કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 8

ઇતિ વામનવિરચિતકાવ્યાલણ્કારસૂત્રવૃત્તૌ ગુણવિવેચને તૃતીયેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥3-1॥
[ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ ગુણવિવેચને તૃતીયેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ગુણાલઙ્કારવિવેકઃ , શબ્દગુણવિવેકશ્ચ ॥3-1॥]
અથ તૃતીયાધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
સમ્પ્રત્યર્થગુણવિવેચનાર્થમાહ ----
ત એવાર્થગુણાઃ
ત એવૌજઃપ્રભૃતયોઽર્થગુણાઃ

અર્થસ્ય પ્રૌઢિરોજઃ
અર્થસ્યાભિધેયસ્ય પ્રૌઢિઃ પ્રૌઢત્વમોજઃ ।
પદાર્થે વાક્યવચનં વાક્યાર્થે ચ પદાભિધા ।
પ્રૌઢિત્વ્યાસસમાસૌ ચ સાભિપ્રાયત્વમેવ ચ ॥
પદાર્થે વાક્યવચનં યથા (રઘુવંશ 2.75) ----
અથ નયનસમુત્થં જ્યોતિરત્રેરિવ દ્યૌઃ ।
અત્ર ચન્દ્રપદવાચ્યેઽર્થે નયનસમુત્થં જ્યોતિરત્રેઃ ઇતિ વાક્યં પ્રયુક્તમ્ । પદસમૂહશ્ચ વાક્યમભિપ્રેતમ્ । અનયા દિશાન્યદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્યથા ----
પુરઃ પાણ્ડુચ્છાયં તદનુ કપિલિમ્ના કૃતપદં
તતઃ પાકોત્સેકાદરુણગુણસંસર્ગિતવપુઃ ।
શનૈઃ શોષારમ્ભે સ્થપુટનિજવિષ્કમ્ભવિષમં
વને વીતામો બદરમરસત્વં કલયતિ ॥
નચૈવમતિપ્રસઙ્ગઃ । કાવ્યશોભાકરત્વસ્ય । ગુણસામાન્યલક્ષણસ્યાવસ્થિતત્વાત્ । વાક્યાર્થે પદાભિધાનન્ં યથા ----
દિવ્યેયં ન ભવતિ કિં તુ માનુષી
ઇતિ વક્તવ્યે નિમિષતિ ઇત્યાહેતિ । અસ્ય વાક્યાર્થસ્ય વ્યાસસમાસૌ । વ્યાસો યથા ----
અયં નાનાકારો ભવતિ સુખદુઃખવ્યતિકરઃ
સુખં વા દુઃખં વા ન ભવતિ ભવત્યેવ ચ તતઃ ।
પુનસ્તસ્માદૂર્ધ્વં ભવતિ સુખદુઃખં કિમપિ તત્
પુનસ્તસ્માદૂર્ધ્વં ભવતિ ન ચ દુઃખં , ન ચ સુખમ્ ॥
સમાસો યથા (કુમારસંભવ_6.94)----
સોઽયં સમ્પ્રતિ ચન્દ્રગુપ્તનયશ્ચન્દ્રપ્રકાશો યુવા ।
જાતો ભૂપતિરાશ્રયઃ કૃતધિયાં દિષ્ટ્યા કૃતાર્થશ્રમઃ ॥
આશ્રયઃ કૃતધિયામ્ ઇત્યસ્ય ચ સુબન્ધું સાચિવ્યોપક્ષેપપરત્વાત્ સાભિપ્રાયત્વમ્ । એતેન
રતિવિગલિતબન્ધે કેશપાશે સુકેશ્યા
ઇત્યત્ર સુકેશ્યાઃ ઇત્યસ્ય ચ સાભિપ્રાયત્વં વ્યાખ્યાતમ્

અર્થવૈમલ્યં પ્રસાદઃ
અર્થસ્ય વૈમલ્યં પ્રયૌજકમાત્રપરિગ્રહઃ પ્રસાદઃ । યથા ----
સર્વણા કન્યકા રૂપયૌવનારમ્ભશાલિની
વિઅપ્ર્યયસ્તુ ----
ઉપાસ્તાં હસ્તો મે વિમલમણિકાઞ્ચીપદમિદમ્
કાઞ્ચીપદમ્ ઇત્યનૈવ નિતમ્બસ્ય લક્ષિતત્વાદ્ વિશેષણસ્યાપ્રયોજકત્વમિતિ

ઘટના શ્લેષઃ
ક્રમકૌટિક્યાનુલ્વણત્વોપપત્તિયોગો ઘટણા । સ શ્લેષઃ । યથા (અમરુશતક_16) ----
દૃષ્ટ્વૈકાસનસઙ્ગતે પ્રિયતમે પશ્ચાદુપેત્યાદરા-
દેકસ્યા નયને નિમીલ્ય વિહિતક્રીડાસુબન્ધચ્છલઃ ।
ઈપદ્વક્રિતકન્ધરઃ સપુલકઃ પ્રેમોલ્લસન્માનસા-
મન્તર્હાસલસત્કપોલફલકાં ધૂર્તોઽપરાં ચુમ્બતિ ॥
શૂદ્રકાદિરચિતેષુ પ્રબન્ધેષ્વસ્ય ભૂયાન્ પ્રપઞ્ચો દૃશ્યતે

અવૈષમ્યં સમતા
અવૈપમ્યં પ્રક્રમાભેદઃ સમતા । ક્વચિત્ ક્રમોઽપિ ભિદ્યતે । યથા ----
ચ્યુતસુમનસઃ કુન્દાઃ પુષ્પોદ્ગમેષ્વલસા દ્રુમા
મલયમરુતઃ સર્પન્તીમે વિયુક્તધૃતિચ્છિદઃ ।
અથ ચ સવિતુઃ શીતોલ્લાસં લુનન્તિ મરીચયો
ન ચ જરઠતામાલમ્બન્તે ક્લમોદયદાયિનીમ્ ॥
ઋતુસન્ધિપ્રતિપાદનપરેઽત્ર દ્વિતીયે પાદે ક્રમભેદો , મલયમરુતામસાધારણત્વાત્ । એવં દ્વિતીયઃ પાદઃ પઠિતવ્યઃ ----
મનસિ ચ ગિરં વધ્વન્તીમે કિરન્તિ ન કોકિલાઃ ।
ઇતિ

સુગમત્વં વાઽવૈષમ્યમિતિ ॥ વ્કલ્_3,2.6 [ક્: નોત્ ઇન્ સુત્ર] ॥
સુખેન ગમ્યતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ । યથા (કુમારસંભવ_1.1) ----
અસ્ત્યુત્તરસ્યાં દિશિ દેવતાત્મા ................ ઇત્યાદિ ।
યથા વા ----
કા સ્વિદવગુણ્ઠનવતી નાતિપરિસ્ફુટશરીરલાવણ્યા ।
મધ્યે તપોધનાનાં કિસલયમિવ પાણ્ડુપત્રાણામ્ ॥
પ્રત્યુદાહરણં સુલભમ્

અર્થદૃષ્ટિઃ સમાધિઃ ॥ વ્કલ્_3,2.7 [*વ્કલ્_3,2.6] ॥
અર્થસ્ય દર્શનં દૃષ્ટિઃ । સમાધિકારણત્વાત્ સમાધિઃ । અવહિતં હિ ચિત્તમર્થાન્ પશ્યતિ (1-3-17વ્) ઇત્યુક્તં પુરસ્તાત્

અર્થો દ્વિવિધઃ, અયોનિરન્યચ્છાયાયોનિર્વા ॥ વ્કલ્_3,2.8 [*વ્કલ્_3,2.7] ॥
યસ્યાર્થસ્ય દર્શનં સમાધિઃ સોઽર્થો દ્વિવિધઃ ---- અયોનિરન્યચ્છાયાયોનિર્વેતિ । અયોનિરકારણઃ । અવધાનમાત્રકારણ ઇત્યર્થઃ । અન્યસ્ય કાવ્યસ્ય છાયાન્યચ્છાયા તદ્યોનિર્વા । તદ્યથા ----
મા ભૈઃ શશાઙ્ક મમ શીધુનિ નાસ્તિ રાહુઃ
ખે રોહિણી વસતિ કાતર કિં વિમેષિ ।
પ્રાયો વિદગ્ધવનિતાનવસઙ્ગમેષુ
પુંસાં મનઃ પ્રચલતીતિ કિમત્ર ચિત્રમ્ ॥
પૂર્વસ્ય શ્લોકસ્યાર્થોઽયોનિઃ । દ્વિતીયસ્ય ચ છાયાયોનિરિતિ

અર્થો વ્યક્તઃ સૂક્ષ્મશ્ચ ॥ વ્કલ્_3,2.9 [*વ્કલ્_3,2.8] ॥
યસ્યાર્થસ્ય દર્શનં સમાધિરિતિ , સ દ્વેધા વ્યક્તઃ સૂક્ષ્મશ્ચ । વ્યક્તઃ સ્ફુટ ઉદાહૃત એવ

સૂક્ષ્મં વ્યાખ્યાતુમાહ ----
સૂક્ષ્મો ભાવ્યો વાસનીયશ્ચ ॥ વ્કલ્_3,2.10 [*વ્કલ્_3,2.9] ॥
સૂક્ષ્મો દ્વેધા ભવતો ---- ભાવ્યો, વાસનીયશ્ચ । શીઘ્રનિરૂપણાગમ્યો ભાવ્યઃ । એકાગ્રતાપ્રકર્ષગમ્યો વાસનીય ઇતિ । ભાવ્યો યથા ----
અન્યોન્યસંવલિતમાંસલદન્તકાન્તિ
સોલ્લાસમાવિરલસંવલિતાર્ધતારમ્ ।
લીલાગૃહે પ્રતિકલં કિલિકિઞ્ચિતેષુ
વ્યાવર્તમાનનયનં મિથુનં ચક્રાસ્તિ ॥
વાસનીયો યથા ----
અવિહિત્થવલિતજધનં વિવર્તિતાભિમુખકુચતટં સ્થિત્વા ।
અવલોકિતોઽહમનયા દક્ષિણકરકલિતહારલતમ્ ॥

ઉક્તિવૈચિત્ર્યં માધુર્યમ્ ॥ વ્કલ્_3,2.11 [*વ્કલ્_3,2.10] ॥
ઉક્તેર્વૈચિત્ર્યં યત્તન્માધુર્યમિતિ । યથા ----
રસવદમૃતં , કઃ સન્દેહો મધૂન્યપિ નાન્યથા
મધુરમધિકં ચૂતસ્યાપિ પ્રસન્નરસં ફલમ્ ।
સકૃદપિ પુનર્મધ્યસ્થઃ સન્ રસાન્તરવિજ્જનો
વદતુ યદિહાન્યત્ સ્વાદુ સ્યાત્ પ્રિયાદશનચ્છદાત્ ॥

અપારુષ્યં સૌકુમાર્યમ્ ॥ વ્કલ્_3,2.12 [*વ્કલ્_3,2.11] ॥
પુરુષેઽર્થે અપારુષ્યં સૌકુમાર્યમિતિ । યથા મૃતં , યશઃશેષમિત્યાહુઃ । એકાકિનં દેવતાદ્વિતીયમિતિ । ગચ્છતિ સાધયેતિ ચ

અગ્રામ્યત્વમુદારતા ॥ વ્કલ્_3,2.13 [*વ્કલ્_3,2.12] ॥
ગ્રામ્યત્વપ્રસઙ્ગે અગ્તામ્યત્વમુદારતા । યથા ----
ત્વમેવં સૌન્દર્યા સ ચ રુચિરતાયાં પરિચિતઃ
કલાનાં સીમાનં પરિમિહ યુવામેવ ભજથઃ ।
અયિ દ્વન્દ્વં દિષ્ટ્યા તદિતિ સુભગે સંવદતિ વા-
મતઃ શેષં ચેત્ સ્યાજ્જિત્તમિહ તદાનીં ગુણિતયા ॥
વિપર્યયસ્તુ ----
સ્વપિતિ યાવદયં નિકટે જનઃ સ્વપિમિ તાવદહં કિમપૈતિ તે ।
ઇતિ નિગદ્ય શનૈરનુમેખલં મમ કરં સ્વકરેણ રુરોધ સા ॥

વસ્તુસ્વભાવસ્ફુટત્વમર્થવ્યક્તિઃ ॥ વ્કલ્_3,2.14 [*વ્કલ્_3,2.13] ॥
વસ્તૂનાં ભાવાનાં સ્વભાવસ્ય સ્ફુટત્વં યદસાવર્થવ્યક્તિઃ । યથા ----
પૃષ્ટેષુ શઙ્ખશકલચ્છવિષુ ચ્છદાનાં રાજીભિરઙ્કિતમલક્તકલોહિનીભિઃ ।
ગોરોચનાહરિતબભ્રુવહિઃપલાશમામોદતે કુમુદમમ્ભસિ પલ્વલસ્ય ॥
યથા વા ----
પ્રથમમલસૈઃ પર્યસ્તાગ્રં સ્થિતં પૃથુકેસરૈ-
ર્વિરલવિરલૈરન્તઃપત્રૈર્મનાઙ્મિલિતં તતઃ ।
તદનુ વલનામાત્રં કિઞ્ચિદ્ વ્યધાયિ વહિર્દલૈ-
ર્મુકુલનવિધૌ વૃદ્ધાબ્જાનાં બભૂવ કદર્થના ॥

દીપ્તરસત્વં કાન્તિઃ ॥ વ્કલ્_3,2.15 [*વ્કલ્_3,2.14] ॥
દીપ્તા રસાઃ શૃઙ્ગારાદયો યસ્ય સ દીપ્તરસઃ । તસ્ય ભાવો દીપ્ત રસત્વં કાન્તિઃ । યથા ----
પ્રેયાન્ સાયમપાકૃતઃ સશપથં પાદાનતઃ કાન્તયા
દ્વિત્રાણ્યેવ પદાનિ વાસભવનાત્ યાવન્ન યાત્યૂન્મનાઃ ।
તાવત્ પ્રત્યુત પાણિસમ્પુટલસગ્નીવીનિતમ્બં ધૃતો
ધાવિત્વૈવ કૃતપ્રણામકમહો પ્રેમ્ણો વિચિત્રા ગતિઃ ॥
એવં રસાન્તરેષ્વપ્યુદાહાર્યમ્ । અત્ર શ્લોકાઃ ----
ગુણસ્ફુટત્વસાકલ્ય કાવ્યપાકં પ્રચક્ષતે ।
ચૂતસ્ય પરિણામેન સ ચાયમુપમીયતે ॥
સુપ્તિઙ્સંસ્કારસારં યત્ ક્લિષ્ટવસ્તુગુણં ભવેત્ ।
કાવ્યં વૃન્તાકપાકં સ્યાજ્જુપ્સન્તે જનાસ્તતઃ ॥
ગુણાનાં દશતામુક્તો યસ્યાર્થસ્તદપાર્થકમ્ ।
દાડિમાનિ દશેત્યાદિ ન વિચારક્ષમં વચઃ ॥