Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 8
iti vāmanaviracitakāvyālaṇkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ //3-1//
[iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ guṇālaṅkāravivekaḥ , śabdaguṇavivekaśca //3-1//]
atha tṛtīyādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ
sampratyarthaguṇavivecanārthamāha ----
ta evārthaguṇāḥ
ta evaujaḥprabhṛtayo'rthaguṇāḥ
arthasya prauḍhirojaḥ
arthasyābhidheyasya prauḍhiḥ prauḍhatvamojaḥ /
padārthe vākyavacanaṃ vākyārthe ca padābhidhā /
prauḍhitvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvameva ca //
padārthe vākyavacanaṃ yathā (Raghuvaṃśa 2.75) ----
atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ /
atra candrapadavācye'rthe nayanasamutthaṃ jyotiratreḥ iti vākyaṃ prayuktam / padasamūhaśca vākyamabhipretam / anayā diśānyadapi draṣṭavyam / tadyathā ----
puraḥ pāṇḍucchāyaṃ tadanu kapilimnā kṛtapadaṃ
tataḥ pākotsekādaruṇaguṇasaṃsargitavapuḥ /
śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭanijaviṣkambhaviṣamaṃ
vane vītāmo badaramarasatvaṃ kalayati //
nacaivamatiprasaṅgaḥ / kāvyaśobhākaratvasya / guṇasāmānyalakṣaṇasyāvasthitatvāt / vākyārthe padābhidhānanṃ yathā ----
divyeyaṃ na bhavati kiṃ tu mānuṣī
iti vaktavye nimiṣati ityāheti / asya vākyārthasya vyāsasamāsau / vyāso yathā ----
ayaṃ nānākāro bhavati sukhaduḥkhavyatikaraḥ
sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā na bhavati bhavatyeva ca tataḥ /
punastasmādūrdhvaṃ bhavati sukhaduḥkhaṃ kimapi tat
punastasmādūrdhvaṃ bhavati na ca duḥkhaṃ , na ca sukham //
samāso yathā (Kumārasaṃbhava_6.94)----
so'yaṃ samprati candraguptanayaścandraprakāśo yuvā /
jāto bhūpatirāśrayaḥ kṛtadhiyāṃ diṣṭyā kṛtārthaśramaḥ //
āśrayaḥ kṛtadhiyām ityasya ca subandhuṃ sācivyopakṣepaparatvāt sābhiprāyatvam / etena
rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyā
ityatra sukeśyāḥ ityasya ca sābhiprāyatvaṃ vyākhyātam
arthavaimalyaṃ prasādaḥ
arthasya vaimalyaṃ prayaujakamātraparigrahaḥ prasādaḥ / yathā ----
sarvaṇā kanyakā rūpayauvanārambhaśālinī
viapryayastu ----
upāstāṃ hasto me vimalamaṇikāñcīpadamidam
kāñcīpadam ityanaiva nitambasya lakṣitatvād viśeṣaṇasyāprayojakatvamiti
ghaṭanā śleṣaḥ
kramakauṭikyānulvaṇatvopapattiyogo ghaṭaṇā / sa śleṣaḥ / yathā (Amaruśataka_16) ----
dṛṣṭvaikāsanasaṅgate priyatame paścādupetyādarā-
dekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍāsubandhacchalaḥ /
īpadvakritakandharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasā-
mantarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto'parāṃ cumbati //
śūdrakādiraciteṣu prabandheṣvasya bhūyān prapañco dṛśyate
avaiṣamyaṃ samatā
avaipamyaṃ prakramābhedaḥ samatā / kvacit kramo'pi bhidyate / yathā ----
cyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasā drumā
malayamarutaḥ sarpantīme viyuktadhṛticchidaḥ /
atha ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo
na ca jaraṭhatāmālambante klamodayadāyinīm //
ṛtusandhipratipādanapare'tra dvitīye pāde kramabhedo , malayamarutāmasādhāraṇatvāt / evaṃ dvitīyaḥ pādaḥ paṭhitavyaḥ ----
manasi ca giraṃ vadhvantīme kiranti na kokilāḥ /
iti
sugamatvaṃ vā'vaiṣamyamiti // VKal_3,2.6 [k: not in sutra] //
sukhena gamyate jñāyata ityarthaḥ / yathā (Kumārasaṃbhava_1.1) ----
astyuttarasyāṃ diśi devatātmā ................ ityādi /
yathā vā ----
kā svidavaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā /
madhye tapodhanānāṃ kisalayamiva pāṇḍupatrāṇām //
pratyudāharaṇaṃ sulabham
arthadṛṣṭiḥ samādhiḥ // VKal_3,2.7 [*VKal_3,2.6] //
arthasya darśanaṃ dṛṣṭiḥ / samādhikāraṇatvāt samādhiḥ / avahitaṃ hi cittamarthān paśyati (1-3-17v) ityuktaṃ purastāt
artho dvividhaḥ, ayoniranyacchāyāyonirvā // VKal_3,2.8 [*VKal_3,2.7] //
yasyārthasya darśanaṃ samādhiḥ so'rtho dvividhaḥ ---- ayoniranyacchāyāyonirveti / ayonirakāraṇaḥ / avadhānamātrakāraṇa ityarthaḥ / anyasya kāvyasya chāyānyacchāyā tadyonirvā / tadyathā ----
mā bhaiḥ śaśāṅka mama śīdhuni nāsti rāhuḥ
khe rohiṇī vasati kātara kiṃ vimeṣi /
prāyo vidagdhavanitānavasaṅgameṣu
puṃsāṃ manaḥ pracalatīti kimatra citram //
pūrvasya ślokasyārtho'yoniḥ / dvitīyasya ca chāyāyoniriti
artho vyaktaḥ sūkṣmaśca // VKal_3,2.9 [*VKal_3,2.8] //
yasyārthasya darśanaṃ samādhiriti , sa dvedhā vyaktaḥ sūkṣmaśca / vyaktaḥ sphuṭa udāhṛta eva
sūkṣmaṃ vyākhyātumāha ----
sūkṣmo bhāvyo vāsanīyaśca // VKal_3,2.10 [*VKal_3,2.9] //
sūkṣmo dvedhā bhavato ---- bhāvyo, vāsanīyaśca / śīghranirūpaṇāgamyo bhāvyaḥ / ekāgratāprakarṣagamyo vāsanīya iti / bhāvyo yathā ----
anyonyasaṃvalitamāṃsaladantakānti
sollāsamāviralasaṃvalitārdhatāram /
līlāgṛhe pratikalaṃ kilikiñciteṣu
vyāvartamānanayanaṃ mithunaṃ cakrāsti //
vāsanīyo yathā ----
avihitthavalitajadhanaṃ vivartitābhimukhakucataṭaṃ sthitvā /
avalokito'hamanayā dakṣiṇakarakalitahāralatam //
uktivaicitryaṃ mādhuryam // VKal_3,2.11 [*VKal_3,2.10] //
uktervaicitryaṃ yattanmādhuryamiti / yathā ----
rasavadamṛtaṃ , kaḥ sandeho madhūnyapi nānyathā
madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannarasaṃ phalam /
sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano
vadatu yadihānyat svādu syāt priyādaśanacchadāt //
apāruṣyaṃ saukumāryam // VKal_3,2.12 [*VKal_3,2.11] //
puruṣe'rthe apāruṣyaṃ saukumāryamiti / yathā mṛtaṃ , yaśaḥśeṣamityāhuḥ / ekākinaṃ devatādvitīyamiti / gacchati sādhayeti ca
agrāmyatvamudāratā // VKal_3,2.13 [*VKal_3,2.12] //
grāmyatvaprasaṅge agtāmyatvamudāratā / yathā ----
tvamevaṃ saundaryā sa ca ruciratāyāṃ paricitaḥ
kalānāṃ sīmānaṃ parimiha yuvāmeva bhajathaḥ /
ayi dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vā-
mataḥ śeṣaṃ cet syājjittamiha tadānīṃ guṇitayā //
viparyayastu ----
svapiti yāvadayaṃ nikaṭe janaḥ svapimi tāvadahaṃ kimapaiti te /
iti nigadya śanairanumekhalaṃ mama karaṃ svakareṇa rurodha sā //
vastusvabhāvasphuṭatvamarthavyaktiḥ // VKal_3,2.14 [*VKal_3,2.13] //
vastūnāṃ bhāvānāṃ svabhāvasya sphuṭatvaṃ yadasāvarthavyaktiḥ / yathā ----
pṛṣṭeṣu śaṅkhaśakalacchaviṣu cchadānāṃ rājībhiraṅkitamalaktakalohinībhiḥ /
gorocanāharitababhruvahiḥpalāśamāmodate kumudamambhasi palvalasya //
yathā vā ----
prathamamalasaiḥ paryastāgraṃ sthitaṃ pṛthukesarai-
rviralaviralairantaḥpatrairmanāṅmilitaṃ tataḥ /
tadanu valanāmātraṃ kiñcid vyadhāyi vahirdalai-
rmukulanavidhau vṛddhābjānāṃ babhūva kadarthanā //
dīptarasatvaṃ kāntiḥ // VKal_3,2.15 [*VKal_3,2.14] //
dīptā rasāḥ śṛṅgārādayo yasya sa dīptarasaḥ / tasya bhāvo dīpta rasatvaṃ kāntiḥ / yathā ----
preyān sāyamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā
dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanāt yāvanna yātyūnmanāḥ /
tāvat pratyuta pāṇisampuṭalasagnīvīnitambaṃ dhṛto
dhāvitvaiva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ //
evaṃ rasāntareṣvapyudāhāryam / atra ślokāḥ ----
guṇasphuṭatvasākalya kāvyapākaṃ pracakṣate /
cūtasya pariṇāmena sa cāyamupamīyate //
suptiṅsaṃskārasāraṃ yat kliṣṭavastuguṇaṃ bhavet /
kāvyaṃ vṛntākapākaṃ syājjupsante janāstataḥ //
guṇānāṃ daśatāmukto yasyārthastadapārthakam /
dāḍimāni daśetyādi na vicārakṣamaṃ vacaḥ //
Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0