Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 9

iti//
iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ /
samāptaṃ cedaṃ guṇavivecanaṃ tṛtīyamadhikaraṇam /
================================================================
atha caturthādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ
guṇanirvartyā kāvyaśobhā / tasyāścātiśayahetavo'laṅkārāḥ / tannirūpaṇārthamālaṅkārikamadhikaraṇamārabhyate / tatra śabdālaṅkārāḥ / tatra śabdālaṅkārau dvau yamakānuprāsau krameṇa darśayitumāha ----
padamanaikārthamakṣaraṃ cāvṛttaṃ sthānaniyame yamakam
padamenekārthaṃ bhinnārthamekamanekaṃ vā tadvadakṣaranāvṛttaṃ sthānaniyame sati yamakam / svavṛttyā sajātīyena vā kārtsnyaikadeśābhyāmanekapādavyāptiḥ sthānaniyama iti / yāni tvekapādabhāgavṛttīni yamakāni dṛśyante teṣu ślokāntarasthasaṃsthānayamakāpekṣayaiva sthānaniyama iti

sthānakathanārthamāha ----
pādāḥ pādasyaikasyānekasya cādimadhyāntabhāgāḥ sthānāni
pādaḥ , ekasya ca pādasyādimadhyāntabhāgāḥ , anekasya ca pādasya ta eva sthānāni / pādayamakaṃ yathā ----
asajjanavaco yasya kalikāmadhugarhitam /
tasya syādviṣataroḥ kalikāmadhugarhitam //
ekapādasthādimadhyāntayamakāni yathā ----
hanta hantararātīnāṃ dhīra dhīrarcitā tava /
kāmaṃ kāmandakīnītirasyā rasyā divāniśam //
vasuparāsu parāsumivojjhatīṣvavikalaṃ vikalaṅkaśaśiprabham /
priyatamaṃ yatamantumanīśvaraṃ rasikatā sikatāsviva tāsu kā //
sudṛśo rasarecakitaṃ cakitaṃ bhavatīkṣitamasti mitaṃ stimitam /
api hāsalavastavakastava kastulayennanu kāmadhurāṃ madhurām //
pādayorādimadhyāntayamakāni yathā ----
bhramara ! drutapuṣpāṇi bhrama ratyau pivan madhu /
kā kundakusume prītiḥ kākuṃ dattvā virauṣi yat //
aṣyaśakyaṃ tayā dattaṃ duḥkhaṃ śakyantarātmani /
vāṣyo vāhīkanārīṇāṃ vegavāhī kapolayoḥ //
sapadi kṛtapadastvadīkṣitena smitaśucinā smaratattvadīkṣitena /
bhavati vata janaḥ sacittad=aho na khalu mṛṣā kuta eva cittadāho //
ekāntarapādāntayamaka yathā ----
udvejayati bhūtāni tasya rājñaḥ kuśāsanam /
siṃhāsanaviyuktasya tasya kṣipraṃ kuśāsanam //
evametāntarapādādimadhyayamakānyūhyāni / samastapādāntayamakaṃ yathā ----
natonnatabhrūgativaddhalāsyāṃ vilokya tanvīṃ śaśipeśalāsyām /
manaḥ kimuttāmyasi cañcalāsyāṃ kṛtī smarājñaā yadi puṣkalāsyām //
evaṃ samastapādādimadhyayamakāni vyākhyātavyāni / anye ca saṅkarajātibhedāḥ sudhiyotprekṣyāḥ / akṣarayamakaṃ tvekākṣaramanekākṣaraṃ ca / ekākṣaraṃ yathā ----
nānākāreṇa kāntābhrūrārādhitamanoyuvā /
viviktena vilāsena tatakṣa hṛdayaṃ nṛṇām //
evaṃ sthānāntarayoge'pi draṣṭavyaḥ / sajāntīyanairantaryādasya prakarṣo bhavati / sa cāyaṃ hariprabodhe dṛśyate / yathā ----
vividhadhavavanā nāgagarddharddhanānā vivitatagaganānāmamajjajjanānā /
ruruśaśalalanā nāvavandhundhunānā mama hi hitatanānānanasvasvanānā //
anayā ca varṇayamakamālayā padayamakamālā vyākhyātā

bhaṅgādutkarṣaḥ
utkṛṣṭaṃ khalu yamakaṃ bhaṅgādbhavati

śṛṅkhalā parivartakaścūrṇamiti bhaṅgamārgaḥ
ete khalu śṛṅkhalādayo yamakabhaṅgānāṃ prakārā bhavanti

tān krameṇa vyācaṣṭe ----
varṇavicchedacalanaṃ śṛṅkhalā
varṇānāṃ vicchedo varṇavicchedaḥ / tasya calanaṃ yat sā śṛṅkhalā / yathā ---- kālikāmadhuśabde kāmaśabdavicchede madhuśabdavicchede ca tasya calanam / li-ma-varṇayorvicchedāt

saṅgavinivṛttau svarūpāpattiḥ parivartakaḥ
anyavarṇasaṃsargaḥ saṅgaḥ / tadvinivṛttau svarūpasyānyavarṇatiraskṛtasyāpattiḥ prāptiḥ parivartakaḥ / yathā ----
kalikāmadhu garhitam / ityatrārhitamiti padaṃ gakārasya vyañjanasya saṅgād garhitamityanyasya rūpamāpannam / tatra vyañjanasaṅge vinivṛtte svarūpamāpadyate ---- arhitamiti / anyavarṇasaṃkrameṇa bhinnarūpasya padasya tādrūpyavidhirayamiti tātparyārthaḥ / etenetarāvapi vyākhyātau

piṇḍākṣarabhede svarūpalopaścūrṇam
piṇḍākṣarasya bhede sati padasya svarūpalopaścūrṇam / yathā ----
akhaṇḍavarṇavinyāsacalanaṃ śṛṅkhalāmalā /
anena khalu bhaṅgena yamakānāṃ vicitratā //
yadanyasaṅgamutsṛjya nepathyamiva nartakaḥ /
śabdasvarūpamārohet sa jñeyaḥ , parivartakaḥ //
piṇḍākṣarasya bhedena pūrvāparapadāśrayāt /
varṇayoḥ padalopo yaḥ sa bhaṅgaścūrṇasajñakaḥ //
aprāptacūrṇabhaṅgāni yathāsthānasthitānyapi /
alakānīva nātyarthaṃ yamakāni cakāsati //
vibhaktipariṇāmena yatra bhaṅgaḥ kvacidbhavet /
na tadicchanti yamakaṃ yamakkotkarṣakovidāḥ //
ārūḍhaṃ bhūyasā yattu padaṃ yamakabhūmikām /
dupyeccenna[k:dūpyeccenna] punastasya yuktānuprāsakalpanā //
vibhaktīnāṃ vibhaktatvaṃ saṃkhyāyāḥ kārakasya ca /
āvṛttiḥ suptiṅantānāṃ mithaśca yamakādabhutam //

śeṣaḥ sarūpo'nuprāsaḥ
padamekārthamanekārtha ca sthānāniyataṃ tadvidhamakṣaraṃ ca śeṣaḥ / sarūpo'nyena prayuktena tulyarūpo'nuprāsaḥ / nanu śeṣo'nuprāsa ityetāvadeva sūtraṃ kasmānna kṛtam / āvṛttiśeṣo'nuprāsa ityeva hi vyākhyāsyate / satyam / siddhyatyevāvṛttiśeṣe , kintvavyāptiprasaṅgaḥ / viśeṣārtha ca sarūpagrahaṇam / kārtsnyenaivāvṛttiḥ / kārtsnyaikadeśābhyāṃ tu sārūpyamiti

anulbaṇo varṇānuprāsaḥ śreyān
varṇānāmanuprāsaḥ sa khalvanulvaṇo līnaḥ śreyān / yathā ----
kvacinmasṛṇamāṃsalaṃ kvacidatīva tārāspadaṃ
prasannasubhagaṃ muhuḥ svarataraṅgalīlāṅkitam /
idaṃ hi tava vallakīraṇitanirgamairgumphitaṃ
mano madayatīva me kimapi sādhu saṃgītakam //
ulvaṇastu na śreyān / yathā ----
vallībaddhordhvajūṭodbhaṭamaṭati raṭatkoṭikodaṇḍadaṇḍaḥ iti

pādānuprāsaḥ pādayamakavat
ye pādayamakasya bhedāste pādānuprāsasyetyarthaḥ / teṣāmudāharaṇāni yathā ----
kavirājamavijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ /
kavirājaṃ ca vijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ //
ākhaṇḍayanti muharāmalakīphalāni /
bālāni bālakapilocanapiṅgalāni //
vastrāyante nadīnāṃ sitakusumadharāḥ śakrasaṅkāśa ! kāśāḥ
kāśābhā bhānti tāsāṃ navatulinagatāḥ śrīnadīhaṃsa haṃsāḥ /
sābhāmbhodamuktaḥ sphuradamalarucirmedinī candracandra-
ścandrāṅkaḥ śāradaste jayakṛdupagato vidviṣāṃ kālakālaḥ //
kuvalayadalaśyāmā meghā vihāya divaṃ gatāḥ
kuvalayadalaśyāmo nidrāṃ vimuñcati keśavaḥ /
kuvalayadalaśyāmā śyāmā latādya vijṛmbhate
kuvalayadalaśyāmaṃ candro nabhaḥ pratigāhate //
evamanye'pi draṣṭavyāḥ