Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 7
================================================================
tṛtīyādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ /
yadviparyayātmāno doṣāstān guṇān vicārayituṃ guṇavivecanamadhikaraṇamārabhyate / tatraujaḥprasādādayo guṇā yamakopamādayastvalaṅkārā iti sthitiḥ kāvyavidām / teṣāṃ kiṃ bhedanibandhanamityāha ----
kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāḥ
ye khalu śabdārthayordharmāḥ kāvyaśobhāṃ kurvanti te guṇāḥ / te caujaḥprasādayaḥ / na yamakopamādayaḥ / kauvalyena teṣāmakāvyaśobhākaratvāt / ojaḥprasādādīnāṃ tu kevalānāmasti kāvyaśobhākaratvamiti
tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ
tasyāḥ kāvyaśobhāyā atiśayastadatiśayastasya hetavaḥ / {tu}śabdo vyatireke / alaṅkārāśca yamakopamādayaḥ / atra ślokau ----
yuvateriva rūpamaṅgakāvyaṃ svadate śuddhaguṇaṃ tadapyatīva /
vihitapraṇayaṃ nirantarābhiḥ sadalaṅkāravikalpakalpanābhiḥ //
yadi bhavati vacaścyutaṃ guṇebhyo vapuriva yauvanavandhyamaṅganāyāḥ /
api janadayitāni durbhagatvaṃ niyatamalaṅkaraṇāni saṃśrayante //
pūrve nityāḥ
pūrve guṇā nityāḥ / tairvinā kāvyaśobhānupapatteḥ
evaṃ guṇālaṅkārāṇāṃ bhedaṃ darśayitvā śabdaguṇanirūpaṇārthamāha ----
ojaḥprasādaśleṣasamatāsamādhimādhuryasaukumāryodāratārthavyaktikāntayo bandhaguṇāḥ
bandhaḥ padaracanā , tasya guṇaḥ bandhaguṇāḥ ojaḥprabhṛtayaḥ
tān krameṇa darśayitumāha ----
gāḍhabandhatvamojaḥ
yathā ----
vilulitamakarandā mañjarīrnartayanti /
na punaḥ ----
vilulitamadhudhārā mañjarīrlolayanti /
śaithilyaṃ prasādaḥ
bandhasya śaithilyaṃ śithikatvaṃ prasādaḥ
nanvayamojoviparyayātmā doṣa , tat kathaṃ guṇa ityāha ----
guṇaḥ saṃplavāt
guṇaḥ prasādaḥ / ojasā saha saṃplavād
na śuddhaḥ // VKal_3,1.8 [k: not in sutra] //
śuddhastu doṣa eveti
nanu viruddhayorojaḥprasādayoḥ kathaṃ saṃplava ityata āha ----
sa tvanubhavasiddhaḥ // VKal_3,1.9 [*VKal_3,1.8] //
sa tu saṃplavastvanubhavasiddhaḥ / tadvidāṃ ratnādiviśeṣavat / atra ślokaḥ ----
karuṇaprekṣaṇīyeṣu saṃplavaḥ sukhaduḥkhayoḥ /
yathānubhavataḥ siddhastathaivaujaḥprasādayoḥ //
sāmyotkarṣau ca // VKal_3,1.10 [*VKal_3,1.9] //
sāmyamutkarṣaścaujaḥprasādayoreva / sāmyaṃ yathā ----
atha sa viṣayavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave
nṛpatikakudaṃ datvā yūne sitātapavāraṇam // (Raghuvaṃśa 3.70)
kvacidojaḥ prasādādutkṛṣṭam / yathā ----
vrajati gaganaṃ bhallātakyāḥ phalena sahopamām /
kvacidojasaḥ prasādasyotkarṣaḥ / yathā ----
kusumaśayanaṃ na pratyayaṃ na candramarīcayo
na ca malayajaṃ sarvāṅgīṇaṃ na vā maṇiyaṣṭayaḥ //
masṛṇatvaṃ śleṣaḥ // VKal_3,1.11 [*VKal_3,1.10] //
masṛṇatvaṃ nāma yasmin santi bahūnyapi padānyekavadbhāsante / yathā ----
astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ /
(Kumārasaṃbhava_1.1)
na punaḥ ----
sūtraṃ brāhmamuraḥsthale ---- ,
bhramarīvalgugītayaḥ
taḍitkalilamākāśam iti
evaṃ tu śleṣo bhavati ----
brāhmaṃ sūtramuraḥsthale
bhramarīmuñjugītayaḥ
taḍijjaṭilamākāśam iti
mārgāvhedaḥ samatā // VKal_3,1.12 [*VKal_3,1.11] //
mārgasyābhedo mārgābhedaḥ samatā / yena mārgeṇopakramastasyātyāga ityarthaḥ / śloke prabandhe ceti pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ----
prasīda caṇḍi ! tyaja manyumañjasā janastavāyaṃ purataḥ kṛtāñjaliḥ /
kimarthamutkampitapīvarastanadvayaṃ tvayā luptavilāsamāsyate //
ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ // VKal_3,1.13 [*VKal_3,1.12] //
ārohāvarohayoḥ krama ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ parihāraḥ / ārohasyāvarohe sati parihāraḥ , avarohasya vārohe satīti / tatrārphapūrvako'varoho yathā ----
narāḥ śīlabhraṣṭā vyasana iva majjanti taravaḥ /
ārohasya kramo'varohasya ca krama ārohāvarohakramaḥ / krameṇārohaṇamavarohaṇaṃ ceti kecit / yathā ----
niveśaḥ svaḥsindhostuhinagirivīthīṣu jayati /
na pṛthak, ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt // VKal_3,1.14 [*VKal_3,1.13] //
na pṛthaksamādhirguṇaḥ ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt / pjorūpaścārohaḥ prasādarūpaścāvaroha iti
na, asaṃpṛktatvāt // VKal_3,1.15 [*VKal_3,1.14] //
yaduktam ojaḥprasādarūpatvamārohāvarohayoḥ [k: iti] tanna / sampṛktatvāt[k: asampṛktatvāt] / sampṛktau khalvojaḥprasādau nadīveṇikāvad vahataḥ
anaikāntyācca // VKal_3,1.16 [*VKal_3,1.15] //
na cāyamekāntaḥ / [k:niyamaḥ] yadojasyārohaḥ prasāde cāvarohaḥ
ojaḥprasādayoḥ tīvrāvasthā, tāviti cedabhyupagamaḥ // VKal_3,1.17 [*VKal_3,1.16] //
ojaḥprasādayoḥ kvacidbhāge tīvrāvasthāyāmāroho'varohaścetyevaṃ[k: tīvrāvasthā / sā cāroho'varohākhyetyevaṃ] cenmanyase , abhyupagamaḥ ---- na vipratipattiḥ
viśeṣāpekṣitvāttayoḥ // VKal_3,1.18 [*VKal_3,1.17] //
sa viśeṣo guṇāntarātmā
ārohāvarohanimittaṃ samādhirākhyāyate // VKal_3,1.19 [*VKal_3,1.18] //
ārohāvarohagramaḥ samādhiriti gauṇyā vṛttyā vyākhyeyam
kramavidhānārthaṃ vā // VKal_3,1.20 [*VKal_3,1.19] //
pṛthakkaraṇamiti / pāṭhadharmatvaṃ ca na sambhavatīti na pāṭhadharmāḥ sarvatrādṛṣṭeḥ (3-1-28) ityatra[k:ityevaṃ] vakṣyāmaḥ
pṛthakpadatvaṃ mādhuryam // VKal_3,1.21 [*VKal_3,1.20] //
bandhasya pṛthakpadatvaṃ yat tanmādhuryam pṛthakpadāni yasya sa pṛthakpadaḥ / tasya bhāvaḥ pṛthakpadatvam / samāsadairdhyanivṛttiparaṃ caitat /
ajaraṭhatvaṃ saukumāryam // VKal_3,1.22 [*VKal_3,1.21] //
bandhasyājaraṭhatvamapāruṣyaṃ yat yat saukumāryam / pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ----
nidānaṃ nirdvaitaṃ priyajanasadṛktvavyavasitiḥ
sudhāsekaploṣau phalamapi viruddhaṃ mama hṛdi /
vikaṭatvamudāratā // VKal_3,1.23 [*VKal_3,1.22] //
bandhasya vikaṭatvaṃ yadasāvudāratā / yasmin sati nṛtyantīva padānīti janasya varṇabhāvanā bhavati tadvikaṭatvam / līlāyamānatvamityarthaḥ / yathā ----
svacaraṇaviniviṣṭairnūpurairnartakīnāṃ jhaṇiti raṇitamāsīt tatra citraṃ kalaṃ ca /
na punaḥ ----
caraṇakamalalagnairnūpurairnartakīnāṃ raṇitamāsīnmañju citraṃ ca tatra /
arthavyaktihetutvamarthavyaktiḥ // VKal_3,1.24 [*VKal_3,1.23] //
yatra jhaṭityarthapratipattihetutvaṃ sa guṇo'rhavyaktiriti pūrvoktamudāharaṇam / pratyudāharaṇaṃ tu bhūyaḥ sulabhaṃ ca
aujjvalyaṃ kāntiḥ // VKal_3,1.25 [*VKal_3,1.24] //
bandhasyojjvalatvaṃ nāma yadasau kāntiriti / yadabhāve purāṇacchāyetyucyate / yathā ----
kuraṅgīnetrālīstavakitavanālīparisaraḥ
viparyayastu bhūyānsukabhaśca /
ślokāścātra bhavanti ----
padanyāsasya gāḍhatvaṃ vadantyojaḥ kavīśvarāḥ /
anenādhiṣṭhitāḥ prāyaḥ śābdāḥ śrotrarasāyanam //
ślathatvamojasā miśraṃ prasādaṃ ca pracakṣate /
anena na vinā satyaṃ svadate kāvyapaddhatiḥ //
yatraikapadavadbhāvaṃ padānāṃ bhūyasāmapi /
anālakṣitasandhīnāṃ sa śleṣaḥ paramo guṇaḥ //
pratipādaṃ pratiślokamekamārgaparigrahaḥ /
durbandho durvibhāvaśca samateti mato guṇāḥ //
ārohantyavarohanti krameṇa yatayo hi yat /
samādhirnāma sa guṇastena pūtā sarasvatī //
bandhe pṛthakpadatvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ /
anena hi padantyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutāḥ /
tathaiva vāgapi prājñaiḥ samastaguṇagumphitā //
bandhasy=ajaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam /
etena varjinā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ //
vikaṭatvaṃ ca bandhasya kathayanti hyudāratām /
vaicitryaṃ na prapadyante yayā śūnyāḥ padakramāḥ //
paścādiva gatirvācaḥ purastādiva vastunaḥ /
yatrārthavyaktihetutvāt sā'rthavyaktiḥ smṛto guṇaḥ //
aujjvalyaṃ kāntirityāhurguṇaṃ guṇaviśāradāḥ /
purāṇavcitrasthānīyaṃ tena bandhyaṃ kavervacaḥ //
nāsantaḥ, sadvedyatvāt // VKal_3,1.26 [*VKal_3,1.25] //
na khalvete guṇā asantaḥ saṃvedyatvāt
tadvidāṃ saṃvedyatve'pi bhrāntāḥ syurityāha ----
na bhrāntāḥ, niṣkampatvāt // VKal_3,1.27 [*VKal_3,1.26] //
na guṇā bhrāntāḥ / etadviṣayāyāḥ pravṛtterniṣkampatvāt
na pāṭhadharmāḥ, sarvatrādṛṣṭeḥ // VKal_3,1.28 [*VKal_3,1.27] //
naite guṇāḥ pāṭhadharmāḥ / sarvatrādṛṣṭeḥ / yadi pāṭhadharmāḥ syustarhi viśeṣānapekṣāḥ santaḥ sarvatra dṛśyeran / na ca sarvatra dṛśyante / viśeṣāpekṣayā viśeṣāṇāṃ guṇatvād guṇābhyupagama eveti
Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0