કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 9

ઇતિ॥
ઇતિ શ્રીપણ્ડિતવરવામનવિરચિતકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ ગુણવિવેચને તૃતીયેઽધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ।
સમાપ્તં ચેદં ગુણવિવેચનં તૃતીયમધિકરણમ્ ।
================================================================
અથ ચતુર્થાધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ
ગુણનિર્વર્ત્યા કાવ્યશોભા । તસ્યાશ્ચાતિશયહેતવોઽલઙ્કારાઃ । તન્નિરૂપણાર્થમાલઙ્કારિકમધિકરણમારભ્યતે । તત્ર શબ્દાલઙ્કારાઃ । તત્ર શબ્દાલઙ્કારૌ દ્વૌ યમકાનુપ્રાસૌ ક્રમેણ દર્શયિતુમાહ ----
પદમનૈકાર્થમક્ષરં ચાવૃત્તં સ્થાનનિયમે યમકમ્
પદમેનેકાર્થં ભિન્નાર્થમેકમનેકં વા તદ્વદક્ષરનાવૃત્તં સ્થાનનિયમે સતિ યમકમ્ । સ્વવૃત્ત્યા સજાતીયેન વા કાર્ત્સ્ન્યૈકદેશાભ્યામનેકપાદવ્યાપ્તિઃ સ્થાનનિયમ ઇતિ । યાનિ ત્વેકપાદભાગવૃત્તીનિ યમકાનિ દૃશ્યન્તે તેષુ શ્લોકાન્તરસ્થસંસ્થાનયમકાપેક્ષયૈવ સ્થાનનિયમ ઇતિ

સ્થાનકથનાર્થમાહ ----
પાદાઃ પાદસ્યૈકસ્યાનેકસ્ય ચાદિમધ્યાન્તભાગાઃ સ્થાનાનિ
પાદઃ , એકસ્ય ચ પાદસ્યાદિમધ્યાન્તભાગાઃ , અનેકસ્ય ચ પાદસ્ય ત એવ સ્થાનાનિ । પાદયમકં યથા ----
અસજ્જનવચો યસ્ય કલિકામધુગર્હિતમ્ ।
તસ્ય સ્યાદ્વિષતરોઃ કલિકામધુગર્હિતમ્ ॥
એકપાદસ્થાદિમધ્યાન્તયમકાનિ યથા ----
હન્ત હન્તરરાતીનાં ધીર ધીરર્ચિતા તવ ।
કામં કામન્દકીનીતિરસ્યા રસ્યા દિવાનિશમ્ ॥
વસુપરાસુ પરાસુમિવોજ્ઝતીષ્વવિકલં વિકલઙ્કશશિપ્રભમ્ ।
પ્રિયતમં યતમન્તુમનીશ્વરં રસિકતા સિકતાસ્વિવ તાસુ કા ॥
સુદૃશો રસરેચકિતં ચકિતં ભવતીક્ષિતમસ્તિ મિતં સ્તિમિતમ્ ।
અપિ હાસલવસ્તવકસ્તવ કસ્તુલયેન્નનુ કામધુરાં મધુરામ્ ॥
પાદયોરાદિમધ્યાન્તયમકાનિ યથા ----
ભ્રમર ! દ્રુતપુષ્પાણિ ભ્રમ રત્યૌ પિવન્ મધુ ।
કા કુન્દકુસુમે પ્રીતિઃ કાકું દત્ત્વા વિરૌષિ યત્ ॥
અષ્યશક્યં તયા દત્તં દુઃખં શક્યન્તરાત્મનિ ।
વાષ્યો વાહીકનારીણાં વેગવાહી કપોલયોઃ ॥
સપદિ કૃતપદસ્ત્વદીક્ષિતેન સ્મિતશુચિના સ્મરતત્ત્વદીક્ષિતેન ।
ભવતિ વત જનઃ સચિત્તદ્=અહો ન ખલુ મૃષા કુત એવ ચિત્તદાહો ॥
એકાન્તરપાદાન્તયમક યથા ----
ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ તસ્ય રાજ્ઞઃ કુશાસનમ્ ।
સિંહાસનવિયુક્તસ્ય તસ્ય ક્ષિપ્રં કુશાસનમ્ ॥
એવમેતાન્તરપાદાદિમધ્યયમકાન્યૂહ્યાનિ । સમસ્તપાદાન્તયમકં યથા ----
નતોન્નતભ્રૂગતિવદ્ધલાસ્યાં વિલોક્ય તન્વીં શશિપેશલાસ્યામ્ ।
મનઃ કિમુત્તામ્યસિ ચઞ્ચલાસ્યાં કૃતી સ્મરાજ્ઞઆ યદિ પુષ્કલાસ્યામ્ ॥
એવં સમસ્તપાદાદિમધ્યયમકાનિ વ્યાખ્યાતવ્યાનિ । અન્યે ચ સઙ્કરજાતિભેદાઃ સુધિયોત્પ્રેક્ષ્યાઃ । અક્ષરયમકં ત્વેકાક્ષરમનેકાક્ષરં ચ । એકાક્ષરં યથા ----
નાનાકારેણ કાન્તાભ્રૂરારાધિતમનોયુવા ।
વિવિક્તેન વિલાસેન તતક્ષ હૃદયં નૃણામ્ ॥
એવં સ્થાનાન્તરયોગેઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । સજાન્તીયનૈરન્તર્યાદસ્ય પ્રકર્ષો ભવતિ । સ ચાયં હરિપ્રબોધે દૃશ્યતે । યથા ----
વિવિધધવવના નાગગર્દ્ધર્દ્ધનાના વિવિતતગગનાનામમજ્જજ્જનાના ।
રુરુશશલલના નાવવન્ધુન્ધુનાના મમ હિ હિતતનાનાનનસ્વસ્વનાના ॥
અનયા ચ વર્ણયમકમાલયા પદયમકમાલા વ્યાખ્યાતા

ભઙ્ગાદુત્કર્ષઃ
ઉત્કૃષ્ટં ખલુ યમકં ભઙ્ગાદ્ભવતિ

શૃઙ્ખલા પરિવર્તકશ્ચૂર્ણમિતિ ભઙ્ગમાર્ગઃ
એતે ખલુ શૃઙ્ખલાદયો યમકભઙ્ગાનાં પ્રકારા ભવન્તિ

તાન્ ક્રમેણ વ્યાચષ્ટે ----
વર્ણવિચ્છેદચલનં શૃઙ્ખલા
વર્ણાનાં વિચ્છેદો વર્ણવિચ્છેદઃ । તસ્ય ચલનં યત્ સા શૃઙ્ખલા । યથા ---- કાલિકામધુશબ્દે કામશબ્દવિચ્છેદે મધુશબ્દવિચ્છેદે ચ તસ્ય ચલનમ્ । લિ-મ-વર્ણયોર્વિચ્છેદાત્

સઙ્ગવિનિવૃત્તૌ સ્વરૂપાપત્તિઃ પરિવર્તકઃ
અન્યવર્ણસંસર્ગઃ સઙ્ગઃ । તદ્વિનિવૃત્તૌ સ્વરૂપસ્યાન્યવર્ણતિરસ્કૃતસ્યાપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ પરિવર્તકઃ । યથા ----
કલિકામધુ ગર્હિતમ્ । ઇત્યત્રાર્હિતમિતિ પદં ગકારસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય સઙ્ગાદ્ ગર્હિતમિત્યન્યસ્ય રૂપમાપન્નમ્ । તત્ર વ્યઞ્જનસઙ્ગે વિનિવૃત્તે સ્વરૂપમાપદ્યતે ---- અર્હિતમિતિ । અન્યવર્ણસંક્રમેણ ભિન્નરૂપસ્ય પદસ્ય તાદ્રૂપ્યવિધિરયમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ । એતેનેતરાવપિ વ્યાખ્યાતૌ

પિણ્ડાક્ષરભેદે સ્વરૂપલોપશ્ચૂર્ણમ્
પિણ્ડાક્ષરસ્ય ભેદે સતિ પદસ્ય સ્વરૂપલોપશ્ચૂર્ણમ્ । યથા ----
અખણ્ડવર્ણવિન્યાસચલનં શૃઙ્ખલામલા ।
અનેન ખલુ ભઙ્ગેન યમકાનાં વિચિત્રતા ॥
યદન્યસઙ્ગમુત્સૃજ્ય નેપથ્યમિવ નર્તકઃ ।
શબ્દસ્વરૂપમારોહેત્ સ જ્ઞેયઃ , પરિવર્તકઃ ॥
પિણ્ડાક્ષરસ્ય ભેદેન પૂર્વાપરપદાશ્રયાત્ ।
વર્ણયોઃ પદલોપો યઃ સ ભઙ્ગશ્ચૂર્ણસજ્ઞકઃ ॥
અપ્રાપ્તચૂર્ણભઙ્ગાનિ યથાસ્થાનસ્થિતાન્યપિ ।
અલકાનીવ નાત્યર્થં યમકાનિ ચકાસતિ ॥
વિભક્તિપરિણામેન યત્ર ભઙ્ગઃ ક્વચિદ્ભવેત્ ।
ન તદિચ્છન્તિ યમકં યમક્કોત્કર્ષકોવિદાઃ ॥
આરૂઢં ભૂયસા યત્તુ પદં યમકભૂમિકામ્ ।
દુપ્યેચ્ચેન્ન[ક્:દૂપ્યેચ્ચેન્ન] પુનસ્તસ્ય યુક્તાનુપ્રાસકલ્પના ॥
વિભક્તીનાં વિભક્તત્વં સંખ્યાયાઃ કારકસ્ય ચ ।
આવૃત્તિઃ સુપ્તિઙન્તાનાં મિથશ્ચ યમકાદભુતમ્ ॥

શેષઃ સરૂપોઽનુપ્રાસઃ
પદમેકાર્થમનેકાર્થ ચ સ્થાનાનિયતં તદ્વિધમક્ષરં ચ શેષઃ । સરૂપોઽન્યેન પ્રયુક્તેન તુલ્યરૂપોઽનુપ્રાસઃ । નનુ શેષોઽનુપ્રાસ ઇત્યેતાવદેવ સૂત્રં કસ્માન્ન કૃતમ્ । આવૃત્તિશેષોઽનુપ્રાસ ઇત્યેવ હિ વ્યાખ્યાસ્યતે । સત્યમ્ । સિદ્ધ્યત્યેવાવૃત્તિશેષે , કિન્ત્વવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગઃ । વિશેષાર્થ ચ સરૂપગ્રહણમ્ । કાર્ત્સ્ન્યેનૈવાવૃત્તિઃ । કાર્ત્સ્ન્યૈકદેશાભ્યાં તુ સારૂપ્યમિતિ

અનુલ્બણો વર્ણાનુપ્રાસઃ શ્રેયાન્
વર્ણાનામનુપ્રાસઃ સ ખલ્વનુલ્વણો લીનઃ શ્રેયાન્ । યથા ----
ક્વચિન્મસૃણમાંસલં ક્વચિદતીવ તારાસ્પદં
પ્રસન્નસુભગં મુહુઃ સ્વરતરઙ્ગલીલાઙ્કિતમ્ ।
ઇદં હિ તવ વલ્લકીરણિતનિર્ગમૈર્ગુમ્ફિતં
મનો મદયતીવ મે કિમપિ સાધુ સંગીતકમ્ ॥
ઉલ્વણસ્તુ ન શ્રેયાન્ । યથા ----
વલ્લીબદ્ધોર્ધ્વજૂટોદ્ભટમટતિ રટત્કોટિકોદણ્ડદણ્ડઃ ઇતિ

પાદાનુપ્રાસઃ પાદયમકવત્
યે પાદયમકસ્ય ભેદાસ્તે પાદાનુપ્રાસસ્યેત્યર્થઃ । તેષામુદાહરણાનિ યથા ----
કવિરાજમવિજ્ઞાય કુતઃ કાવ્યક્રિયાદરઃ ।
કવિરાજં ચ વિજ્ઞાય કુતઃ કાવ્યક્રિયાદરઃ ॥
આખણ્ડયન્તિ મુહરામલકીફલાનિ ।
બાલાનિ બાલકપિલોચનપિઙ્ગલાનિ ॥
વસ્ત્રાયન્તે નદીનાં સિતકુસુમધરાઃ શક્રસઙ્કાશ ! કાશાઃ
કાશાભા ભાન્તિ તાસાં નવતુલિનગતાઃ શ્રીનદીહંસ હંસાઃ ।
સાભામ્ભોદમુક્તઃ સ્ફુરદમલરુચિર્મેદિની ચન્દ્રચન્દ્ર-
શ્ચન્દ્રાઙ્કઃ શારદસ્તે જયકૃદુપગતો વિદ્વિષાં કાલકાલઃ ॥
કુવલયદલશ્યામા મેઘા વિહાય દિવં ગતાઃ
કુવલયદલશ્યામો નિદ્રાં વિમુઞ્ચતિ કેશવઃ ।
કુવલયદલશ્યામા શ્યામા લતાદ્ય વિજૃમ્ભતે
કુવલયદલશ્યામં ચન્દ્રો નભઃ પ્રતિગાહતે ॥
એવમન્યેઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ