ।
ઉદયમહિમરશ્મિર્યાતિ શીતાંસુરસ્તં હતવિધિલલિતાનાં હી વિચિત્રો વિપાકઃ ॥
" યથા ચ-
"કિમિહ કિમપિ દૃષ્ટં સ્થાનમસ્તિ શ્રુતં વા ઘનકપિલજટાન્તર્ભ્રાન્તગઙ્ગાજલૌધઃ ।
નિવસતિ સ પિનાકી યત્ર યાયાં તદસ્મિન્ હતવિધિલલિતાનાં હી વિચિત્રો વિપાકઃ" ॥
પાદોનવત્કતિપયપદપ્રયોગો ઽપિ યથા-
"યા વ્યાપારવતી રસાન્ રસયિતું કાચિત્કવીનાં નવા દૃષ્ટિર્યા પરિનિષ્ઠિતાર્થવિષયોન્મેષા ચ વૈપશ્ચિતી ।
તે દ્વે અપ્યવલમ્બ્ય વિશ્વમનિશં નિર્વાર્ણયન્તો વયં શ્રાન્તા નૈવ લબ્ધમબ્ધિશયન ત્વદ્ભક્તિતુલ્યં સુખમ્" ॥
યથા ચ ચતુર્થપાદે-
"શ્રાન્તા નૈવ ચ લબ્ધમુત્પલદૃશાં પ્રેમ્ણઃ સમાનં સુખમ્" ॥
પાદૈકદેશાગ્રહણમપિ પદૈકદેશોપલક્ષણપરમ્ યથા-
"અસકલહસિત્વાત્ક્ષાલિતાનીવ કાન્ત્યા મુકુલિતનયનત્વાદ્વ્યક્તકર્ણોત્પલાનિ ।
પિબતિ મધુસુગન્ધીન્યાનનાનિ પ્રિયાણાં ત્વયિ વિનિહિતભારઃ કુન્તલાનામધીશઃ" ॥
યથા ચોત્તરાર્ધે-
"પિબતુ મધુસુગન્ધીન્યાનનાનિ પ્રિયાણાં મયિ વિનિહિતભારઃ કુન્તલાનામધીશઃ" ।
વાક્યસ્યાન્યથા વ્યાખ્યાનમપિ ન સ્વીકરણં હરણં વા ।
યથા-
"સુભ્રુ!ત્વં કુપિતેત્યપાસ્તમશનં ત્યક્તા કથા યોષિતાં દૂરાદેવ મયોજ્ભ્ફતાઃ સુરભયઃ સ્રગ્દામધૂપાદયઃ ।
કોપં રાગિણિ મુઞ્ચ મય્યવનતે દૃષ્ટે પ્રસીદાધુના સદ્યસ્ત્વદ્વિરહાદ્ભવન્તિ દયિતે સર્વા મમાન્ધા દિશઃ" ॥
એતઞ્ચ કાન્તાપ્રસાદનપરં વાક્યં કુપિતદૃષ્ટિપરતયા વ્યખ્યાતં, ન સ્વીકૃતં હૃતં વા ।
યત્તુ પરકીયં સ્વીયમિતિ પ્રોક્તાનામન્યતમેન કારણેન વિલપન્તિ, તન્ન કેવલં હરણમ્, અપિ તુ દોષોદાહરણમ્ ।
મુક્તકપ્રબન્ધવિષયં તત્ ।
મૂલ્યક્રયો ઽપિ હરણમેવ ।
વરમપ્રાત્પિર્યશસો ન પુનર્દુર્યશઃ ।
(સભાપતિસ્તુ દ્વિધા, ઉપજીવ્ય, ઉપજીવકશ્ચ ।
તત્રોપજીવનમાત્રેણ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
યતઃ સર્વો ઽપિ પરેભ્ય એવ વ્યુત્પદ્યતે, કેવલં તત્ર સમુદાયો ગુરુઃ) "તદ્વહક્તિહરણમ્" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
યથા -
"ઊરુદ્વયં સરસકદલીકાણ્ડસબ્રહ્મચારિ" ।
યથા ચ --
"ઉરુદ્વયં કદલકન્દલયોઃ સવંશં શ્રોણિઃ શિલાફલકસોદરસન્નિવેશા ।
વક્ષઃ સ્તનદ્વિતયતાડિતકુમ્ભશોભં સબ્રહ્મચારિ શશિસશ્ચ મુખં મૃગાક્ષ્યાઃ" ॥

ઉક્તયો હ્યર્થાન્તરસઙ્ક્રાન્તા ન પ્રત્યભિયાજ્ઞન્તે, સ્વદન્તે ચ; તદર્થસ્તુ હરણાદપિ હરણં સ્યુઃ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
"નાસ્ત્યચૌરઃ કવિજનો નાસ્ત્યચૌરો વણિગ્જનઃ ।
સ નન્દતિ વિના વાચ્યં યો જાનાત્ નિગૂહિતુમ્ ॥
ઉત્પાદકઃ કવિઃ કશ્ચિત્કશ્ચિઞ્ચ પરિવર્ત્તકઃ ।
આચ્છાદકસ્તથા ચાન્યસ્તથા સંવર્ગકો ઽપરઃ ॥
શબ્દાર્થોક્તિષુ યઃ પશ્ચેદિહ કિઞ્ચન નૂતનમ્ ।
ઉલ્લિખેત્કિઞ્ચન પ્રાચ્યં મન્યતાં સ મહાકવિઃ" ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે એકાદશો ઽધ્યાયઃ શબ્દહરણાનિ ॥
____________________________ અધ્યય 12 _____________________________
દ્વદશો ઽધ્યાયઃ 12
અર્થહરણોપાયાઃ, કવિપ્રભેદાઃ, પ્રતિબિમ્બ-કલ્પવિકલ્પસ્ય સમીક્ષા ચ ।
"પુરાણકવિક્ષુણ્ણે વર્ત્મનિ દુરાપમસ્પૃષ્ટં વસ્તુ, તતશ્ચ તદેવ સંસ્કૃર્તું પ્રયતેત" ઇતિ આચાર્યાઃ ।
"ન" ઇતિ વાક્પતિરાજઃ ।
"આસંસારમુદારૈઃ કવિભિઃ પ્રતિદિનગૃહીતસારો ઽપિ ।
અદ્યાપ્યભિન્નમુદ્રો વિભાતિ વાચાં પરિસ્યન્દઃ" ॥
તત્પ્રતિભાસાય ચ પરપ્રબન્ધેષ્વવદધીત ।
"તદવગાહને હિ તદેકયોનયો ઽર્થાઃ પૃથક્ પૃથક્ પ્રથન્તે" ઇત્યેકે ।
"તત્રત્યાનામર્થાનાં છાયયા પરિવૃત્તિઃ ફલમ્" ઇત્યપરે ।
મહાત્મનાં હિ સંવાદિન્યો બુદ્ધય એકમેવાર્થમુપસ્થાપયન્તિ, તત્પરિત્યાગાયતાનાદ્રિયેત ઇતિ ચ કેચિત્ ।
"ન" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સારસ્વતં ચક્ષુરવાઙ્મનસગોચરેણ પ્રણિધાનેન દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચાર્થજાતં સ્વયં વિભજતિ ।
તદાહુઃ-
સુત્પસ્યાપિ મહાકવેઃ શબ્દાર્થૌ સરસ્વતી દર્શયતિ ।
તદિતરસ્ય તત્ર જાગ્રતો ઽપ્યન્ધં ચક્ષુઃ ।
અન્યદૃષ્ટચરે હ્યર્થે મહાકવયો જાત્યન્ધાસ્તદ્વિપરીતે તુ દિવ્યદૃશઃ ।
ન તત્ ત્ર્યક્ષાઃ સહસ્રોક્ષો વા યઞ્ચર્મચક્ષુષો ઽપિ કવયઃ પશ્યન્તિ ।
મદિદર્પણે કવીનાં વિશ્વં પ્રતિફલતિ ।
કથં નુ વયં દૃશ્યામહ ઇતિ મહાત્મનામહમ્પૂર્વિકયૈવ શબ્દાર્થાઃ પુરો ધાવન્તિ ।
યત્સિદ્ધપ્રણિધાના યોગિનઃ પશ્યન્તિ, તત્ર વાચા વિચરન્તિ કવયઃ ઇત્યનન્તા મહાકવિષુ સૂક્તયઃ (ઇતિ) ।
"સમસ્તમર્સ્તિ" કિન્તુ ત્રિપથમર્થમધ્યગીષ્મહિ ।
ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
યદુતાન્યયોનિર્નિહ્ણુતયોનિરયોનિશ્ચ ।
તત્રાન્યયોનિદ્વિધા પ્રતિબિમ્બકલ્પઃ, આલેખ્યયપ્રખ્યશ્ચ ।
નિહ્નુતયોનિરપિ દ્વિધા તુલ્યદેહિતુલ્યઃ પરપુરપ્રવેશસદૃશ્ચ ।
અયોનિઃ પુનરેકાદૃશ એવ ।
તત્ર-
અર્થઃ સ એવ સર્વો વાક્યાન્તરવિરચનાપરં યત્ર ।
તદપરમાર્થવિભેદં કાવ્યં પ્રતિબિમ્બિકલ્પં સ્યાત્ ॥
યથા--
"તે પાન્તુ વઃ પશુપતેરલિનીલભાસઃ કણ્ઠપ્રદેશઘટિતાઃ ફણિનઃ સ્ફુરન્તઃ ।

ચન્દ્રામૃદામ્બુકણસેકસુખપ્રરુઢૈર્ યૈરઙ્કુરૈરિવ વિરાજતિ કાલકૂટઃ" ॥
યથા ચ-
"જયન્તિ નીલકણ્ઠસ્ય કણ્ઠે નીલાઃ મહાહયઃ ।
ગલદ્ગઙ્ગામ્બુસંસિક્તકાલકૂટાઙ્કુરા ઇવ" ॥
કિયતાષિ યત્ર સંસ્કારકર્મણા વસ્તુ ભિન્નવદ્ભાતિ ।
તત્કથિતમર્થચતુરૈરાલેખ્યપ્રખ્યમિતિ કાવ્યમ્ ॥
તત્રૈવાર્થે યથા-
"જયન્તિ ધવલવ્યાલાઃ શમ્ભોર્જૂટાવલમ્બિનઃ ।
ગલદ્ગઙ્ગામ્બુસંસિક્તચન્દ્રકન્દાઙ્કુરા ઇવ" ॥
વિષયસ્ય યત્ર ભેદે ઽપ્યભેદબુદ્ધિર્નિતાન્તસાદૃશ્યાત્ ।
તત્તુલ્યદેહિતુલ્ય કાવ્યં બધ્નન્તિ સુધિયો ઽપિ ॥
યથા--
"અવીનાદૌ કૃત્વા ભવતિ તુરગો યાવદવધિઃ પશુર્ધન્યસ્તાવત્પ્રતિવસતિ યો જીવતિ સુખમ્ ।
અમીષાં નિર્માણં કિમપિ તદભૂદ્દગ્ધકરિણાં વનં વા ક્ષેણીભૃદ્ભવનમથવા યેન શરણમ્" ॥
અત્રાર્થે--
"પ્રતિગૃહમુપલાનામેક એવ પ્રકારો મ્રુહુરુપકરણત્વાદર્ઘિતાઃ પૂજિતાશ્ચ ।
સ્ફુરતિ હતમણીનાં કિન્તુ તદ્ધામ યેન ક્ષિતિપતિભવને વા સ્વાકરે વા નિવાસઃ" ॥
મૂલૈક્યં યત્ર ભવેત્પરિકરબન્ધસ્તુ દૂરતો ઽનેકઃ ।
તત્પરપુરપ્રવેશપ્રતિમં કાવ્યં સુકવિભાવ્યમ્ ॥
યથા--
"યસ્યારાતિનિતમ્બિનીભીરભિતો વીક્ષ્યામ્બરં પ્રાવૃષિ સ્ફૂર્જદ્ગર્જિતનિર્જિતામ્બુધિરવસ્ફારાભ્રવૃન્દાકુલમ્ ।
ઉત્સૃષ્ટપ્રસભાભિષેણનભયસ્પષ્ટપ્રમોદાશ્રુભિઃ કિઞ્ચિત્કુઞ્ચિતલોચનાભિરસકૃદ્ ઘ્રાતાઃ કદમ્બાનિલાઃ" ॥
અત્રાર્થે--
"આચ્છિદ્ય પ્રિયતઃ કદમ્બકુસુમં યસ્યારિદારૈર્નવં યાત્રાભઙ્ગવિધાયિનો જલમુચાં કાલસ્ય ચિહ્નં મહત્ ।
હૃષ્યદ્ભિઃ પરિચુમ્બુતં નયનયોર્ન્યસ્તં હૃદિ સ્થાપિતં સીમન્તે નિહિતં કથઞ્ચન તતઃ કાર્ણાવતંસીકૃતમ્ ॥
" તદેતચ્ચતુષ્ટયનિબન્ધનાશ્ચ કવીનાં દ્વાત્રિંશદ્ધરણોપાયાઃ ।
અમીષાં ચાર્થાનામન્વર્થા અયસ્કાન્તવઞ્ચત્વારઃ કવયઃ પઞ્ચમશ્ચાદૃષ્ટચરાર્થદર્શી ।
તદાહુઃ-
"ભ્રામકશ્ચુમ્બકઃ કિઞ્ચ કર્ષકો દ્રાવકશ્ચ યઃ ।
સ કવિર્લૌકિકો ઽન્યસ્તુ ચિન્તામણિરલૌકિકઃ ॥
તન્વાનો ઽનન્યદૃષ્ટત્વં પુરાણસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
યો ઽપ્રસિદ્ધયાદિભિર્ભાભ્યત્યસૌ સ્યાદ્ ભ્રામકઃ કવિઃ ॥
યશ્ચુમ્બતિ પરસ્યાર્થં વાક્યેન સ્વેન હારિણા ।
સ્તોકાર્પિતનવચ્છાયં ચુમ્બકઃ સ કવિર્મતઃ ॥
પરવાક્યાર્થમાકૃષ્ય યઃ સ્વવાચિ નિવેશયેતિ ।
સમુલ્લેકેન કેનાપિ સ સ્મૃતઃ કર્ષકઃ કવિઃ ॥
અપ્રત્યભિજ્ઞેયતયા સ્વવાક્યે નવતાં નયેત્ ।
યો દ્રાવયિત્વા મૂલાર્થં દ્રાવકઃ સ ભવેત્કવિઃ ॥
ચિન્તાસમં યસ્ય રસૈકસૂતિરુદેતિ ચિત્રાકૃતિરર્થસાર્થઃ ।
અદૃષ્ટપૂર્વો નિપુણૈઃ પુરાણૈઃ કવિઃ સ ચિન્તામણિરદ્વિતીયઃ" ॥