Kāvyamīmāṃsā 1 · Part 120
śāstrasaṃgrahaḥ prathamo 'dhyāyaḥ 1
kāvyamīmāṃsā 'prakāśa' atha kavirahasyam prathamo 'dhyāyaḥ 1
śāstrasaṃgrahaḥ
athātaḥ kāvyaṃ mīmāṃsiṣyāmahe, yathopadideśa śrīkaṇṭhaḥ parameṣṭhivaikuṇṭhādibhyaśtuḥṣaṣṭayoḥ /
so 'pi bhagavānsvayambhūricchājanmabhyaḥ svāntevāsibhyaḥ /
teṣu sāgasvateyo vṛndīyasāmapi vandyaḥ kāvyapuruṣa āsīt /
taṃ ca sarvasamayavidaṃ divyena cakṣuṣā bhaviṣyadarthadaśinaṃ bhūrbhuvaḥsvastritayavarttinīṣu prajāsu hatikāmyayā prajāpatiḥ kāvyavidyāpravarttanāyai prāyuṅkta /
so 'ṣṭādaśādhikaraṇīṃ divyebhyaḥ kāvyavidyāsnātakebhyaḥ saprapañcaṃ provāca /
tatra kavirahasyaṃ sahasrākṣaḥ samāmnāsīt, auktikamuktigarbhaḥ, rītinirṇayaṃ suvarṇanābhaḥ, ānuprāsikaṃ pracetā, yamakaṃ yamaḥ, citraṃ citrāṅgadaḥ, śabdaśleṣaṃ śeṣaḥ, vāstuvaṃ pulastyaḥ, aupabhyamaupakāyanaḥ, atiśayaṃ parāśaraḥ, arthaśleṣamrutathyaḥ, ubhayālaṅkārikaṃ kuberaḥ, vainodikaṃ kāmadevaḥ, rupakanirupaṇīyaṃ bharataḥ, rasādhikārikaṃ nandikeśvaraḥ, doṣādhikaraṇaṃ dhiṣaṇaḥ, guṇopādānikamupamanyuḥ, aupaniṣadikaṃ kucucāraḥ, iti /
tataste pṛthak pṛthak svaśāstrāṇi viracayāñcakruḥ /
itthaṅkārañca prakīrṇatvātvāt sā kiñciduccicacchide /
itīyaṃ prayojakāṅgavatī saṅkṣipya sarvamarthamalpagranthena aṣṭādaśaprakaraṇī praṇītā /
tasyā ayaṃ prakaraṇādhikaraṇasamuddeśaḥ /
1 śāstrasaṃgrahaḥ, 2 śāstranirdeśaḥ, 3 kāvyapuruṣotpattiḥ, 4 śiṣyapratibhe, 5 vyutpatti-vipākāḥ, 6 padavākyavivekaḥ, 7 vākyavidhayaḥ, 8 kākuprakārāḥ, 9 pāṭhapratiṣṭhā, 10 kāvyārthayonayaḥ, 11 arthānuśāsanaṃ, 12 kavicaryāḥ, 13 rājacaryā, 14 śabdārthaharaṇopāyāḥ, 15 kavi viśeṣaḥ, 16 kavisamayaḥ, 17 deśakālavibhāgaḥ, 18 bhruvanakośaḥ, iti kavirahasyaṃ prathamamadhikaraṇamityādi /
iti sūtrāṇyathaiteṣāṃ vyākhyābhāṣyaṃ bhaviṣyati /
samāsavyāsavinyāsaḥ saiṣa śiṣyahitāya naḥ //
citrodāharaṇairgurvī granthena tu laghīyasī /
iyaṃ naḥ kāvyamīmaṃsā kāvyavyutpattikāraṇam //
iyaṃ sā kāvyamīmāṃsā mīmāṃsā yatra vāglavaḥ /
vāglavaṃ na sa jānāti na vijānāti yastvimām //
yāyāvarīyaḥ saṅkṣipya munīnāṃ matavistaram /
vyākarotkāvyamīmāṃsāṃ kavibhyo rājaśekharaḥ //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe prathamo 'dhyāyaḥ śāstrasaṅgrahaḥ //
____________________________ Adhyaya 2 _____________________________
śāstranirdeśaḥ dvitīyo 'dhyāyaḥ 2
śāstranirdeśaḥ iha vāṅmayamubhayathā śāstraṃ kāvyaṃ ca /
śāstrapūrvakatvāt kāvyānāṃ pūrva śāstreṣvabhiniviśeta /
tacca dvidhā apauruṣeyaṃ pauruṣeyaṃ ca /
aphauruṣeya śrutiḥ /
sā ca mantrabrāhmaṇo /
vivṛtakriyātantrā manantrāḥ /
mantrāṇāṃ stutinindāvyākhyānaviniyogādigrantho brāhmaṇam /
ṛgyajuḥsāmavedastrayī /
atharva turīyam /
tatrārthavyavasthitapādā ṛcaḥ /
tāḥ sagīkayaḥ sāmāni /
acchandāṃsyagītāni yajūṃṣi /
ṛco yajūṃṣi sāmāni cārtharvāṇi ta ime catvārobedāḥ /
itihāsavedadhanurvedau gāndharvāyurvedāvapi copavedāḥ /
'vedopavedātmā sārvavarṇikaḥ pañcamo nāṭyavedaḥ' iti drauhiṇiḥ /
'śikṣā, kalpo, vyākaraṇaṃ, niruktaṃ, chandovicitiḥ, jyautiṣaṃ ca ṣaḍaṅgāni' ityācāryāḥ /
upakārakatvādalaṅkāraḥ satpamamaṅgam 'iti yāyāvarīyaḥ /
ṛte ca tatsarupaparijñānādvedārthānavagatiḥ' /
yathā-
'dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte /
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti anaśnannanyo abhicākaśīti' //
seyaṃ śāstroktiḥ /
pratyadhikaraṇaṃ ca ṛcaṃ yajuḥ sāmātharvaṇāṃ brāhmaṇaṃ cādāhṛtya bhāṣāmudāhariṣyāmaḥ /
tatra varṇānāṃ sthānakaraṇaprayatnādibhiḥ niṣpattinirṇayinī śikṣā āpiśalīyādikā /
nānāśākhādhītānāṃ mantrāṇāṃ viniyojakaṃ sūtraṃ kalpaḥ /
sā ca yajurvidyā /
śabdānāmanvākhyānaṃ vyākaraṇam /
nirvacanaṃ niruktam /
chandasāṃ pratipādiyitrīchandovicitiḥ /
grahagaṇitaṃ jyautiṣam, alaṅkāravyākhyānaṃ tu purastāt /
pauruṣeyaṃ tu purāṇam, ānvīkṣikī, mīmāṃsā, smṛtitantramiti catvāri śāstrāṇi /
tatra vedākhyānopanibandhanaprāyaṃ purāṇamaṣṭādaśadhā /
yadāhuḥ-
'sargaḥ pratisaṃhāraḥ kalpo manvantarāṇi vaṃśavidhiḥ /
jagato yatra nibaddhaṃ tadvijñeyaṃ purāṇamiti //
"purāṇapravibheda evetihāsaḥ' ityeke /
sa ca dvidhā parakriyāpurākalpābhyām /
yadāhuḥ-
'parakriyā purākalpa itihāsagatidvindhā /
syādekanāyakā pūrvā dvitīyā bahunāyakā' //
tatra rāmāyaṇaṃ bhārataṃ codāharaṇe /
ānvīkṣikīṃ tu vidyāvasare vakṣyāmaḥ /
nigamavākyānāṃ nyāyaiḥ sahasreṇa vivektrī mīmāṃsā /
sā ca dvividhā vidhivivecanī brahmanidarśanī ca /
aṣṭādaśaiva śrutyarthasmaraṇātsmṛtayaḥ /
'tānīmāni caturdaśa vidyāsthānāni, yaduta vedāśratvāraḥ, ṣaḍaṅgāni, catvāri śāstrāṇi' ityācāryāḥ /
tānyetāni kṛtsnāmapi bhrūrbhuvaḥsvastrayīṃ vyāsajya varttante /
tadāhuḥ-
'vidyāsthānānāṃ gantumantaṃ na śakto jīvedvarṣaṇāṃ yo 'pi sāgraṃ sahasram /
tasmātsaṅkṣepādarthasandoha ukto vyāsaḥ saṃtyakto granthabhīrupriyārtham //
"sakalavidyāsthānaikāyatanaṃ pañcadaśaṃ kāvyaṃ vidyāsthānam' iti yāyāvarīyaḥ /
gadyapadyamayatvāt kavidharmatvāt hitoradeśakatvācca /
tadvi śāstraṇyanudhāvati /
'vārttā kāmasūtraṃ śilpaśāstraṃ daṇḍanītiriti pūrvaiḥ sahāṣṭādaśa vidyāsthānāni'ityapare /
ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśceti vidyāḥ ' /
daṇḍanītirevaikā vidyā'ityauśanasāḥ /
daṇḍabhayādvi kṛtsno lokaḥ sveṣu sveṣu karmasvavatiṣṭhate /
'vārttā daṇḍanītirdve vidye' iti bārhaspatyāḥ /
vṛttirvinayagrahaṇaṃ ca sthitiheturlokayātrāyāḥ /
'trayīvārttādaṇḍanītayastisro vidyāḥ' iti mānavāḥ /
trayī hi vārttādaṇḍanītyorupadeṣṭrī /
'ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanītayaścatasro vidyāḥ'iti kauṭalyaḥ /
ānvīkṣikyā hi vivecitā trayī vārttādaṇḍanītyoḥ prabhavati /
'pañcamī sāhityavidyā' iti yāyāvarīyaḥ /
sā hi vacasṛṇāmapi vidyānāṃ nisyandaḥ /
ābhirddharmārthau yadvidyāttadvidyānāṃ vidyātvam /
tatra trayī vyākhyātā /
dvidhā cānvīkṣikī pūrvotrarapakṣābhyām /
arhadbhadantadarśane lokāyattaṃ ca pūrvaḥ pakṣaḥ /
saṅkhayaṃ nyāyavaiśeṣikau cottaraḥ /
ta ime ṣaṭ tarkāḥ /
tatra ca tisraḥ kathā bhavanti vādo, jalpo, vitaṇḍā ca /
madhyasthayostattvāvabodhāya vastutattvaparāmarśo vādaḥ /
vijigīṣoḥ svapakṣasiddhaye chalajātinigrahādiparigraho jalpaḥ /
svapakṣasyāparigrahitrī parapakṣasya dūṣayitrī vitaṇḍā /
kṛṣipāśupālye vaṇijyā ca vārttā /
ānvīkṣikītrayīvārttānāṃ yogakṣemasādhano daṇḍastasya nītirdaṇḍanītiḥ /
tasyāmāyattā lokayātreti śāstrāṇi /
sāmānyalakṣaṇaṃ caiṣām-
'saritāmiva pravāhāstucchāḥ prathamaṃ yathottaraṃ vipulāḥ /
ye śāstrasamārambhā bhavanti lokasya te vandyāḥ' //
sūtrādibhiścaiṣāṃ praṇayanam /
tatra sūtraṇāt sūtram /
yadāhuḥ-
'alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviścatomukham /
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtrakṛto viduḥ' //
sūtrāṇāṃ sakalasāravivaraṇaṃ vṛttiḥ /
sūtravṛttivivecanaṃ paddhatiḥ /
ākṣipya bhāṣaṇādbhāṣyam /
antarbhāṣyaṃ samīkṣā /
avāntarārthavicchedaśca sā /
yathāsambhavamarthasya ṭīkanaṃ ṭīkā /
viṣamapadabhañjikā pañjikā /
arthapradarśakārikā kārikā /
uktānuktaduruktacintā vārttikamiti śāstrabhedāḥ /
'bhavati prathayannarthaṃ līnaṃ samabhiplutaṃ sphuṭīkurvan /
alpamanalpaṃ racayannanalpamalyaṃ ca śāstrakaviḥ' //
śāstraikadeśasya prakriyā prakaraṇam /
adhyāyādayastvavāntaravicchedāḥ kvatibhiḥ svatantratayā praṇītā ityaparisaṅkhyeyā anākhyeyāśca /
śābdārthayoryathāvatsahabhāvena vidyā sāhityavidyā /
upavidyāstu catuḥṣaṣṭhiḥ /
tāśca kalā iti vidagdhavādaḥ /
sa ājīvaḥ kāvyasya /
tamaupaniṣadike vakṣyāmaḥ /
ityananto 'bhiyuktānāmatra saṃsambhavistaraḥ /
tyaktau nipuṇadhīgamyo granthagauravakāraṇāt //
iti rājaśekharakṛtau
kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe dvitīyo 'dhyāyaḥ śāstranirdeśaḥ //
____________________________ Adhyaya 3 _____________________________
kāvyapuruṣotpattiḥ tṛtīyo 'dhyāyaḥ 3
kāvyapuruṣotpattiḥ evaṃ gurubhyo giraḥ puṇyāḥ purāṇīḥ śṛṇumaḥ sma, yatkiladhiśaṣaṇaṃ śiṣyāḥ kathāprasaṅge papracchuḥ, kīdṛśaḥ punarasau sārasvateyaḥ kābyapuruṣo vo guruḥ ? iti /
sa tān bṛhatāmpatiruce /
purā putrīyantī sarasvatī tuṣāragirau tapasyāmāsa /
prītena manasā tāṃ viriñcaḥ provāca-'putraṃ te sṛjāmi ' /
athaiṣā kāvyapuruṣaṃ suṣuve /
so 'bhyutthāya sapādopagrahaṃ chandasvartī vācamudacīcarat-
'yadetadvāṅmayaṃ viśvamarthamūrttyā vivarttate /
so 'smi kāvyapumānamba pādau vandeya tāvakau' //
tāmāmnāyadṛṣṭacarīmupalabhya bhāṣāviṣaye chandomudrāṃ devī sasaṃmadamaṅkaparyaṅkenādāya tamudalāpayat /
'vatsa ! sacchandaskāyā giraḥ praṇetaḥ ! vāṅmayamātaramapi mātaraṃ māṃ vicayase /
praśasyatamaṃ cedamudāharanti yaduta ''putrātparājayo dvitīyaṃ putrajanma'iti /
tvattaḥ pūrve hi vidvāṃso gadyaṃ dadṛśurna padyam /
tvadupajñamathātaḥ chandasvadvacaḥ pravartsyati /
aho ślāghanīyo 'si /
śabdārthau te śarīraṃ, saṃskṛtaṃ mukhaṃ, prakṛtaṃ bāhuḥ, jaghanamaparbhraṃśaḥ, paiśācaṃ pādau, uro miśram /
samaḥ prasanno madhura udāra ojasvī cāsi /
ukticaṇaṃ te vaco, rasa ātmā, rāmāṇi chandāṃsi, praśnottarapravahlikādikaṃ ca vākkeliḥ, anuprāsopamādayaśca tvāmalaṅkurvanti /
bhaviṣyato 'rthasyābhidhātrī śrurirapi bhavantamabhistauti-
'catvāri śṛṅgāstrayo 'sya pādā śīrṣe saptahastāso 'sya /
tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho debo martyānāviveśa' //
'tathāpi saṃvṛṇu pragalbhasya puṃsaḥ karma, bālocitaṃ ceṣṭasva' iti nigadya niveśya cainamanokahāśrayiṇī gaṇḍaśailatalatalpe snātumabhragaṅgāṃ jagāmaṃ /
tāvacca kuśān samidhaśca samāhattuṃ niḥsṛto mahāmuniruśanāḥ parivṛtte pūṣaṇyūṣmopaṣlutaṃ tamadrākṣīt /
kasyāyamanātho bāla iti cintayansvamāśramapadamanaiṣīt /
kṣaṇādāśvastaśca sa sārasvateyastasmai chandasvatīṃ vācaṃ samacārayat /
akasmādvismāpayansa cābhyuvāca-
'yā dugdhāpi na dugdheva kavidegdhṛbhiranvaham /
hṛdi naḥ sannidhattāṃ sā dūktidhenuḥ sarasvatī' //
iti /
tatpūrvakamadhyetṛṇāṃ ca sucedhastvamādideśa /
tataḥ prabhṛti tamuśanasaṃ santaḥ kavirityācakṣate /
tadupacārāñca kavayaḥ kavaya iti lokayātrā /
kaviśabdaśca 'kavṛvarṇane' ityasya dhātoḥ kāvyakarmaṇo rupame /
kāvyaikarupatvācca sārasvateye 'pi kāvyapuruṣa iti bhaktyā prayuñjate /
tataśca vinivṛttā vāgdevī tatra putramapaśyantī madhyehṛdayaṃ cakranda /
prasaṅgāgataśca vālpīkirmunivṛṣā sapraśrayaṃ tamudantamudāhṛtya bhagavatyai, bhṛgusūterāśramapadamadarśayat /
sāpi prastutapayodharā putrāyāṅkapālīṃ dadānā śirasi ca cumbantī svastimatā cetasā prācetasāyāpi maharṣaye nibhṛtaṃ sacchandāṃsi vacāṃsi prāyacchate /
anupreṣitaśca sa tayā niṣādanihatasahatasahacarīṃ krauñcayuvarti karuṇakreṅkārayā girā krandantīmudīkṣya śokavān ślokamujjagāda-
'mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāsvatīḥ samāḥ /
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam //
'tato divyadṛṣṭirdevī tasmā api ślokāya varamadāt, yadutānyadanadhīyāno yaḥ prathamamenamadhyeṣyate sa sārasvataḥ kaviḥ saṃpatsyata iti /
sa tu mahāmuniḥ pravṛttavacano rāmāyaṇamidihāsaṃ samadṛbhat ; dvaipāyanastu ślokaprathamādhyāyī tatprabhāveṇa śatasāhasrīṃ saṃhitāṃ bhāratam /
ekadā tu brahmarṣivṛndārakayoḥ śrutivivāde dākṣiṇyavāndevaḥ svayambhūstāmimāṃ nirṇotrīmuddideśa /
upaśrutavṛttāntaśca mātaraṃ vrajantīṃ so 'nuvavrāja /
vatsa!parameṣṭhinānanumatasya te na brahmalokayātraghā niḥśreyasāyetyabhidadhānā haṭhānnyavartayadenamātmanā tu pravartate /
tataḥ sa kāvyapuruṣo ruṣā niścakrāma /
priyaṃ mitramasya ca kumāraḥ sākrandaṃ rudannabhyadhīyata gauryā tāta! tūṣṇīmāḥsva sāhameṣā niṣedhāmītinigadandī samacintayat /
prāyaḥ prāṇabhṛtāṃ premāṇamantareṇa nānyadvandhanamasti, tadetasyavaśīkaraṇaṃ kāmapi striyaṃ sṛjāmīti vicintayantī sāhityavidyāvadhūmrudapādayadādiśañcaināmeṣa te ruṣā dharmapatiḥ puraḥ pratiṣṭhate tadanuvarttasvainaṃ nivarttaya ca /
bhavanto 'pi hanta! munayaḥ!kāvyavidyāsnātakāścaritametayoḥ studhvametaddhi vaḥ kāvyasarvasvaṃ bhaviṣyatītyabhidhāya bhagavatī bhavānī joṣamāsiṣṭa /
te 'pi tathākarttumavatasthire /
atha sarve prathamaṃ prācīṃ diśaṃ śiśriyuryatrāṅgavaṅgasuhnabrahmapuṇḍrādyā janapadā;, tatrābhiyujjānā tamaumeyī yaṃ veṣaṃ yatheṣṭamseviṣṭa, sa tatratyābhiḥ strībhiranvakriyata /
sā pravṛttī raudramāgadhī /
tāṃ te munayo 'bhituṣṭuvuḥ-
'ārdārdracandanakucāpintasūtrahāraḥ sīmantacumbisicayaḥ sphuṭabāhumūlaḥ /
dūrvāprakāṇḍarucirāsvagurupabhogādva goḍāṅganāsu cirameṣa cakāstu veṣaḥ' //
yadṛcchayāpi yādṛṅnepathyaḥ sa sārasvateya āsīt tadveṣāśca puruṣā babhūvuḥ /
sāpi saiva pravṛttiḥ /
yadaparaṃ nṛttavādyādikameṣā cakre sā bhārattī vṛttiḥ /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
tathāvidhākalpayāpi tayā yadavaśaṃvadīkṛtaḥ samāsavadanuprāsavadyogavṛttiparabhparātadgarbhaṃ (vākyaṃ) jagāda sā gauḍīyā rītiḥ /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
vṛttirītisvarupaṃ yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ /
tataśca sa, pañcālānpratyuñcacāla /
yatra pāñcālaśūrasenahastināpurakāśmīravāhīkabāhlikabāhlaveyādayo janapadāḥ /
tatrābhiyuñjānā tamaumeyīti samānaṃ pūrveṇa /
sā pāñcālamadhyamāpravṛttiḥ /
tāṃ te munayo 'bhituṣṭuvuḥ-
'tāṭaṅkavalganataraṅgitagaṇḍalekhamānābhilambidaradolitatārahāram /
āśroṇigulphaparimaṇḍalitāntarīyaṃ veṣaṃ namasyata mahodayasundarīṇām' //
kiñcidārdramanā yannepathyaḥ sa sārasvateya āsīditi samānaṃ pūrveṇa /
sāpi saiveti samānaṃ pūrveṇa /
yadīṣannṛttagītavādyavilāsādikameṣā darśayāṃbabhūva sā sātvatī vṛttiḥ /
āviddhagatimattvātsā cārabhaṭī /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
tathāvidhākalpayāpi tayā yadīṣadūśaṃvadīkṛta īṣadasamāsamīṣadanuprāsamupacāragarbhañca (vākyaṃ) jagāda sā pāñcālī rītiḥ /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
tataḥ so 'vantīnpratyuccacāla /
yatrāvantīvaidiśasurāṣṭramālavārbudabhṛgukacchādayo janapadāḥ /
janapadāḥ /
tatrābhiyuñjanā tamaumeyīti samānaṃ pūrveṇa /
sā pravṛttirāvantī /
pāñcālamadhyamādākṣiṇātyayorantaracāriṇī hi sā /
ata eva sātvatīkaiśikyau tatra vṛttī /
tāṃ te munayo 'bhituṣṭuvuḥ-
'pāñcālanepathyavidhirnarāṇāṃ strīṇāṃ punarnandatu dākṣiṇātyaḥ /
yajjalpitaṃ yaccaritādikaṃ tadanyonyasaṃbhinnamavantideśe' //
tataśca sa dakṣiṇāṃ diśamāsasāda /
yatra masayamekalapālamañjarāḥ parvatāḥ /
kuntalakeralamahārāṣṭragāṅgakaliṅgādayo janapadāḥ /
tatrābhiyuñjānā tamaumeyīti, samānaṃ pūrveṇa /
sā dākṣiṇātyā pravṛttiḥ /
tāṃ te munayo 'bhituṣṭuvuḥ /
'āmūlato valitakuntalacārucūḍaścūrṇālakapracayalāñchitabhālabhāgaḥ /
kakṣāniveśanibiḍīkṛtanīvireṣa viṣaściraṃ jayati keralakāminīnām' //
tāmanuraktamanāḥ sa yannepathyaḥ sārasvateya āsīditi samānaṃ pūrveṇa /
sāpi saiveti masānaṃ pūrveṇa /
yadvicitranṛttagītavādyavilāsādikameṣāvirbhāvayāmāsa sā kaiśikī vṛttiḥ /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
yadatyarthaṃ ca sa tayā vaśaṃvadīkṛtaḥ sthānānuprāsavadasamāsaṃ yogavṛttigarbhaṃ ca (vākyaṃ)jagāda sā vaidarbhī rītiḥ /
tāṃ te munaya iti samānaṃ pūrveṇa /
tatra veṣavinyāsakramaḥ pravṛttiḥ, vilāsavinyāsakramo vṛttiḥ, vacanavinyāsakramo rītiḥ /
'catuṣṭayī gatirvṛttīnāṃ pravṛttināṃ ca deśānāṃ punarānantyaṃ tatkathamiva kārtsnyena parigrahaḥ' ityācāryāḥ /
anantānapi hi deśāścaturdhaivākalpya kalpayanti 'cakravartikṣetraṃ sāmānyena tadavāntaraviśeṣaiḥ punaranantā eva'iti yāyāvarīyaḥ /
dakṣiṇātsamudrādudīcīṃ diśaṃ prati yojanasahasraṃ cakravartikṣetraṃ, tatraiva nepathyavidhiḥ /
tataḥ paraṃ divyādyā api yaṃ deśamadhivaseyustaddeśyaṃ veṣamāśrayanto nibandhanīyāḥ /
svabhūmau tu kāmacāraḥ /
dvīpāntarabhavānāṃ tadanusāreṇa vṛttipravṛttī /
rītayastu tisraghastāstu purastāt /
tatrāsti manojanmano devasya krīḍāvāso vidarbheṣu vatsagulmaṃ nāma nagaram /
tatra sārasvateyastāmaumeyīṃ gandharvavatpariṇināya /
tatastadūdhūvaraṃ vinivṛttya teṣu pradeśeṣu viharamāṇaṃ tuṣāragirimevājagāma, yatra gaurī sarasvatī ca mithaḥ sambandhinyau tasthatuḥ /
tau ca kṛtavandanau dampatīdattvāśiṣaṃ prabhāvamayena vapuṣā kavimānasanivāsinau cakratuḥ /
tayośca taṃ sargaṃ kavibhyaḥ svargalokamakalpatāṃ, yatra kāvyamayena śarīreṇa marttyamadhivasanto divyena dehena kavaya ākalpaṃ modante /
ityeṣa kāvyapuruṣaḥ purā sṛṣṭaḥ svayambhuvā /
evaṃ vibhajya jānānaḥ pretya ceha ca nandati //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe tṛtīyo 'dhyāyaḥ kāvyapuruṣotpattiḥ
____________________________ Adhyaya 4 _____________________________
śiṣyapratibhe caturtho 'dhyāyaḥ
śiṣyapratibhe dvividhaṃ śiṣyamācakṣate yaduta buddhimānāhāryabuddhiśca /
yasya nisargataḥ śāstramanudhāvati buddhiḥ sa buddhimān /
yasya ca śāstrābhyāsaḥ saṃskurute buddhimasāvāhāryabudhdiḥ /
tridhā ca sā, smṛtirmatiḥ prajñeti /
atikrāntasyārthasya smartrīsmṛtiḥ /
varttamānasya mantrī matiḥ /
anāgatasya prajñātrī prajñeti /
sā triprakārāpi kavīnāmupakartrī /
tayorbuddhimān śuśrūṣate śṛṇoti gṛhṇīte dhārayati vijānātyūhate 'pohati tattvaṃ cābhiniviśate /
āhāryabuddherapyeta eva guṇāḥ kintu praśāstāramapekṣante /
aharahaḥ sugurupāsanā tayoḥ prakṛṣṭe guṇaḥ /
sā hi buddhivikāsakāmadhenuḥ /
tadāhuḥ-
'prathayati puraḥ prajñājyotiryathārthaparigrahe tadanu janayatyūhāpohakriyāviśadaṃ manaḥ /
abhainiviśate tasmāttattvaṃ tadekamukhodayaṃ saha paricayo vidyāvṛddhaiḥ kramādamṛtāyate' //
tābhyāmanyathābuddhirdurbuddhiḥ /
tatra buddhimataḥ pratipattiḥ /
sa khalu sakṛdabhidhānapratipannārthaḥ kavimārgaṃ mṛgayituṃ gurukulamupāsīta /
āhāryabuddhestu dvayamapratipattiḥ sandehaśca /
sa khalvapratipannamarthaṃ pratipattuṃ sandehaṃ ca nirākartumācāryānupatiṣṭheta /
durbuddhestu sarvatra mativiparyāsa eva /
sa hi nīlīmecakitasicayakalpo 'nādheyaguṇāntaratvāt taṃ yadi sārasvato 'nubhāvaḥ prasādayati tamaupaniṣadike vakṣyāmaḥ /
'kāvyakarmaṇi kaveḥ samādhiḥ paraṃ vyāpriyate iti śyāmadevaḥ /
manasa ekāgratā samādhiḥ' /
samāhitaṃ cittamarthānpaśyati, uktañca-
'sārasvataṃ kimapi tatsumahārahasyaṃ dadgocaraṃ ca viduṣāṃ nipuṇaikasevyam /
tatsiddhaye paramayaṃ paramo 'bhyapāyo yaccetaso viditavedyavidheḥ samādhiḥ //
''abhyāsaḥ' iti maṅgalaḥ /
avicchedena śīlanamabhyāsaḥ /
sa hi sarvagāmī sarvatra niratiśayaṃ kauśalamādhatte /
samādhirāntaraḥ prayatno bāhyastvabhyāsaḥ /
tāvubhāvapi śaktimudbhāsayataḥ /
'sā kevalaṃ hetuḥ' iti yāyāvarīyaḥ /
viprasṛtiśca sā pratibhāvyutpattibhyām /
śaktikartṛkehi pratibhāvyutpattikarmaṇī /
śaktasya pratibhāti śaktaśca vyutpadyate /
yā śabdagrāmamarthasārthamalaṅkāratantramuktimārgamanyadapi tathāvidhamadhihṛdayaṃ pratibhāsayati sā pratibhā /
apratibhasya padārthasārthaḥ parokṣa iva, pratibhāvataḥ punarapaśyato 'pi pratyakṣa iva /
yato meghāvirudrakumāradāsādayo jātyandhāḥ kavayaḥ śrūyante /
kiñcana mahākavayo 'pi deśadvīpāntarakathāpuruṣādidarśanena tatratyāṃ vyavahṛrti nibadhnantisma /
tatra deśāntaravyavahāraḥ-
'prāṇānāmanilena vṛttirucitā satkalpavṛkṣe vane toye kāñcanapadmareṇukapiśe puṇyābhiṣekakriyā /
dhyānaṃ ratnaśilāgṛheṣu vibudhastrīsannidhau saṃyamo yatkāṅkṣanti tapobhiranyamunayastarsmistapasyantyamī //
dvīpāntaravyavahāraḥ-
anena sārddhaṃ viharāmburāśestīreṣu tāḍīvanamarmareṣu /
dvīpāntarānītalavaṅgapuṣpairapākṛtasvedalave marudbhiḥ //
kathāpuruṣavyavahāraḥ-
haro 'pi tāvatparivṛttadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ /
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭe vyāpārayāmāsa vilocanāni //
ādigrahaṇāt-
tathāgatāyāṃ parihāsapūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetrabhṛdābabhāṣe /
bāle vrajāmo 'nyata ityathaināṃ vadhūrasūyākuṭilaṃ dadarśa //
sā ca dvidhā kārayitrī bhāvayitrī ca /
kaverupakurvāṇā kārayitrī /
sāpi trividhā sahajā'hāryaupadeśikī ca /
janmāntarasaṃskārāpekṣiṇī sahajā /
iha janmasaṃskārayonirāhāryā /
mantratantrādyupadeśaprabhavā aupadeśikī /
aihikena kiyatāpi saṃskāreṇa prathamāṃ tāṃ sahajeti vyapadiśanti /
mahatā punarāhāryā /
aupadeśikyāḥ punaraihika eva upadeśakālaḥ, aihika eva saṃskārakālaḥ /
ta ime trayo 'pi kavayaḥ sārasvataḥ, ābhyāsikaḥ, aupadeśikaśca /
janmāntarasaṃskārapravṛttasarasvatīko buddhimānsārasvataḥ /
iha janmābhyāsodbhāsitabhāratīka āhāryabuddhirābhyāsikaḥ /
upadeśitadarśitavāgvibhavā durbuddhiraupadeśikaḥ /
tasmānnetarau tantraśeṣamanutiṣṭhatām /
'nahi prakṛtimadhurā drākṣā phāṇitatasaṃskāramapekṣate' ityācāryāḥ /
'na'iti yāyāvarīyaḥ /
ekārthaṃ hi kriyādvayaṃ dvaiguṇyāya sampadyate /
'teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān' iti śyāmadevaḥ /
sārasvataḥ svatantraghaḥ syādbhavedābhyāsiko mitaḥ /
aupadeśakavistvatra valgu phalgu ca jalyapi //
'utkarṣaḥ śreyān' iti yāyāvarīyaḥ /
sa cānekaguṇasannipāte bhavati /
kiñca-
'buddhimattvaṃ ca kāvyāṅgavidyāsvabhyāsakarma ca /
kaveścopaniṣacchaktistrayamekatragha durlabham //
kāvyakāvyāṅgavidyāsu kṛtābhyāsasya dhīmataḥ /
mantrānuṣṭhānaniṣṭhasya nediṣṭhā kavirājatā' //
kavīnāṃ tāratamyataścaiṣa prāyovādaḥ /
yathā-
'ekasya tiṣṭhati kavergṛha eva kāvyam anyasya gacchati suhṛdbhavanāni yāvat /
nyasyāvidagdhavadaneṣu padāni śaścat kasyāpi sañcarati viścakutūhalīva' //
seyaṃ kārayitrī /
bhāvakasyopakurvāṇā bhāvayitrī /
sā hi kaveḥ śramamabhiprāyaṃ ca bhāvayati /
tayā khalu phalitaḥ kavervyāpārataruḥ /
anyathā so 'vakeśī syāt 'kaḥ punaranayorbhedo yatkavirbhāvayati bhāvakaśca kaviḥ' ityācāryāḥ /
tadāhuḥ-
'pratibhātāratamyena pratiṣṭhā bhruvi bhūridhā /
bhāvakastu kaviḥ prāyo na bhajatyadhamāṃ daśam //
"na'iti kālidāsaḥ /
pṛthageva hi kavitvābhdāvakatvaṃ, bhāvakatvācca kavitvam /
svarupabhedādviṣayabhedācca /
yadāhuḥ-
'kaścidvācaṃ racayitumalaṃ śrotumevāparastāṃ kalyāṇī te matirubhayathā vismayaṃ nastanoti /
nahyekasminnatiśayavatāṃ sannipāto guṇānām ekaḥ sūte kanakamrupalastatparīkṣākṣamo 'nyaḥ //
"te ca dvidhārocakinaḥ, satṛṇābhyavahāriṇaśca' iti maṅgalaḥ /
'kavayopi bhavanti'iti vāmanīyāḥ ' /
caturdhā' iti yāyāvarīyaḥ 'matsariṇastattvābhiniveśinaśca' /
'tatra vivekinaḥ pūrve tadviparītāstu tato 'nantarāḥ'iti vāmanīyāḥ /
'arocakitā hi teṣāṃ naisargikī, jñānayonirvā /
naisirgikīṃ hi saṃskāraśatenāpi vaṅgamiva kālikāṃ te na jahati /
jñānayonau tu tasyāṃ viśiṣṭajñāyavati vacasi rocakitāvṛttireva' iti yāyāvarīyaḥ /
. kiñca satṛṇābhyavahāritā sarvasādhāraṇī /
tathāhi-vyutpitsoḥ kautukinaḥ sarvasya sarvatra prathamaṃ sā /
pratibhāvivekavikalatā hi na guṇāguṇayorvibhāgasūtraṃ pātayati /
tato bahu tyajati bahu ca gṛhṇāti /
vivekānusāreṇa hi buddhayo madhu niṣyandante /
pariṇāme tu yathārthadarśī syāt /
vibhramabhraṃśaśca niḥśreyasaṃ santidhatte /
matsariṇastu pratibhātamapi na pratibhātaṃ, paraguṇeṣu vācaṃyamatvāt /
sa punaramatsarī jñātā ca viralaḥ /
taduktam-
'kastvaṃ bhoḥ kavirasmi kāpyabhinavā sūktiḥ sakhe paṭhyatāṃ tyaktā kāvyakathaiva samprati mayā kasmādidaṃ śruyatām /
yaḥ sampagvivinakti doṣaguṇayoḥ sāraṃ, svayaṃ satkaviḥ so 'sminbhāvaka eva nāstyatha bhaveddaivānna nirmatsaraḥ' //
tattvābhiniveśī tu madhyesahasraṃ yadyekastaduktam-
'śabdānāṃ vivinakti gumphanavidhīnāmodate sūktibhiḥ sāndaṃ leḍhi rasāmṛtaṃ vicinute tātparyamrudrāṃ ca yaḥ /
puṇyaiḥ saṅghaṭate vivektṛvirahādantarmukhaṃ tāmyatāṃ keṣāmeva kadācideva sudhiyāṃ kāvyaśramajño janaḥ //
svānī mitraṃ ca mantrī ca śiṣyaśyācārya eva ca /
kaverbhavati hī titraṃ kiṃ hi tadyanna bhāvakaḥ //
kāvyena kiṃ kavestasya tanmanomātravṛttinā /
nīyante bhāvakairyasya na nibandhā diśo daśa //
santi pustakavinyastāḥ kāvyabandhā gṛhe gṛhe /
dvitrāstu bhāvakamanaḥ śilāpaṭṭanikuṭṭitāḥ //
satkāvye vikriyāḥ kaścidbhāvakasyollasanti tāḥ /
sarvābhinayanirṇītau dṛṣṭā nāṭyasṛjā na, yāḥ //
vāgbhavako bhavetkaścitkaściddhṛdayabhāvakaḥ /
sāttvikairāṅgikaiḥ kaścidanubhāvaiśca bhāvakaḥ //
guṇādānaparaḥ kaściddoṣādānaparo 'paraḥ /
guṇadoṣāhṛtityāgaparaḥ kaścana bhāvakaḥ //
abhiyoge samāne 'pi vicitro yadayaṃ kramaḥ /
tena vidmaḥ, prasāde 'tra nṛṇāṃ heturamānuṣaḥ //
na nisargakaviḥ śāstre na kṣuṇṇaḥ kavate ca yaḥ /
viḍambayati sātmānamāgrahagrahilaḥ kila //
kavitvaṃ na sthitaṃ yasya kāvye ca kṛtakaitukaḥ /
tasya siddhiḥ sarasvatyāstantramantraprayogataḥ //
yadāntaraṃ vetti sudhīḥ svavākyaparavākyayoḥ /
tadā sa siddho mantavyaḥ, kukaviḥ kavireva vā //
kārayitrībhāvayighatryāvitīme pratibhābhide /
athātaḥ kathayiṣyāmo vyutpattiṃ kāvyamātaram' //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe śiṣyapratibhāvyākhyānaḥ caturtho 'dhyāyaḥ
____________________________ Adhyaya 5 _____________________________
vyutpattikavipākāḥ
pañcamo 'dhyāyaḥ 5.
vyutpattikavipākāḥ 'bahujñātā vyutpattiḥ' ityācāryāḥ /
sarvatodikkā hi kavivācaḥ /
taduktam -
'prasarati kimapi kathañcana nābhyaste gocare vacaḥ kasya /
idameva tatkavitvaṃ yadvācaḥ sarvatodikkā //
"ucitānucitaviveko vyutpattiḥ' iti yāyāvarīyaḥ /
'pratibhāvyutpattyoḥ pratibhā śreyasī' ityānandaḥ /
sā hi kaveravyutpattikṛtaṃ doṣamaśeṣamācchādayati /
tadāha-
'avyutpattikṛto doṣaḥ śaktyā saṃvriyate kaveḥ /
yastvaśaktikṛtastasya bhkagityevāvabhāsate' //
śaktiśabdaścāyamupacaritaḥ pratibhāne varttate /
pratibhā yathā-
'etatkiṃ śirasi sthitaṃ mama pituḥ, khaṇḍaṃ sudhājanmano lālāṭaṃ kimidaṃ vilocanamidaṃ, haste 'sya kiṃ pannagāḥ /
itthaṃ krauñcaripoḥ kramādupagate digvāsasaḥ śūlinaḥ praśne vāmakaroparodhasubhagaṃ devyāḥ smitaṃ pātu vaḥ //
"vyutpattiḥ śreyasī' iti maṅgalaḥ /
sā hi kaveraśaktikṛtaṃ doṣamaśeṣamācchādayati /
yathā hi-
'kaveḥ saṃvriyate 'śaktirvyutpattyā kāvyavartmani /
vaidagdhīcittānāṃ heyā śabdasya gumphanā' //
vyutpattiryathā-
'kṛtaḥ kaṇṭhe niṣko nahi kimuta tanvī maṇilatā kṛśaṃ līlāpatraṃ śravasi nihitaṃ kuṇḍalamraci /
na kauśeyaṃ citraṃ vasanamavadātaṃ tu vasitaṃ samāsannībhūte nidhuvanavilāse vanītayā //
"pratibhāvyutpattī mithaḥ samavete śreyasyau iti yāyāvarīyaḥ /
na khalu lāvaṇyalābhādṛte rupasampadṛte rupasampado vā lāvaṇyalabdhirmahate saundaryāya /
ubhayayogo yathā-
'jaṅghākāṇḍorunāle nakhakiraṇalasatkesarāsīkarālaḥ pratyagrālaktakābhāprasarakisalayo mañjumañjīrabhṛṅgaḥ /
bhartturnṛtyānukāre jayati nijatanusvacchalāvaṇyavāpī-sambhūtāmbhojaśobhāṃ vidadhadabhinavo daṇḍapādo bhavānyāḥ' //
pratibhāvyutpattimāṃśca kaviḥ kavirityucyate /
sa ca tridhā /
śāstrakaviḥ kāvyakavirubhayakaviśca /
'teṣāmuttarottarīyo garīyān' iti śyāmadevaḥ /
'na'iti yāyāvarīyaḥ /
yathāsvaviṣaye sarvo garīyān /
nahi rājahaṃsaścandrikāpānāya prabhavati, nāpi cakoro 'dbhayaḥ kṣīroddharaṇāya /
yacchāstrakaviḥ kāvye rasasampadaṃ vicchinatti /
yatkāvyakaviḥśāstre tarkakarkaśamapyarthamuktivaicitryeṇa ślathayati /
ubhayakavistūbhayorapi varīyānyadyubhayatra paraṃ pravīṇaḥ syāt /
tasmāttulyaprabhāvāveva śāstrakāvyakavī /
upakāryopakārakabhāvaṃ tu mithaḥ śāstrakāvyoranumanyāmahe /
yacchāstrasaṃskāraḥ kāvyamanugṛhṇāti śāstraikapravaṇatā tu nigṛhṇāti /
kāvyasaṃskāro 'pi śāstraghavākyapākamanuruṇaddhi kāvyaikapravaṇatā tu viruṇaddhi /
tatragha tridhā śāstrakaviḥ /
yaḥ śāstraṃ vidhatte, yaśca śāstre kāvyaṃ saṃvalidhatte, yo 'pi kāvye śāstrārthaṃ nidhatte /
kāvyakaviḥ punaraṣṭadhā /
tadyathā-racanākaviḥ, śabda-kaviḥ, arthakaviḥ, alaṅkārakaviḥ, uktikaviḥ, rasakaviḥ, mārgakaviḥ, śāstrārthakaviriti /
tatra racanākaviḥ-
'lolallāṅgūlavallīvalayitabakulānokahaskandhagolair golāṅgūlairnadadbhiḥ pratirasitajaratkandarāmandireṣu /
ṣaṇḍeṣūddaṇṭapiṇḍītagaralanāḥ pratire yena velāmālaṅghayottālatallasphuṭitapuṭakinībandhavo gandhavāhāḥ' //
tridhā ca śabdakavirnāmākhyātobhayabhedena /
tatra nāmakaviḥ-
'vidyeva puṃso mahimeva rājñaḥ prajñeva vaidyasya dayeva sādhoḥ /
lajjeva śūrasya mṛjeva yūno vibhūṣaṇaṃ tasya nṛpasya saiva' //
ākhyātakaviryathā-
'uccaistarāṃ jahasurājahṛṣurjagarjurājadhnira bhujataṭīnikaraiḥ sphuradbhiḥ /
santuṣṭuvurmumudire bahu menire ca vācaṃ guroramṛtasambhavalābhagarbhām' //
nāmākhyātakaviḥ-
'hatatviṣo 'ndhāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva /
na cukruśurno rurudurna sasvanurna celurāsurlikhitā iva kṣaṇam' //
arthakaviḥ-
'devī putramasūta nṛtyata gaṇāḥ kiṃ tiṣṭhatetyudbhuje harṣādbhṛṅgiriṭāhṛtagirā cāmuṇḍayāliṅgite /
pāyādvo jitadevadundubhighanadhvānapravṛttistayor anyonyāṅkanipātarjarajaratsthūlāsthijanmā ravaḥ' //
dvidhālaṅkārakaviḥ śabdārthabhedena /
tayoḥ śabdālaṅkāraḥ-
'na prātpaṃ viṣamaraṇaṃ prātpaṃ pāpena karmaṇā viṣamaraṇaṃ ca /
na mṛto bhāgīrathyāṃ mṛto 'hamupaguhya mandabhāgī rathyām' //
arthālaṅkāraḥ-
'bhrāntajihvāpatākasya phaṇacchatrasya vāsukeḥ /
daṃṣṭrāśalākādāridyaṃ karttu yogyo 'sti me bhujaḥ' //
uktikaviḥ-
'udaramidanindyaṃ māninīśvāsalāvyaṃ stanataṭapariṇāhe dorlatālehyasīmā /
sphurati ca vadanendurddakpraṇālīnipeyastad iha sudṛśi kalyāḥ kelayo yauvanasya' //
yathā vā-
'pratīcchatyāśokīṃ kisalayaparāvṛttimadharaḥ kapolaḥ pāṇḍutvādavatarati tāḍīpariṇatim /
parimlānaprāyāmanuvadati dṛṣṭiḥ kamalinīm itīyaṃ mādhuryaṃ spṛśati ca tanutvaṃ ca bhajate' //
rasakaviḥ-
'etāṃ vilākaya tanūdari tāmraparṇīm ambhonidhau vivṛtaśuktipuṭoddhṛtāni /
yasyāḥ payāṃsi pariṇāhiṣu hāramūrttyā vāmabhruvāṃ pariṇamanti payodhareṣu' //
mārgakaviḥ-
'mūlaṃ bālakavīrudhāṃ surabhayo jātītaruṇāṃ tvacaḥ sāraścandanaśāśināṃ kisalayānyārdrāṇyaśokasya ca /
śairīṣī kusumogdatiḥ pariṇamanmocaṃ ca so 'yaṃ gaṇo grīṣmeṇoṣmaharaḥ purā kila dade dagdhāya pañcaṣave' //
śāstrārthakaviḥ-
'ātmārāmā vihitaratayo nirvikalpe samādhau jñānodrekādvighaṭitatamogranthayaḥ sattvaniṣṭhāḥ /
yaṃ vīkṣinte kamapi tamasāṃ jyotiṣāṃ vā parastāt taṃ mohāndhaḥ kathamayamamuṃ vetti devaṃ purāṇam' //
eṣāṃ dvitrairguṇaiḥ kanīyān, pañcakairmadhyamaḥ, sarvaguṇayogī mahākaviḥ /
daśa ca kaveravasthā bhavanti /
tatra ca buddhimadāhāryabuddhayoḥ satpa, tistraśca aupadeśikasya /
tadyathā-kāvyavidyāsnātako, hṛdayakaviḥ, anyāpadeśī, sevitā, ghaṭamānaḥ, mahākaviḥ, kavirājaḥ, āvicchedī, saṅkrāmayitā ca /
yaḥ kavitvakāmaḥ kāvyavidyopavidyāgrahaṇāya gurukulānyupāste sa vidyāsnātakaḥ /
yo hṛdaya eva kavate nihnute ca sa hṛdayakaviḥ /
yaḥ svamapi kāvyaṃ doṣabhayādanyasyetyapadiśya paṭhati so 'nyāpadeśī /
yaḥ pravṛttavacanaḥ paurastyānāmanyatamacchāyāmabhyasyati sa sevitā /
yo 'navadyaṃ kavate na tu prabadhnāti sa ghaṭamānaḥ /
yo 'nyataraprabandhe pravīṇaḥ sa mahākaviḥ /
yastu tatra tatragha bhāṣāviśeṣe teṣu teṣu prabandheṣu tasmiṃstasmiṃśca rase svatantraḥ sa kavirājaḥ /
te yadi jagatyapi katipaye /
yo mantrādyupadeśavaśāllabdhasiddhirāveśasamakālaṃ kavate sa āviśikaḥ /
yo yadaivecchati tadaivāvicchinnavacanaḥ so 'vicchedī /
yaḥ kanyākumārādiṣu siddhamantraḥ sarasvatīṃ saṅkrāmayati sa saṅkrāmayitā /
satatamabhyāsavaśataḥ sukaveḥ vākyaṃ pākamāyāti /
'kaḥ punarayaṃ pākaḥ?' ityācāryāḥ /
'pariṇāmaḥ' iti maṅgalaḥ /
'kaḥ punarayaṃ pariṇāmaḥ?' ityācāryāḥ /
'supāṃ tiṅgāṃ ca śravaḥ saiṣā vyutpattiḥ'iti maṅgalaḥ /
sauśabdyametat /
'padaniveśaniṣkampatā pākaḥ'ityācāryāḥ /
tadāhuḥ-
'āvāpoddharaṇe tāvadyāvaddolāyate manaḥ /
padānāṃ sthāpite sthairye hanta siddhā sarasvatī //
"āgrahaparigrahādapi padasthairyaparyavasāyastasmātpadānāṃ parivṛttivaimukhyaṃ pākaḥ'iti vāmanīyāḥ /
tadāhuḥ-
'yatpadāni tyajantyeva parivṛttisahiṣṇutām /
taṃ śabdanyāsaniṣṇātāḥ śabdapākaṃ pracakṣate //
"iyamaśaktirna punaḥ pākaḥ'ityavantisundarī /
yadekasminvastuni mahākavīnāmineko 'pi pāṭhaḥ paripākavānbhavati, tasmādrasocitaśabdārthasūktinibandhanaḥ pākaḥ /
yadāha-
'guṇālaṅkārarītyuktiśabdārthagrathanakramaḥ /
svadate sudhiyāṃ yena vākyapākaḥ sa māṃ prati' //
taduktam-
'sati vaktari satyarthe śabde sati rase sati /
asti tanna vinā yena paristravati vāṅmadhu //
"kāryānumeyatayā yattacchabdanivedyaḥ paraṃ pāko 'bhidhāviṣayastatsahṛdayaprasiddhisiddha eva vyavahārāṅgamasau'iti yāyāvarīyaḥ /
sa ca kavigrāmasyakāvyamabhyasyate navadhā bhavati /
tatrādyantayorasvādu picumandapākam, ādāvasvādu pariṇāme madhyamaṃ badarapākam, ādāvasvādu pariṇāme svādu mṛdvīkāpākam, ādau madhyamamante cāsvādu vārttākapākam, ādyantayormadhyamaṃ tintiḍīkapākam, ādau madhyamamante svādu sahakārapākam, ādāvuttamamante cāsvādu kramukapākam, ādāvuttamamante madhyamaṃ trapusapākam, ādyantayoḥ svādu nālikerapākamiti /
teṣāṃ triṣvapi trikeṣu pākāḥ prathame tyājyāḥ /
varamakavirna punaḥ kukaviḥ syāt /
kukavitā hi socchravāsaṃ maraṇam /
madhyamāḥ saṃskāryāḥ /
saṃskāro hi sarvasya guṇamutkarṣayati /
dvādaśavarṇamapi suvarṇaṃ pāvakapākena hemībhavati /
śeṣā grāhyāḥ /
svabhāvaśuddhaṃ hi na saṃskāramapaikṣate /
na muktāmaṇeḥ śāṇastāratāyai prabhavati /
anavasthitapākaṃ punaḥ kapitthapākamāmaninti /
tatra palāladhūnanena annakaṇalābhavatsubhāṣitalābhaḥ /
sabhyagabhyasyataḥ kāvyaṃ navadhā paripacyate /
hānopādānasūtreṇa vibhajettaddhi buddhimān //
ayamatraiva śiṣyāṇāṃ darśitastraghividho vidhiḥ /
kintu vaividhyamapyetatghatrijagatyasya varttate //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe vyutpattikavipākānāṃ nirupaṇaṃ pañcamo 'dhyāyaḥ //
____________________________ Adhyaya 6 _____________________________
padavākyavivekaḥ
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ 6
padavākyavivekaḥ vyākaraṇasmṛtinirṇītaḥ śabdo niruktanighaṇṭvādibhirnirdiṣṭastadabhidheyo 'rthastau padam /
tasya pañca vṛttayaḥ subvṛttiḥ, samāsavṛttiḥ, taddhitavṛttiḥ, kṛdvṛttiḥ, tiṅvṛttiśca /
gauraśvaḥ puruṣo hastīti jātivācinaḥ śabdāḥ /
haro harirharaṇyagarbhaḥ kāla ākāśaṃ digiti dravyavācinaḥ /
śvetaḥ kṛṣṇo raktaḥ pīta iti ca guṇavācinuḥ /
pācakaḥ pāṭhaka iti kriyāvācinaḥ prādayaścādayaśvāsattvavacanāḥ /
nagaramupa prasthitaḥ panthāḥ, vṛkṣamanu dyotate vidyuditi karmapravacanīyāḥ /
"seyaṃ subvṛttiḥ pañcatayyapi vāṅmayasya mātā"iti vidvāṃsaḥ /
subvṛttireva samāsavṛttiḥ /
vyāsasamāsāvesānayorbhedahetū /
sā ca ṣoḍhā dvandādibhedena /
tatra paṭsamāsīsamāsasūktam-
"dvando 'smi dvigurasmi ca gṛhe ca me satatamavyayībhāvaḥ /
tatpuruṣa karma dhāraya yenāṅgaṃ syāṃ bahuvrīhiḥ" //
tadvitavṛttiḥ punaranantā /
taddhi śāstraprāyovādo yadutataddhitamūḍhāḥ pāṇinīyāḥ /
māñjiṣṭaṃ raucanikaṃ sauraṃ saindhavaṃ vaiyāsīyamiti vaddhitāntāḥ /
prātipadikaviṣayā ceyam /
kṛdvṛttiśca dhātuviṣayā /
karttā harttā kumbhakāro nagarakāra iti kṛdantāḥ /
tiṅvṛttirdaśadhā daśalakārībhedena /
dvidhā ca sā dhātusubdhātuviṣayatvena /
apākṣīt pacati pakṣyatīti dhātavīyānyākhyātāni /
apallavayat pallavayati pallavayiṣyatīti saubdhātavīyāni /
tadidamitthaṅkāraṃ pañcaprakāramapi padajātaṃ mithaḥ samantrīyamānamānantyāya kalpate /
tajjanmā caiṣa viduṣāṃ vādo yatkila divyaṃ samāsahasraṃ bṛhaspatirvaktā śatakraturadhyetā tathāpi nāntaḥ śabdarāśerāsīt /
tatra dayitasubvṛttayo vidarbhāḥ /
vallabhasamāsavṛttayo gauḍāḥ /
priyataddhitā dākṣiṇātyāḥ /
kṛtprayogarucaya udīcyāḥ /
abhīṣṭatiṅgavṛttayaḥ sarve 'pi santaḥ /
teṣāṃ ca viśeṣalakṣaṇānusandhānenāvarddhatākhyātagaṇaḥ /
uktañca-
"viśeṣalakṣaṇavidāṃ prayogāḥ pratibhānti ye /
ākhyātarāśistaireṣa pratyahaṃ hyupacīyate" //
padānāmabhidhitsitārthagranthanākaraḥ sandarbho vākyam /
"tasya ca tridhābhidhāvyāpāraḥ" ityaudbhaṭāḥ /
vaibhaktaḥ śāktaḥ śaktivibhaktimayaśca /
pratipadaṃ śrūyamāṇāsūpapadavibhaktiṣu kārakavibhaktiṣu vā vaibhaktaḥ /
lutpāsvapi vibhaktiṣu samāsasāmarthyāttadarthāvagatau śāktaḥ /
ubhayātmā ca śaktivibhaktimayaḥ /
tatra vaibhaktaḥ-
"namastasmai varāhāya līlayoddharate mahīm /
khurayormadhyago yasya meruḥ khaṇakhaṇāyate" //
śaktiḥ-
"vitrastaśatruḥ spṛhayālulokaḥ prapannasāmanta udagrasattvaḥ /
adhiṣṭitaudāryaguṇo 'sipatrajitāvanirnāsti nṛpastvadanyaḥ" //
yathā vā-
"kaṇṭhadolāyitoddāmanīlendīvaradāmakāḥ /
haribhītyāśritāśeṣakāliyāhikulā iva" //
śaktivibhaktimayaḥ-
"athāgādekadā spaṣṭacaturāśāmukhadyutiḥ /
taṃ brahmeva śaratkālaḥ protphullakamalāsanaḥ" //
tatra vākyaṃ daśadhā /
ekākhyātam, anekākhyātam, āvṛttākhyātam, ekābhidheyākhyātaṃ, pariṇatākhyātam, anuvṛttākhyātaṃ, samucutākhyātam, adhyāhṛtākhyātaṃ, kṛdabhihitākhyātam, anapekṣitākhyātamiti //
tatraikākhyātam-
"jayatyekapadākrāntasamastabhuvanatrayaḥ /
dvitīyapadavinyāsavyākulābhinayaḥ śivaḥ" //
anekākhyātam-
tacca dvidhā sāntaraṃ nirantaram //
tayoḥ prathamam-
"devāsurāstamatha manthagirāṃ virāme padmāsanaṃ jaya jayeti babhāṣire ca /
prāgbhejire ca parito bahu menire ca ṭa svāgresaraṃ vidadhire ca vavandire ca" //
dvitīyam-
"tvaṃ pāsi haṃsi tanuṣe manuṣe bibharṣi vibhrājase sṛjasi saṃharase virauṣi /
āḥse nirasyasi sarasyasi rāsi lāsi saṅkrīḍase bruḍasi meghasi modase ca" //
"ākhyātaparatantraghā vākyavṛttirato yāvadākhyātamiha vākyāni" ityācāryāḥ /
"ekākāratayā kārakagrāmasyaikārthatayā ca vacovṛtterekamevedaṃ vākyam" iti yāyāvarīyaḥ /
āvṛttākhyātam-
"jayatyamalakaustubhastabakitāṃsapīṭho harir jayanti ca mṛgekṣaṇāścaladapāṅgadṛṣṭikramaḥ /
tato jayati mallikā tadanu sarvasaṃvedanā-vināśakaraṇakṣamo jayati pañcamasya dhvaniḥ" //
ekābhidheyākhyātam-
"hṛṣyati cūteṣu ciraṃ tuṣyati bakuleṣu bhodate maruti /
iha hi madhau kalakūjuṣu pikeṣu ca prīyate rāgī" //
pariṇatākhyātam-
"so 'smiñjayati jīvātuḥ pañceṣoḥ pañcamadhvaniḥ /
te ca caitre vicitrailākakkolīkelayo 'nilāḥ" //
anuvṛttākhyātam-
"caranti caturambhodhivelodyāneṣu dantinaḥ /
cakravālādrikuñjeṣu kundabhāso guṇāśca te" //
samucitākhyātam-
"parigrahabharākrāntaṃ daurgatyagaticoditam /
mano gantrīva kupathe cītkaroti ca yāti ca" //
yathā ca-
"sa devaḥ sā daṃṣṭrā kiṭikṛtavilāsasmitasitā dvayaṃ diśyāttubhyaṃ mudamidamudāraṃ jayati ca /
udañcadbhiyastaralitaniveśā vasumattī yadagre yacchravāsairgiriguḍakalīlāmudavahati" //
adhyāhṛtākhyātam-
"dordaṇḍatāṇḍavabhraṣṭamuḍukhaṇḍaṃ bibharti yaḥ /
vyastapuṣpāñjalipade candracūḍaḥ śriye sa vaḥ" //
kṛdabhihitākhyātam-
"abhimukhe mayi saṃhṛtamīkṣitaṃ hasitamanyanimittakathodayaṃ /
vinayavādhitavṛttiratastayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ" //
anapekṣitākhyātam-
"kiyanmātraṃ jalaṃ vipra? jānudadhnaṃ narādhipa /
tathāpīyamavasthā te na sarvatragha bhavādṛśāḥ" //
guṇavadalaṅkṛtañca vākyameva kāvyam //
"asatyārthābhidhāyitvānnopadeṣṭavyaṃ kāvyam"ityeke //
yathā-
"stemaḥ stoko 'pi nāṅge śrasitamavikalaṃ cakṣuṣāṃ saiva vṛttiḥ madhyekṣīrābdhi magnāḥ sphutamatha ca vayaṃ ko 'yamīdṛkprakāraḥ /
itthaṃ digbhittirodhakṣatavisaratayā māṃsalaistvadyaśobhiḥ stokāvasthānadusthaistrijagati dhavale vismayante mṛgākṣyaḥ" //
yathā ca -
"bhraśyadbhūgnabhogīśvaraphaṇapavanādhmātapātālatāluḥ truṭyannānāgirīndrāvaliśikharakharāsphālalolāmburāśiḥ /
udyannirandhralīvidhurasuravadhūmucyamānopaśalyaḥ kalyodyogasya yasya tribhuvanadamanaḥ sainyasaṃmarda āsīt" //
āhuśca-
"dṛṣṭaṃ kiñcidadṛṣṭamanyadaparaṃ vācālavārttārpitaṃ bhūyastuṇḍapurāṇataḥ pariṇataṃ kiñciñca śāstraśrutam /
sūktyā vastu yadatra citraracanaṃ tatkāvyamavyāhataṃ ratnasyeva na tasya janma jaladherno rohaṇādvā gireḥ" //
"na" iti yāyāvarīyaḥ-
"nāsatyaṃ nāma kiñcana kāvye yastu stutyeṣvarthavādaḥ /
sa na paraṃ kavikarmaṇi śrutau ca śāstre ca loke ca" //
tatra śrautaḥ-
"puṣpiṇyau carato jaṅghe bhūṣṇurātmā phalegrahiḥ /
śere 'sya sarve pāpmānaḥ śrameṇa prapathe hṛtāḥ" //
śāstrīyaḥ-
"āpaḥ pavitraṃ prathamaṃ pṛthivyāmapāṃ pavitraṃ paramaṃ ca mantrāḥ /
teṣāṃ ca sāmargyajuṣāṃ pavighatraṃ maharṣayo vyākaraṇaṃ nirāhuḥ" //
kiñca-
"yastu prayuṅkte kuśalo viśeṣe śabdānyathāvadvayavahārakāle /
so 'nantamānpoti jayaṃ paraghatra vāgyogaviduṣyati cāpaśabdaiḥ" //
"kaḥ? /
vāgyogavideva /
kuta etat ? /
yohi śabdāñjānātyapaśabdānapyasau jānāti /
yathaiva hi śabdajñāne dharmaḥ, evamapaśabdajñaghānepyadharmaḥ /
athavā bhūyānadharmaḥ prānpoti /
bhūyāṃso hṛpaśabdā alpīyāṃsaḥ śabdāḥ /
ekaikasya hi śabdasya bahavo 'prabhraṃśāḥ /
tadyathā /
gaurityasya śabdasya gāvo goṇī gotā gopātaliketyevamādayo 'pabhraṃśāḥ /
atha yo 'vāgyogavid ajñānaṃ tasya śaraṇam /
viṣama upanyāsaḥ /
nātyantāyājñānaṃ śaraṇaṃ bhavitumarhati /
yo hyajānanvai brāhmaṇaṃ hanyātsurāṃ vā pibetse 'pi manye patitaḥ syāt /
evaṃ tarhi so 'nantamāpnoti jayaṃ paratra vāgyogavidduṣyati cāpaśabdaiḥ /
kaḥ? /
avāgyogavideva /
atha yo vāgyogavid vijñaghānaṃ tasya śaraṇam /
kva punaridaṃ paṭhitam? /
bhrājā nāma ślokāḥ /
kiñca bhoḥ ślokā api pramāṇam? /
kiñcātaḥ? /
yadi pramāṇamayamapi ślokaḥ pramāṇaṃ bhavitumarhati /
" "yadyudumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat /
pītaṃ na gamayetsvargaṃ kiṃ tatkratugataṃ nayet" //
iti /
"pramattagīta eṣa tatrabhavato yastvapramattagītastatpramāṇameva"iti gonardīyaḥ /
laukikaḥ-
"guṇānurāgamiśreṇa yaśasā tava sarpatā /
digvadhūnāṃ mukhe jātamakasmādarddhakuṅkumam" //
"asadupadeśakatvāttarhi nopadeṣṭavyaṃ kāvyam" ityapare /
yathā evaṃ-
"vayaṃ bāvye ḍimbhāṃstaruṇimani yūnaḥ pariṇatāv apīcchāmo dṛddhānpariṇayavidhestu sthitiriyam /
tvayārabdhaṃ janma kṣapayitumamārgeṇa kimidaṃ na no goghatre putri kvacidapi satīlāñchanamabhūt" //
"astyayamupadeśaḥ kintu niṣedhyatvena na vidhetvena" iti yāyāvarīyaḥ /
ya evaṃvidhā vidhayaḥ parastrīṣu puṃsāṃ sambhavanti tānavabudhyeteti kavīnāṃ bhāvaḥ /
kiñca kavivacanāyattā lokayātrā /
"sā ca niḥśreyasamūlam" iti maharṣayaḥ /
yadāhuḥ-
"kāvyamayyo giro yāvañcaranti viśadā bhuvi /
tāvatsārasvataṃ sthānaṃ kavirāsādya modate" //
kiñca-
"śrīmanti rājñāṃ caritāni yāni prabhutvalālāśva sudhāśināṃ yāḥ /
ye ca prabhāvāstapasāmṛṣīṇāṃ tāḥ satkavibhyaḥ śrutayaḥ prasūtāḥ" //
uktañca-
"khyātā narādhipatayaḥ kavisaṃśrayeṇa rājāśrayeṇa ca gatāḥ kavayaḥ prasiddhim /
rājñā samo 'sti na kaveḥ paramopakārī rājñe na cāsti kavinā sadṛśaḥ sahāyaḥ" //
"balmīkajanmā sa kaviḥ purāṇaḥ kavīśvaraḥ satyavatīsutaśca /
yasya praṇetā tadihānavadyaṃ sārasvataṃ vartma na kasya vandyam ?" //
"asabhyārthābhidhāyitvānnopadeṣṭavyaṃ kāvyam" iti ca kecit /
yathā-
"prasarpanpragrīvairbhṛtabhruvanakukṣirjhaṇajhaṇā-karālaḥ prāgalbhyaṃ vadati taruṇīnāṃ praṇayiṣu /
vilāsavyatyāsājjaghanaphalakāsphālanaghana-sphudacchedotsoktaḥ kalakanakakāñcīkalakālaḥ" //
api ca-
"nityaṃ tvayi pracuracitrakapatrabhaṅgī-tāṭaṅkatānavipaṇḍuragaṇḍalekhāḥ /
snihyantu ratnaraśanāraṇanābhirāma-kāmārtinartitanitambataṭāstaruṇyaḥ" //
"prakamāpanno nibandhanīya evāyamarthaḥ" iti yāyāvarīyaḥ /
yadidaṃ śrutau śāstre copalabhyate /
tatra yājuṣaḥ-
"upopa me parāmṛśa mā me dabhrāṇi manyathāḥ /
sarvāhamasti romaśā gāndhārīṇāmivāvikā" //
śāstrīyaḥ-
"yasyāḥ prasannadhavalaṃ caśruḥ paryantapakṣmalam /
navanītopamaṃ tasyā bhavati smaramandiram" //
padavākyaviveko 'yamiti kiñcitprañcitaḥ /
atha vākyaprakārāṃśca kāṃścidanyānnibodhata //
iti rājaśekharakṛtau kāvyamīmāṃsāyāṃ kavirahasye prathame 'dhikaraṇe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ padavākyavivekaḥ //
____________________________ Adhyaya 7 _____________________________
vākyavidhayaḥ
satpamo 'dhyāyaḥ 7
vākyavidhayaḥ, kākuprakārāḥ, pāṭhapratiṣṭhā vākyaṃ vacanamiti vyavaharanti /
tacca tridhā praṇetṛbhedena brāhyaṃ, śaivaṃ, vaiṣṇavamiti /
tadidaṃ vāyuproktapurāṇādibhya upalabdhaṃ yaduta brāhyaṃ vacaḥ pañcadhā svāyambhuvamaiśvaramārṣamārṣīkaputrakaṃ ca /
svayambhūrbrahmā tasya svāyambhuvam /
tanmanojanmāno bhṛguprabhṛtayaḥ putrāste īśvarāsteṣāmaiśvaram /
īśvarāṇāṃ sutā ṛṣayasteṣāmārṣam /
ṛṣīṇāmapatyāni ṛṇīkāsteṣāmārṣīkam /
ṛṣīkāṇāṃ sūnava ṛṣiputrakāsteṣāmārṣiputrakam /
svayambhuvaḥ prathamaṃ vacaḥ śrutiḥ, śruteranyañca svāyambhuvam /
tadāhuḥ-
"sarvabhūtātmakaṃ bhūtaṃ parivādaṃ ca yadbhavet /
kvacinniruktamokṣārthaṃ vākyaṃ svāyambhuvaṃ hi tat" //
tadeva stokarupāntarapariṇatamaiśvaraṃ vacaḥ /
uktañca-
"vyaktakramamasaṃkṣitpaṃ dītpagambhīramarthavat /
pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca lakṣyatāmaiśvaraṃ vacaḥ" //
ārṣam-
"yatkiñcinmantrasaṃyuktaṃ yuktaṃ nāmavibhaktibhiḥ /
pratyakṣābhihitārthaṃ ca tadṛṣoṇāṃ vacaḥ smṛtam" //
ārṣīkam-
"naigamairvividhaiḥ śabdairnipātabahulaṃ ca yat /
na cāpi sumahadvākyamṛṣīkāṇāṃ vacastu tat" //
ārṣiputrakam-
"avispaṣṭapadaprāyaṃ yacca syādvahusaṃśayam /
ṛṣiputravacastatsyāt sasarvaparidevanam" //
tadudāharaṇāni purāṇebhya upalabheta /
sārasvatāḥ kavayo naḥ pūrve itthaṅkāraṃ kathayanti /
brahmaviṣṇurudraguhabṛhaspatibhārgavādiśiṣyeṣu catuḥṣaṣṭāvupadiṣṭaṃ vacaḥ pārameśvaram /
krameṇa ca sañcaraddevairdevayonibhiśca yathāmatyupajīvyamānaṃ divyamiti vyapadiśyate /
devayonayastu-
"vidyādharopsaroyakṣarakṣogandharvakinnarāḥ /
siddhaguhyakabhūtāśca piśācā devayonayaḥ" //
tatra piśācādayaḥ śivānucarāḥ svabhūmau saṃskṛtavādinaḥ, martye tu bhūtabhāṣayā vyavaharanto nibandhanīyāḥ /
atsarasastu prākṛtabhāṣayā /
taddivyaṃ vacaścaturddhā /
vaibudhaṃ vaidyādharaṃ gāndharvaṃ yoginīgataṃ ca /
śeṣāṇāmeteṣvevopalakṣaṇaṃ prakṛtisādṛśyena /
tatra vaibudham-
"samāsavyāsasaṃdṛbdhaṃ śṛṅgārādbhutasambhṛtam /
sānuprāsamudāraṃ ca vacaḥ syādamṛtāśinām" //
yathā-
"yañcandrakoṭikarakorakabhārabhāji babhrāma babhruṇi jaṭākuhare harasya /
tadvaḥ punātu himaśailaśilānikuñja-bhphātkāraḍambaravirāvi surāpagāmbhaḥ //
" vaidyādharam-
"stokānuprāsasacchāyaṃ caturokti prasādi ca /
drādhīyasā samāsena viddhi vaidyādharaṃ vacaḥ //
" yathā-
"praṇatasurakirīṭaprāṃśuratnāṃśuvaṃśacchurita-nakhaśikhāgrodbhāsamānāruṇāṅghre /
uditataraṇivṛndoddāmadhāmordhvanetra-jvalananikaradagdhānaṅgamūrte namaste" //
yathā vā-
"bhramati bhramarakaravimbatanandaravanacampakastabakagauraḥ /
vātyāhata iva viyati sphuṭalakṣmā rohaṇīramaṇaḥ" //
gāndharvam-
"hrasvaiḥ samāsairbhūyobhirvibhūṣitapadoccayā /
tattvārthagrathanagrāhyā gandharvāṇāṃ sarasvatī" //
yathā-
"namaḥ śivāya somāya sagaṇāya sasūnave /
savṛṣavyālaśūlāya sakapālaya sendave" //
yoginīgatam-
"samāsarupakaprāyaṃ gambhīrārthapadakramam /
siddhāntasamayasthāyi yoginīnāmidaṃ vacaḥ" //
yathā-
"duḥkhendhanaikadahanāmṛtavarśaṣamegha? saṃsārakūpapatanaikarāvalaṃba? /
yogīndradarpaṇa? jagadgatakṛtsnatejaḥ-pratyakṣacauravara? vīrapate? namaste" //
mahāprabhāvatvādbhaujaṅgamamapi divyamityupacaryate /
"prasannamadhurodāttasamāsavyāsabhāgavat /
anojasvipadaprāyaṃ vaco bhavati bhoginām" //
yathā-
"susarjitāṃ śrotasukhāṃ surupāmanekaratnojjvalacitritāṅgīm /
vidyādharendraḥ pratigṛhya vīṇāṃ pinākine gāyati maṅgalāni" //
"kimarthaṃ punaranupadeśyayorbrāhyapārameśvarayorvākyamārgayorupamanyāsaḥ?" ityācāryāḥ /
"so 'pi kavīnāmupadeśaparaḥ" iti yāyāvarīyaḥ /
Original text: Kāvyamīmāṃsā 1 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0